DE DESCARTES-HERDENKING TE FRANEKER. FRANEKER, 26 April. Het was een illuster gezelschap, dat zich heden opgemaakt had om tegenwoordig te zijn bij de herdenking van het feit dat voor 300 jaar Renatus Cartesius, beter bekend als René Deseartes, zich deed inschrijven in het Album Studiosorum der Franeker Universiteit. Afgevaardigden van verschillende vereenigingen waren genoodigd, terwijl een drietal sprekers van naam de beteekenis van Deseartes als philosoof, als mathematicus en den invloed van zijn verblijf in de Nederlanden op de vorming van zijn geest uiteenzetten. RENE DESCARTES. --- Rede Burgemeester de Kruijff. De burgemeester van Franeker die de gasten namens par Ie progrès du contact spirituel entre les deux Nations. Kilo manifeste par la réunion d'aujour d'hui l'exisfence de l'harmonie littéraire des deux nations, par une influence réciproque et constructive, — commencée dans des siècles passés, — augmentée aussi par l'oeuvre de Deseartes et son séjour dans notre ville et survivante jusqu'a nos jours. Le conseil municipal de Franeker, constafant que dans cette heure les deux nations sont unies par l'amour de la culture francaise, approuve chaleureusement leurs nobles aspirations. Il se sent obligé de témoigner sa reconnaissance sincère k I'Alliance francaise en Hollande, qu'elle a voulu, dans sa livraison mensuelle d'avril de son Bulletin, appeler l'attention sur notre ville (pour rette réunion). en placant ainsi la ville de Franeker au millieu der. relations intellectuelles, qu'elle nropage si ardemment. Messieurs et Mesdames, j'espère que votre réunion réussira sous tous les rapports et permettez-moi mamtenant d'en laisser la prósidence â Monsieur le Président de I'Alliance francaise en Hollande. --- Vertaling. Vrij vertaald luidt het welkomstwoord van den burgemeester van Franeker aldus: Dames en Heeren, Het Gemeentebestuur van Franeker waardeert wel hoogelijk, dat de Alliance Francaise en Hollande als plaats voor herdenking van den grooten René Deseartes onze oude Academiestad Franeker verkoos en het is hem een voorrecht u allen, die aan de uitnoodiging tot bijwoning dezer plechtigheid wel gevolg heeft willed geven, hartelijk welkom toe te roepen binnen deze oude veste ,wel in de onmiddellijke nabijheid van zijn woonkasleel. het z.g. Sjaerdema-slot, en binnen het gebouwencomplex der Hoogeschoo! waar Deseartes eenigen tijd werk;e. Hot is ons een hooge eer, U, mijnheer de Gezant der Republiek Frankrijk, (volgen onderscheidene andere autoriteiten), en u, Dames en Heeren uit het vaderland van den grooten Deseartes, meer bijzonderlijk de verzekering te geven, dat wij uwe tegenwoordigheid binnen Franeker op hoogen prijs stellen en u daarvoor te danken. De Alliance Francaise, die mede onderhoudt de geestelijke banden tusschen Frankrijk en Nederland ,vooral ook door bevordering en onderhouding der schoone Fransche taal, erkent in dezen stond, dat de beide landen Frankrijk en Nederland zijn gebonden door wederzijdischen geestelijken opbouwenden invloed, mede door het langdurig verblijf van Deseartes in de Nederlanden, en ik veroorloof mij ook daarmede groote instemming te betuigen. Ik gevoel mij almede gedrongen, namens het gemeentebestuur, vriendelijk dank te zeggen voor de aandacht, welke het Bulletin de I'Alliance Franchise en Hollande in het Aprilnummer ook aan onze stad heeft willen schenken. En thans, Dames en Heeren, moge uw zeer geacht gezelschap zich scharen onder de leiding van den vooriztter van de Alliance Francaise en Hollande. Na den burgemeester voerde dr. J. D. Bierens de Haan, van Aerdenhout bij Haarlem, het woord over bovenstaand onderwerp.. Toen Deseartes. deze wegwijzer der nieuwe gedachte, in 1612 de Jeeuïtenschool te la Tlèche verliet, was hij van de ontoereikendheid der scholast;sche methode in de wijsbegeerte overtuigd. Hij nam zich voor het gebouw der menschelijke kennis op anderen grondslag op te .trekken, gedreven als hij was door een onstuimigen waarheidsdrang. In 1619 overviel hem op de wijze eener openbaring het inzicht in de methode der wijsceerige zekerheid: niets voor waar te houden dan wat klaar en duidelijk door het intellekt begrepen wordt. Dit inzicht opende voor Deseartes peen kennis van nieuwe waarheid! maar den weg daarheen Het beteekent den fnrmeelen eisch der rechtdenkendheid. Voor de intellektueele kutuur van Eurona beteekende hel eon breuk met tweeërlei verleden: ten eer.se met het wijsgeerig potpourri der 16e eeuw, dien verwardon chaos van oude meeningen, godsdienstige, okkultistische, die in den wijsgeergien twijfel zijn afsluiting had; ten tweede met het erooter verleden der Middeleeuwsche Scholastiek. Deseartes' inzicht houdt in dat voor liet denken geen ander dan zijn eigen innerlijk gezarr kan gelden. De rede is voor haar wereldbeschouwing aansprakelijk en zij is voor waarheidskennis toereikend. Deseartes werkt zijn verworven inzicht uit in een viertal fedr: "sretrols voor het onderzoek raar waarheid, die knap en helder, de plaats van het groot aantal voorschriften der oude logika moeten innemen. In deze gedragsregels treft ons de nauwgezetheid van het denken dat een nieuw begin maakt en de klippen vermijdt waarop het oude denken is gestrand. Deseartes voorspelt niet als Baco groote resvltaten voor het toekomstig denken, maar bakent den weg af, dien het denken heeft te sraan. Hij is profeet der methode, welker eerste toepassing bestaat in den wij-screerlgen twijfel.'waarop de definitieve en positieve toepassing volgen moet, de opbouw eener wijsgeeriore waarheid, waarin echter geen overtuigende vondsten door Deseartes zijn gedaan. Van groote beteekenis is Deseartes' vinding van het Cogito sum (ik denk, dus ik ben). Dit is niet meer een metbode-befrio. maar een erondwaarheid en aanvankelijke ken-inhoud. Het is geen praemisse waaruit eenige waarheid valt af te leiden, maar een oer-waarheid, de eerste vinding, die de methode in beweging zet. Het denken dat waarheid vindt is een denken dat uit zichzelf waarheid cc h ep t, en dientengevolge klaarheid en helderheid bezit. Het is niet een afbeeldend denken, want dit is. doordat een buitenwereld zijn object is. onhelder. Het .-scheppende denken is denkende rede. meerder dan het verstand, dat geen begrippen voortbrengt doch in dienst der rede werkt. Zooals Columbus een nieuwe geografische en Konernikus een nieuwe astronomische wereld ontdekt, zoo ontdekt Deseartes een nieuwe wereld des geestes: de wereld der scheppende gedachte. De z.g.n. leer der aangeboren begrippen bij Deseartes beteekent hetzelfde: zij befeekent dat het denken zijn grondbegrippen ontleent aan zichzelf. Wij kunnen de werkelijkheid denken, doordat in den grond werkelijkheid en denken hetzelfde zijn. Deseartes heeft uit zijn schuilplaatsen in ons vaderland het Europeesche denken in dezen weg geleid, en voor de wijsbegeerte haar eigen innerlijk licht al 9 autoriteit erkend. --- Rede prof. dr. H. de Vries. Daarna sprak prof. dr. H. de Vries, van Amsterdam, Spreker begon met er aan te herinneren dat wanneer men hier in Nederland samenkomt om Deseartes te herdenken, het Wiskundig Genootschap, onder de zinspreuk: ~Een onvermoeide arbeid komt alles te boven", het middelpunt van het wiskundig leven in Nederland, niet mag ontbreken, aangezien de philosoof Deseartes tevens een der leidende figuren op het gebied der wiskunde geweest is- gedurende de eerste helft der 17e eeuw. Zijn grooiste verdienste bestaat hierin, dal 't de Algebra en de Meetkunde, oorsprc ;lijk twee volkomen ge.-heiden gebied r., tot één organisch geheel heeft weten te vereenigen, door aan ieder punt in het platte vlak 2, in de ruimte 3 getallen, de zoogenaamde coördinaten, toe te voegen, en hwirdoor het onderzoek van de eigenschappen der meetkundige figuren over te brengen op het gebied der algebraïsche vergelijkingen, zoodat hij geworden is de grondlegger der Analytische Meetkunde. Dat de grondgedachte, waaron het imposante gebouwder Analytische Meetkunde beru»t. het coördinatenbegrip dus, zoo onis'ellend eenvoudig is, mogen wij Deseartes niet aanrekenen; alle grondbegrippen der Wiskunde zijn in laatste instantie van den l.oogsten eenvoud, merkwaardig is alleen dat slecht 9 het genie ze krijgt ,of althans slecht 9 in s'aat is er de draagwijdte van vóór te gevoelen. De „Geometrie", waarin voor het eerst Analytische Meetkunde voor'-omt. verc"'" "'i in 1637 te Leiden, bij Jan Maire, en zonder nu aan de verdiens'e van Deseartes ook n.aar in het minst afbreuk te doen. mag toch niet verzwegen worden dat Deseartes' groote land'genoo' Fermat reeds in het jaar 1039 eveneens in »t bezit der Analytische Meetkunde was, blijkbaar een kort geschriftje dat hij destijds vervaardigd heeft, maar dat ras gepubliceerd is in 1079. door zijn zoon. 14 jaren na den dood van den iilustren schrijver. --- Deseartes en Franeker. Mr. Jan den Tex te Amsterdam sprak over: Deseartes en de universiteit van Franeker. De oude Universiteit van Franeker, aldus spr., leek niet veel op 'n Universiteit van onzen tijd. In het eerste jaar na haar oprich ting (1585) was het aantal studenten 36, verdeeld over 3 faculteiten, theologie, rechten en letteren. Een vierde faculteit, medicijnen, met één professor, deed dit stijgen tot pl.m. 100. De leeftijd van de studenten was ook geheel anders dan nu. Kinderen, mag men wel zeggen, van 14 en 15 jaar, vormden geen uitzondering. Toch telde zij beroemde mannen onder haar professoren, b.v. de bekende theologen Bogerman en Cocceius. Ondanks de moeilijke verbinding tusschen verse),illende plaatsen reisde men veel in dien tijd. Had men er eenigszins tijd en geld voor, dan bleef men niet op een plaats, maar bezocht de colleges van beroemde professoren in vele plaatsen. Zoo kreeg men ook in Franeker tallooze ontwikkelde studenten, die een goeden tegenhanger vormden voor de jeugdige leerlingen. Onder hen was Deseartes. Hier wilde hiï het werk schrijven, welks grondslagen hij al tien jaren in zich omdroeg. Spr. gaat vervolgens na waarom Deseartes juist de Nederlanden uitzocht om er verblijf te houden en deelt verschillende bijzonderheden uit zijn leven mee, welke wij ook reeds in onze artikelen over Cartesius, opgenomen in de nummers van het L. N. van Maandag 15 en Dinsdag 16 April, hebben verwerkt. --- KUNST ALGIO DOSSENA. De vervalscher gaat tentoonstellen. De Italiaansche beeldhouwer Algio Dossena, meester in het namaken van werken der Renaissance, die directeuren van musea, critici en verzamelaars om den tuin heeft geleid, gaat tentoonstellingen vau zij. falsifi caties houden. Weenen komt het eerst aan de beurt, als een hulde aan dr. Planiscig, conservator van het kunsthistorisch museum aldaar, die de vervalsching heeft ontdekt! Dossena is een rijk man geworden, want na de onthullingen is men zijn werk blijven koopen, vanwege de eigenaardige attractie. Hij heeft ironisch verklaard, dat hij jegens dr. Planiscig een schuld der dankbaarheid heeft. Tevens wil hij toonen, dat hij niet slechts een geniaal vervalscher, doch een scheppend kunstenaar is. Italiaansche kunstenaars en kunsthandelaars hebben tot heden te vergeefs geprotesteerd. Zij eischen verbod van uitvoer van de ten toon te stellen werken, op grond dat Dossena den internationalen naam der Italiaansche kunst door het slijk sleurt. --- Franeker's burgemeester, de heer M. G. DE KRUIFF, die de herdenkinge-samenkomst opende in de aula der oude Universiteit, thans het kerkje van het Gesticht --- De heer G. J. BOSMA, gemeente-secret;-ris van Franeker, de organisator van de tentoonstelling welke aan de Deseartes-herdenking verbonden was en veel interessant materiaal bevatte. --- VAN HEINDE EN VERRE DE „GRAF ZEPPELIN.” - To Friedrichshaïen geland Tes;en half elf gisteravond is het luchtschip na een vlucht van 57 uren veilig te Friedrichshafen geland. Deze eerste landing bij nacht ging met nauwelijks meer moeilijkheden gepaard, dan die overdag. De passagiers, die terstond van boord gingen, waren- vol lof over den tocht en de verzorging. --- DE BESTRIJDING VAN DEN VROUWENHANDEL. Strengere maatregelen. He-t Volkenbondscomité tot bestrijding van den vrouwenhandel heeft een motie aangenomen, waarin er bij de regeeringen op wordt aangedrongen strenger op te treden tegen personen, die leven van de opbrengst van de misdragingen van anderen. Met name wordt gevraagd aan de bevoegde autoriteiten machtiging te geven tot onmiddellijke arrestatie van deze personen over te gaan. --- DE VLIEGBOCTEN NAAR INDIE Morgen naar Alhent. De kogellagers in de redurteurs zijT toch de oorzaak geweest van het oponthoud te Napels van de marine-vliegbooten naar Indië. Uit Parijs zijn van de fabriek Lorraioe voor alle motoren nieuwe, verbeterde reducteurs ontvangen, waamede nu gistermiddag om 4 uur te 7'apels is proef gevlogen. Alles ging goed, zoodat de vliegbooten morgen (Zaterdag) naar Athene zullen vertrekken. --- DE HOOFDTOOI VAN ONZE SOLDATEN. Over den verkoop van een partij pcttenlaken. Het Tweede Kamerlid Bijleveld heeft den minister van Defensie de volgende vragen gesteld: Is het den minister bekend, dat er op het oogenblik een partij van plm. 34.000 nieter groen-grijs pettenlaken in den vrijen handel te koop wordt geboden, afkomstig uit Rijksvoorraad? Wat is de prijs, dien het Rijk voor dezen voorraad thans ontving, en wat is de prijs, dien het Rijk er voor heeft betaald? Wat is de reden, waarom deze in goede conditie verkeerende voorraad door het Rijk wordt afgeschaft? Indien die reden, of een der redenen is, dat de kepi is of wordt afgeschaft, wat zal de soldaat dan voortaan buiten dienst moeten dragen? Indien dat wordt de veldmuts, acht de minister die dracht overeenkomstig den eisch van netheid en uiterlijk voorkomen, den Hollandsehen militair te stellen? --- HET KOUDE WEER. En de Betuwsche boomgaarden. De strenge winter en het koude voorjaar met zijn nachtvorsten hebben hun invloed geducht doen gelden op boomgaard, weide en akker, schrijft men aan hel Hbl. Het vorig jaar was Zondag 29 April de bloesemdag voor de Betuwe; toen brachten extra treinen en auto's duizenden bezoekers aan, maar van bloesempracht is thans nog geen sprake. Een paar warme dagen kunnen veel doen, maar wanneer zullen ze komen, is de verzuchting. In de weiden is de toestand nog verre van gunstig. Veel vee loopt reeds builen, maar er is uog weinig gras. En op den akker is het ook al niet rooskleurig. Wat de aardappelen betreft — het nieuwe gewas zal laat aan de markt komen. --- MET f 36000 GEVLUCHT. Na twee dagen nog slechte f 20 over... De kruiersknecht Frans van Ingen te Amsterdam, die eenige maanden geleden voor de firma M. P. Out en Zonen aldaar f 36000 inde en met dit geld aan den zwier ging, stond gister voor de rechters. Op de vragen van den president antwoordde hij, dat hij 't geïnde bedrag in een tasoh had weggeborgen, die aan zijn rijwiel bevestigd was. Van de Amsterdamsche Bank reed hij naar het Rembrandtplein, waarom, dat wist hij niet, want deze route lag geheel nit zijn richting. Op het Rembrandtplein zette hij zijn fiets ergens neer, nam de beide bedragen uit de citybag en... ging aan den wandel! In verschillende café'g hing hij de ~vroolijke Frans uit", ontmoette een paar 'vrienden, die hij fuifde en raakte toen onder den invloed. Wat er daarna is gebeurd, weet hij heelemaal niet rreer... En toen hij twee dagen later werd aangehouden, had hij nog maar f2O op zak! Pres,: „Waar is al dat geld gebleven?" „Daar weet ik niets meer van", antwoordde verdachte. De eisch tegen den man luidde twee jaar en zes maanden gevangenisstraf. --- Een gratis passagier. Een onverwachte helper. Den avond na het vertrek uit Brtebane van het f.s. „Nieuw Holland" werd door den administrateur een net gekleede Jongeman opgemerkt op he* promenadedek, welke hem als passagier onbekend wae. Het bleek dat het een jonge Nederlander was, die op heimelijke wijze aam boord was ge» komen om te trachten onopgemerkt de rede naar Java als graris-passagier mede te maken. Hij verklaarde eenigen tijd tevoren in Australië te zijn gekomen om arbeid te zoeken, maar door een samenloop van omstandigheden was hij weer werkloos geraakt. Zijn ontdekking aan boord zou natuurlijk tot onaangename gevolgen kunnen leiden, en toen dit enkele dagen later ter oore kwam van een Amerikaanschen millionnair aan boord, der heer John Borg, trok deze zich op sympathieke wijze zijn lot aan. De heer Borg is zelf niet van Hollandsche afkomst, doch zijn eetitgenoote, die ook aan boord was, wel. Hij vertoefde gedurende zijn reis om de wereld verleden jaar geruime/n tijd in Nederland, en stelt groot belang in alles, wat Nederlandsen is. Zoo vatte hij ook sympathie op voor den jongen Nederlander, dio getracht had zich in het buitenland een carrière te maken, en bood den gezagvoerder van de „Nieuw Holland" aan, de overtochiskosten voor den ontdekten verstekeling te betalm, waarmede de kapitein — zooals vanzelf «preekt • - aceoord ging. De 'betrokken passagier toonde zich voor de geboden hulp zeer dankbaar en beloofde zoodra hij daartoe io ataat zou zijn, de passagekosten te zullen terugbetalen. De heer Borg verklaarde daarop, dat bedrag ter beschikking van den gezagvoerder van de „Nieuw Holland" te laten, om dezen in staat te stellen later eventueel nog meer stoaways uit of naar Australië op soortgelijke wijze te kunnen helpen, hetgeen ongetwijfeld een nobele geste mag worden genoemd. ---