Oostmahorn in den 80-jarigen Oorlog. Wat Graaf Willem Lodewijk, Us Heit, van Oostmahorn zeide 11. Niet alleen echter voor den oorlog te land, ook om den vijand te water afbreuk te doen, was Oostmahorn een belangrijk punt. In het volgende geval wordt weliswaar de plaatsnaam niet genoemd, doch uit alles blijkt toch, dat hier alleen Oostmahorn bedoeld kan zijn. In 1582 lagen de Friesche oorlogsschepen alle op de Eems voor Emden en de Spanjaard maakte hiervan gebruik om op de Wadden en de Friesche kusten te rooven en te stroopen. Daar moest een eind aan komen en dus gaven Gedeputeerde Staten opdracht aan kapitein Tjaerdt Tjebbes om met een oorlogsschip en een aantal jachten, bemand met veertig koppen den „stroom van het Groninger Wtland" te bewaken. Hoe Tjaerdt Tjebbes zijn plicht volvoerde, blijkt uit een voorval in 1583. Voor Zoutkamp (we zijn dus in de Lauwerszee) lag toen het jacht van Wybrandt van Goutum, blijkbaar een der Spaansqh gezinde lastposten. Tjebbes wist ongemerkt in de nabijheid van het jacht te komen en zond er negen zijner soldaten, allen kloeke zwemmers, op af. Het gelukte hun om ongemerkt aan boord te klimmen, ze sneden het touw, waarmee het jacht aan de schanspalen gemeerd was, door en vermeesterden het schip. Dat dit als een belangrijke gebeurtenis werd beschouwd, blijkt uit de toevoeging aan het verhaal: „ende (hebben) daer af goede vereeringen in teken ende loon van stoutmoedicheyt van den Ghedeputeerden Staten becomen." In 1585 lezen we, dat twee compagnieën onder Take van Hettinga uit de schans van Otterdum naar Oostmahorn gezonden werden, die, nadat de commissaris Julius van Boinia hen aldaar gemonsterd had, naar Oldeboorn werden gedirigeerd om de Spanjaarden, die vanuit Steenwijk Friesland binnenvielen, tegen te houden. Oostmahorn was toen dus de plaats, waar de troepen ontscheept en geïnspecteerd werden. De Spanjaarden rukten in dat jaar Friesland binnen en verschenen met duizend man te Oldeberkoop. Daar de Friesche krijgsmacht niet sterk genoeg was om hen te keeren, liet de stadhouder Willem Lodewijk uit onderscheidene plaatsen soldaten naar Akkrum zenden, o.m. uit Oostmahorn zeventig. Graaf Willem Lodewi.jk, „Us Heit', die de Spanjaarden in Groningerland zeer veel afbreuk heeft gedaan, beschouwde klaarblijkelijk Oostmahorn als een zeer belangrijke kustplaats voor zijne militaire doeleinden. Alle troepontransporten 111 zijne dagen niet uit van Harlingen of eenige andere, thans bloeiende havenplaaFs, doch van Oostmahorn. Zoo 'in 1593 toen de stadhouder van zins was om te Bellingwolderzijl een schans op te werpen. In Coevorden, Leeuwarden, Kollum en Oostmahorn werden toen troepen gelicht, die zich ten getale van veertien vendelen in laatstgenoemde kiiDstplaats verzamelden. Op de reede van Oostmahorn lag toen een vloot van 150 schepen, die alle troepen aan boord namen en in den nacht veilig naar Groningerland overbrachten. De opzet gelukte en de Graaf trok met zijne troepen oostwaarts. Vandaar richtte hij een schrijven aan Ged. Staten van Friesland, waarin zijn voorkeur voor Oostmahorn uitdrukkelijk wordt vermeld Hij bevond zich toen met het Friesche leger te Tolbert met het doel om de schans te Boertange te bezetten en te versterken. Daartoe had hij meer troepen, proviand en gereedschappen noodig, dan waarover hij beschikte en den 24 Sept. 1593 schreef hij aan Ged. Staten 0.m.: „Soo vinden wy nodich... dat die sesthien schepen (met troepen) met vivres den 3 Octobris toe Collumerzijl mogen gereedt zijn endcdaer tegen oock alle die andere materialen gereedschappen ende beloften zekerlijck bestelt worden... Wy hebben Collumerzijl gecozen, omdat wij geen bequamer plaatzeals daer ende t' Oostmahorn en weten het volck te schepe te doen gaen, ende verhopen, als dan sulcke ordre te stellen, dat d'lngesetenen daaromtrent van foulen ende overlasten verschoont sullen blijven." Blijkbaar hadden de dorpelingen zich wel eens beklaagd over het gedrag van de soldaten. Uit dezen brief blijkt, dat de Stadhouder Kollumerzijl en Oostmahorn op één lijn stelde. Doch reeds vijf dagen later bracht hij wijziging in zijn opdracht en schreef (29 Sept. 1593) 0.m.: „dat u Ed. het versochte getal van schepen, met die provisie ende ghereetschap tegen die bestemde tyt, ofte so haest mogelijck tot Oostmahorn geliefden te doen bestellen ende eenen Commandeur daer by te ordonneren, die ons advertere, als zy te Oostmahorn syn sullen. Wy sien niet. datter eenige Schepen om het crygsvolck en andere ghereetschap te voeren, zijn connen. So si tot Harlingen niet al te becomen zyn, zal u Ed. se gelieven uyt andere steden bestellen." Van Kollumerzijl is in dezen brief geen sprake meer. Waarom Willem Lo- dewijk deze plaats bij nader inzien* toch minder geschikt heeft geacht, vermeldde hij niet, doch het feit, dat hij aan Oostmahorn de voorkeur heeft gegeven, spreekt voor zich zelf. Verder kan men uit dezen brief opmaken, dat de transportschepen niet rechtstreeks van Harlingen uitzeilden, doch vandaar eerst naar Oostmahorn voeren, om daar te worden ingeladen. Na dien tijd vinden wij Oostmahorn ge- I durende den 80-jarigen oorlog niet meer. vermeld. Friesland bleef nadien ook vrijwel geheel van de Spanjaarden verschoond, alleen in den Zuidoosthoek moest men voortdurend de .voornaamste wegen en strategische punten bezet houden. Het krijgstooneel verplaatste zich echter hoe langer hoe meer naar het Zuiden en de schans te Oostmahorn zal wel het lot hebben gedeeld van alle andere Friesche versterkingen: toen de nood voorbij was, werden ze verwaarloosd en vergeten. Hoewel Schotanus in zijne „Beschrijving van de Heerlijckheydt van Frieslandt" in 1664 de Schans te Oostmahorn nog wel op de kaart van Oost-Dongeradeel aanbracht, sprak hij over het dorp van dien naam zelfs met geen enkel woord. Het behoorde trouwens ook niet tot de dertien stemhebbende dorpen van deze grietenij. Aan den ouden toestand herinnert nog de naam „De Schans", die men in de omgeving aan Oostmahorn geeft en misschien staan ook de geraamten, welke men hier eenige jaren, geleden bij de dijksverzwaring vond, in verband met den vroegeren Schans. WILHELïWSI^IX^CVS-rKrCOMESNASSÖ --- De smokkelschepen op de Wadden. Zooals men weet, is thans te Oostmahorn gestationeerd het recherche-vaartuig van den dienst der belastingen, de „Laman de Vries", gezagvoerder de heer J. Visser. Dit snelvarende en goed gewapende vaartuig dient om het vervoer van smokkelwaar op de Wadden en de Noordzee buiten de eilanden zooveel mogelijk tegen te gaan. Dat deze kusten voor den sluikhandel steeds uitermate geschikt zijn geweest, blijkt uit een maatregel, die 250 jaar geleden genomen werd. In 1589 werden n.l. op het Amelander Diep schepen gestationeerd, die in last kregen om scherp toe te zien op het verboden vervoer. Dit is dus eenigermate te beschouwen als een voorlooper van den tegenwoordigen douanedienst en het is daarom wel interessant uit de toenmalige instructie 't een en ander te vermelden. • Uit de lezing daarvan zou men moeten opmaken, dat voorheen Ameland een broeinest van smokkelarij is geweest. Aan den „capiteyn, leggende in 't Amelander-Diep" werd speciaal opgedragen om goede toezicht te nemen, dat die van Ameland of andere schippers geen last breken of lossen op Ameland. De Amelander schippers moesten binnen vier weken na hun afreis aan den kapitein de bewijzen overleggen, dat zij hunne goederen gelost hadden. Mocht namaals bevonden worden, dat zij de lading in vijandelijke havens hadden gelogt, aan land geslagen of verkocht, dan zouden zij de waarde dier goederen verbeuren. Verder moest de kapitein toezien, dat er geen goederen of koopmanschappen passeerden zonder recht van convooy of licent te kunnen overleggen. Zal ook ernstig toezien, zegt de instructie, dat die van Ameland over 't Wad niet varen, zonder behoorlijk paspoort, op poene van te verbeuren de goederen of de waarde ervan. En zoo hij bevond, dat in de schepen goederen voorkwamen, welke het paspoort niet vermeldde, moest hij onderzoek doen en 't schip met de lading opzenden naar de Admiraliteit te Amsterdam. Ook moest hij er acht op slaan, dat generlei visch of andere goederen én koopwaar van Ameland werd vervoerd naar neutrale plaatsen, zonder 't recht der licenten of convooien, daarop staande. Ten slotte moest de kapitein ervoor zorgen, dat geen goederen, koopwaar, levensmiddelen, dranken en eetbare waren op Ameland gelost werden, tenzij de schipper kon bewijzen, dat hij de verschuldigde rechten had voldaan. Men ziet, dat Ameland in deze instructic schering en inslag is en dat het noodig was om de eerzame eilanders voortdurend op de vingers te zien. Maar dat was ook in den goeden ouden tijd. Ameland is al sinds lang geen smokkelaarsnest meer, en de „Laman de Vries", hoewel zijne instructie in 't algemeen niet veel zal verschillen van die van 250 jaar geleden, zal van de Amelander schippers wel niet de meeste drukte hebben. --- VAN HEINDE EN VERRE Staking landarbeider Oostelijk-Groningen. De uitslag van de plaatsgevonden schriftelijke stemmingen in de afdeelingen in Oostelijk Groningen van den mo-1 dernen landarbeidersbond is geweest, ï dat van de 1290 leden zich 1190 hebben uitgesproken voor aanvaarding van de i door de landbouwers aangekondigde uitsluiting en de afkondiging der staking op 1 Mei a.s. 75 leden hadden tegen gestemd, terwijl 25 stemmen blanco of van onwaarde waren uitgebracht. --- DE MOORD OP DEN HEER LANS. De instructie gesloten. De instructie in de zaak tegen den procuratiehouder van de N.V. Adriaan de Haas Jr. Handelmaatschappij aan den Oostzeedijk te Rotterdam, welke procuratiehouder indertijd is gearresteerd, verdacht van verduisteringen ten nadeele van die firma en van moord op den directeur van de naaml. venn. den heer Lans. op 29 Nov. van het vorig jaar, is gesloten. De behandeling van deze strafzaak in openbare terechtzitting zal naar alle waarschijnlijkheid nog geschieden vóór de rechtbank met vacantie gaat. --- Stoomboot in den storm. De stoomboot „Stad Zutphen", kapt. Weissenbach. varende in beurtdienst van Sneek op Zutphen is in den nacht van Vrijdag op Zaterdag op de Zuiderzee door een Z.W.-storm overvallen, waardoor het schip slagzij maakte. Om verder overzetten te voorkomen werd een gedeelte der lading overboord geworpen. Men ging ten anker, doch de ankerketting brak, waardoor het schip bij Kuinre aan den grond liep, waar de bemanning een heel moeilijken nacht doormaakte. Zaterdagochtend werd het stoomschip te Lemmer opgemerkt en vijf visschers voeren ter assistentie uit. Na een deel der lading overgenomen te hebben werd hot schip vlot en het kwam ongeveer zeven uur te Lemmer binnen. --- HET DROGE AMERIKA. Doopt z'n kruisers met een flesch water. Donderdag is te Brooklyn de nieuwe kruiser „Pensacola" gedoopt, niet, zooals gebruikelijk is, met een flesch champagne, doch, daar Amerika een „droog" land is, met een flesch water, die tegen den boeg werd stukgegooid. Het nieuwe oorlogsschip is het grootste, dat sedert de dagen van den oorlog te Brooklyn van stapel is geloopen. Het zal 10.000 ton 'water verplaatsen en is 565 voet lang. De bouwkosten bedragen elf millioen dollar. Het schip zal olie stoken en een maximale snelheid van 32.5 knoop kunnen ontwikkelen. De „Pensacola" zal met catapults worden uitgerust voor het lanceeren van vliegmachines en voorzien zijn van tien achtinchkanonnen en vier antivliegmachinekanonnen. --- Een koopvrouw. Den Haag is dan wel is waar geen wereldstad, maar kan in elk geval op sommige momenten en bepaalde plekken verbazend aardig meedoen. Zoo is er 's morgens tusschen elf en twaalf een geweldig va-et vient bij Lindeman, dat dan wel zoon klein beetje op 't hartje van Europa lijkt. lemand informeert naar den koers van de Zloty, iemand bestelt zes doorgaande bedden, iemand koopt een kaartje naar Bordighara. iemand reserveert een coupé voor zich alleen... iemand komt tien mark wisselen... Tien mark wisselen is nu wel niet 't eoweldigste, maar kan óók voorkomen. De kassier zegt: — Daar krijgt u vijf-negentig voor! Een verachtelijk lachje van de dame met haar heerlijke tien mark. Vijf-negentig! 't Idee! — Zes vijf-en-twintig moet ik er voor hebben! Het zakelijk gelaat van den kassier wordt eensklaps goedig. Dóódgoedig. — Hebt u dan op school nooit geleerd, vraagt hij, dat een Duitsche «mark zestig Hollandsche centen waard is? — O, jawel! Maar het koersverschil! zegt gewichtig de slimme dame. — Wij geven nog wel vijf cent méér dan de bankep! licht de kassier toe. — Zes vijf-en-twintig. of ik doe het niet! dreigde de dame. — Dan laat u het! En de „koopvrouw" wandelt deftig met haar markjes weg. — Wilt u wel gelooven. dat zij heusch de eenige niet is? zegt '° kassier me. — Wel bijna eiken dag he. oeu we een welt fremde wantrouwige op visite! Vad. --- FRANEKERS BRANDWEER IN NIEUWE PLUNJE. De brandwachts van het oude stedake Franeker zijn in nieuwe uitrusting gestoken. Hun uiterlijk is nu meer in overeeenstemming gebracht met hun ijver en hun prestaties tegen hun erfvijand: het vuur. Aan energie heeft het de brandweer in Franeker nimmer ontbroken. En gelukkig, want zij heef: veel schilderachtigs en karakteristieks te beschermen. De nieuwuitgemonsterde brandbestrijders poseerden voor onzen fotograaf, voor het brandspuithuisje dat tegen de Martinikerk gebouwd is,- --- NIEUWE LOCOMOTIEVEN VOOR DE NEDERLANDSCHE SPOORWEGEN. Een belangrijk grooter trekvermogen dan de thang in gebruik zijnde machines. Bij de Nederlandsche Spoorwegen zijn vijf nieuwe tenderlocomotieven — z.g.n. veertienwielers — in dienst gesteld, welke machines geleverd zijn door de fabrieken van de Hohenzollern O. G. für Lokomotivbau te Düsseldorf. Zij hebben, schrijft 't Hbl., een belangrijk grooter trekvermogen dan de tot nu toe bij onze spoorwegen in gebruik zijnde machines. Een groot voordeel van deze nieuwe locomotieven is dat zij in den treindienst zoowel achteruit als vooruit kunnen rijden, hetgeen verkregen is door verschillende wijzigingen in het machaniek aan te brengen, terwijl de tot nu toe in gebruik zijnde machines in den treindienst alleen vooruit kunnen rijden. Het trekvermogen van de nieuwe locomotieven is ongeveer 20 % grooter dan van de oude, n.l. 1360 P.K. tegen 1140 P.K.; de watervoorraad is 33 % grooter n.l. 12 M 3. tegen 9 M 3.; de kolenvoorraad is 40 % grooter n.l. 4.3 ton tegen 3 ton, terwijl de grootste toegestane snelheid gelijk is aan die der oudere groote locomotieven, n.l. 90 K.M. De nieuwe machines zijn voorzien van een drietal reminrichtingen, n.l. de gewone automatische Westinghouse-rem, een niet-automatische luchtdrukrem en een schroefrem. De eerste twee werken op alle wielen, de laatste alleen op de gekoppelde wielen. De proefritten die met deze machines op het baanvak Zwolle—Groningen gemaakt zijn, hebben goed voldaan. De treinen waren samengesteld uit vijftien vierassige rijtuigen met een totaal gewicht van ongeveer 500 ton. Er werd een snelheid bereikt van ruim 100 K.M. ---