Brieven uit Duitschland Otto Reutter † Duitschlands grootste en beroemdste humorist en coupletzanger, Otto Reutter, is van ons gegaan. Nooit zal zijn stem ons weer uit den luidspreker tegemoetklinken, tenzij dan door middel van gramofoonplaten, die zijn stem voor bet nageslacht vastgehouden hebben. Zijn dood wordt betreurd door duizenden en duizenden. Als in het program van den Berlijnschen zender slechts deze drie woorden stonden: „Otto Reutter singt!" dan was dat voldoende. Dan kon men zeker zijn, dat honderdduizenden hoorders in Duitschland op de golflengte van dezen zender afstemden. 61 jaar is hij geworden. Wie hem niet kende en zijn stem door middel der radio hoorde, schatte hem wel de helft jonger. Tot op zijn laatsten levensdag stond hij op 't tooneel. Zijn zelfgemaakte coupletten waren eeuwig jong, eeuwig nieuw, actueel en onuitputtelijk in grappigheid. Een humorist, zooals in de geschiedenis van 't Duitsche variété er ook niet één te vinden is. Meer dan 1000 verschillende coupletten heeft hij zelf gedicht en voorgedragen. Als hij optrad, oogstte hij ware bijvalsstormen. Hij bezat zoo een eigenaardige manier van zingen als geen ander. En 't merkwaardigste was, dat hij altijd weer nieuwe strophen dichtte, zoodat zijn coupletten steeds actueel en nieuw bleven. Zoo heeft hij in den loop van den tijd aan zijn couplet: „Ich wundere mich über gar nichts mehr" niet minder dan 200 strophen toegevoegd. Reeds voor dertig jaren ontving Reutter aan de Berlijnsche theaters, de voor de toenmalige tijden reusachtige gage van 5000 mark per maand. Daarvoor was hij dan ook de sterkste magneet die een theaterdirecteur zich wenschen kon. Waren zijn verplichtingen in Berlijn afgeloopen, die minstens drie maanden duurden, dan maakte hij een reis door de groote steden van 't Duitsche rijk. Overal werd hij met jubel en blijdschap ontvangen. Waar Reutter optrad, was men zeker dat de zaal tot op de laatste plaats gevuld was. Zoo heeft hij zijn roem over geheel Duitschland verbreid. Van heinde en ver stroomden de menschen bijeen om hem te hooren. Zijn humor beleedigde niemand, maar bij was wel zoo raak, dat zijn coupletten een tijdcritiek beteekenden. Het theaterwezen stond in dien tijd onder censuur. Geen wonder, dat Reutter telkens met den censor in conflict kwam. Was zijn couplet door 't rood potlood van den censor vervormd, dan zong hij: Es isf im Leben hliszlich eingerichtet, Dasz bei den Noten darf der Zensor stehn, Ach. das, was ioh ersonnen und erdichtet Musz ich am Sohlusse „frisch gestrichen" sehn, Die beste Witze konnte hier man lesen, Jedoch der Rotstift strich sic kurz und klein, Warum — sic waren wohl zu schön ' gewesen, Behttt sic Gort, es hat nicht sollen sein. Éénmaal moest Reutter persoonlijk bij den censor komen. Het betrof een couplet, dat hij al eenige avonden gezongen had. „Uw couplet kan zoo niet blijven." zeide de censor. „Neen, waarom dan niet?" vroeg Reutter. „U hebt 't toch zelf toegelaten en 't is toch zeer fatsoenlijk." „Dat wel," antwoordde de censor, „maar u greinst zoo impertinent daarbij en dan wordt 't verkeerd opgevat." Het kwam voor, dat bij zulke gelegenheden 't publiek tegen den censor een dreigende houding aannam. Had men Reutter een paar woorden gestreken, die hij niet gaarne missen wilde, dan vulde hij de bres door naar de maat der muziek eenige malen te hoesten. En dat deed hij zóó, dat ieder wel verstond wat hij meende, en 't publiek schaterde van den lach, méér nog dan wanneer hij de geschrapte woorden had gebruikt. Doch de censor kwam er achter en in 't vervolg werd bij de roode streep de aanteekening gemaakt: „Deze woorden mogen niet gezongen en niet gehoest worden." Als men de titels leest van Reutters coupletten, als men zich de gestalten voor oogen stelt, die hij bezongen heeft, dan heeft men bijna een volkomen overzicht over alle gedenkwaardige gebeurtenissen, die er in de laatste 35 jaren op de wereld plaats gevonden hebben. Van den Chinees Li Hung Tschang tot den sultan Abdul Hamid, van Zeppelin tot Schacht, allen heeft hij bezongen en zijn satyren ten beste gegeven. "rtij was niet alleen humorist, hij was ook philosoof. Dat getuigt één van zijn schoonste coupletten, waarvan 't refrein luidde: „Over vijftig jaren is toch alles voorbij." Ja, nu is alles voorbij! Te vroeg, veel te vroeg. Zijn mond, waaraan 's avonds duizenden menschen hingen, zwijgt nu voor altijd. Maar meer nog, dan aan zijn mond, hing men aan zijn oogen. Want de oogen van Otto Reutter spraken een bijzondere taal en wat daarin lag en 't gesproken of gezongen woord begeleidde, zeide meer dan duizend woorden. Hij hing aan zijn levenswerk met groote hartstochtelijkheid. Hij heeft een vermogen bijeengezongen, waarvoor hij een schoon landgoed kocht in zijn „Heimath" Garck»-legen. Hier wilde hij rust zoeken. Maar hij kon 't niet. Onzichtbare machten dreven hem weer op 't tooneel. Toen kwam de oorlog. De oorlog ontnam hem zijn zoon en de inflatie zijn vermogeu. Maar met nieuwen moed werkte hij verder, totdat thans, midden in zijn arbeid, zijn bart plotseling tot staan is gekomen. In Duitschland hebben we nog een humorist, die bijzondere hoedanigheden ontwikkelt. Zijn naam is Ludwig Manfred Lommei. Nog niet lang is 't geleden, dat zijn ster is opgegaan. Hij was een gewoon werkman in spoordienst. Maar zijn superieuren ontdekten in hem een ongewoon talent en ze maakten 't mogelijk, dat hij zich „ausbilden" kon. En thans is hij een groote beroemdheid. In de radioprogramma's komt zijn naam veelvuldig voor en in alle groote steden treedt hij op. Zijn specialiteit is. dat hij ieder mensch nabootsen kan. Hij speelt voor de microphoon geheel alleen een theaterstuk, waarin 6 a 8 personen deelnemen. En gij, waarde lezer voor den luidspreker, bemerkt 't niet, dat al deze personen door één man vertegenwoordigd worden. Hij bootst beroemde zangers na, zoodat men meenen kan, dat ze zelf voor de microphoon staan. Gewoonlijk begint hij zijn prestaties met de volgende toespraak: „Hier Runtzendorf op golflengte nul komma vijf! Dames en heeren! Hedenavond zult ge de beste zangers van Duitschland hooren: Otto Reutter. Alfred Braan. Richard Tauber, enz. Maar ge moet niet meenen. dat deze heeren hier zelf voor de microphoon staan. Neen, neen, wij maken onzen rommel zelf!" Op Zaterdag 7 Maart werd Otto Reutter in zijn „Heimathstad" Gardelegen in de Altmark ter aarde besteld. Op het raadhuis hing de vlag halfstok. Bloemen en kransen in onnoemelijk aantal uit geheel Duitschland bedekten de baar. De meeste theaterdirecteuren in Duitech'and hadden een blijk van deelneming gezonden. Duizenden menschen uit 't geheele land waren naar Gardelegen gereisd, om den geliefden zanger de laatste eer te bewijzen. Aan 't graf sprak de president der Internationale Artistenloge, die Otto Reutter den grootsten Duitschen artist noemde. Directeur Milos van het Internationale Theaterdirecteurenverbond, zeide, dat Reutter 't Duitsche variété op een hoog peil gebracht had. Peter Sachse, die een beeld van den overledene ontwierp, zeide, dat met dezen volkszanger een stuk van de Duitsche zon ondergegaan was. In den tegenwoordigea treurigen tijd was 't altijd een verkwikking geweest om een uurtje naar Otto Reutter te luisteren. Duizenden brieven en telegrammen, waarin de hartelijkste deelname uitgedrukt werd, kwamen bij de nagelaten betrekkingen binoen. Ook ik heb dezen brief gewijd ter nagedachtenis aan den grooten Duitschen dichter en zanger en denk er met droefheid aan. dat we nooit weer zullen kunnen luisteren naar zijn vroolijke zangen. F. J. HOEKSMA. --- Friesche Dialectgeografie. door J.J. HOF. 25 V. De bewesfmgsoorlog tusschen Klei en Wouden. (XIV) § 26. ba:ne, bánne — bró:ne. (branden). Loop: Cornwerd, Wons, Schraard. Schettens, Hichtum, Burgwerd, Hijdaard. Ytens, Oosterlittens-Mantgum, Baard- Jorwerd, Boksum, Deinum - Goutum. Leeuwarden, Tietjerk, Rergumerbeide- Bergum, Veenwouden, Zwaagwesteinde- TwijzeL Kollumerzwaag-Twijzel, Buitenpost, Taalgrens. Hindeloopen banne, Koudum bra'ne. De isoglosse is hiermede slechts vaag aangegeven; zij is uiteraard ook vaag, omdat ze zich gedurende de laatste eeuw buitengewoon snel Kleiwaarts verplaatst heeft, en dit nog steeds sterk doet. Ik heb hierboven de lijn genomen, binnen welke zoo goed als uitsluitend ba:ne (geschr. ba e me), c.g. banne (geschr. barne), gebruikt wordt, maar er kan geconstateerd worden dat tusschen deze isoglosse en een lijn, getrokken van Ferwoude over Parrega, Wolsurn, Folsgare, IJsbrechtum, Sneek, Goëncta. Gauw, Sijbrandnburen. Poppingawier, Irnsum, Grouw, Warga, Warstiens, Suawoude, Bergum, Drogeham, Surhuizum, Taalgrens, de vorm nog in de herinnering van ouderen voortleeft, hier en daar bij ouderen zelfs nog in gebruik is, zulks natuurlijkerwijze het meest in die dorpen, die het dichtst bij de ven isoglosse liepen. Te Wijtgaard. Wirdum, GouMim en Huizum hoort men misschien zelfs nog even vaak ba:ne als brö:ne (geschr. brSnneV Er zal, dunkt mij, tweeërlei reden voor zijn. dat de vorm brö:ne zoo snel vooruitdringt, Ten eerste is daar de analogiewerking van het subst. brö:n. dat. behalve te Hindeloopen (brand) en Koudum en omstr. (bra-n). over de geheele provincie gelijk gesproken wordt. In de tweede plaats neem ik een onder den invloed van het onderwijs enz. de laatste eeuw sterk toegenomen analogiewerking van den Nederlandschen vorm aan, een werking die zich weliswaar bepaalt tot de beginconsonanten. Hoe, waar en wanneer de vorm brö:ne naast ba:ne (oudfr. berna) is ontstaan is door plaatselijk onderzoek niet na te gaan, zoodat het niet pp. mijn weg ligt, hierover uit te weiden. Alleen wil ik er de aandacht op vestigen, dat brir.ne niel zoo maar zonder meer voor een nieuwen van het subst. brö:n afgeleiden vorm mag aangemerkt worden, wijl sedert onheuglijke ti,jden in het Friesch de zuivere denominatieven gevormd worden door aan hechting van het zwakke verbaal-suffix -je aan het grondwoord. Alleen door analogiewerking (in dit geval b.v. van ba:ne), zou een uitzondering verklaarbaar worden. Maar ook daarvan zal het moeielijk zijn, voorbeelden aan te halen uit de huidige taalwij-iging. Zoo komt b.v. op 't oogenblik blu-ede (geschr. bloede,) op naast blrede (geschr. bliede,) bloeden, maar iedere Fries die gewend is zijn gevoel voor eigen taal te analyseeren, moet zich wel bewust zijn, dat we hier niet te doen hebbei. met een afleiding van het subst. blu-ed zonder meer, noch ook met een zoodanige alleen maar onder analogiewerking van blrede, doch dat het zich steeds meer opdringende Nederlandsche verbum tevens sterk zijn invloed moet hebben gelden bij de vorming van dit neoloeisme. Het waarschijnlijkst acht ik. dat reeds tijdens of dadelijk na de oudfriesche periode een vorm brande door de lan?s de oostelijke gremen wonende Friezen gevormd werd naar een Saksisch bran den. en dat dcc vorm later de wij-np-ing volgens de Friesche klankwetten onderging. De vorm binne (de a even open gesproken als voor r,) wordt gebruikt in het grootste deel der gemeente Wonseradeel. Overal elders binnen het r-looze "ebied is de vocaal lang. Ik meen opgemerkt te hebben, dat in de grensdorpen de praeterita en het part. pass. van ba:ne, banne, later voor de overeenkomstige vormen van brn:ne wijken, dan die in den praesens. Ik vond er nl. bijzonder veel personen, die beweerden dat zij steeds zeiden ~ik brè:n my", doch meestal nog „ik ba(:)nde my, ha my ba(:)nd." Wordt vervolgd. N6t — noat. Oer boppeneamd- wird in lytse opmerking. „Is slechts bekend in die gedeelten van de Kleistreken waar grannbouw voorkomt"; neffen-a de oanwizlng fen de henr Hof. Is ..{< Bilt" dêr al of net by ynbierepen? Sa't my foarstiet wirdt dêr wol sein fen not of notten. Dizze wirden kin ik my klear to binnen bringe sa't ik cc heard haw fen in Biltwyfke dat destyds op 'e Foarryp onder Wynaem wenne — by gelegenheid fen min (wiet) waer yn Augustusmoanne. „Alles slaat teugen de grond an, (do fruchten vil.). En dan die sware no 11 en, se legge daar't se legge." Dit ac eksimpel. R. BROLSMA. * * * It Bilt heart fansels al by de Fryske kriten dêr't „graanbouw" foarkomi. Mar net by dy, dêr't ik yn dizze stüdzjes de tael fan neigean en opjow; Biltek is ommers gjin Frysk yn dy sm dêr't wy dat wurd troch 'en tiid yn brüke, en it hat, krekt as it stedsk, syn eigen apart klanksysteem. Dêrom stiet it Bik op 'e kaert6jes ek swart teikene, krekt as de faun ,astedske" stêdden. Mar dèrom is 't dóchs wol goed, dat de hear Brolsma syn meidieling hjir docht. Dat it wurd ek yn 't Biltsk sit, dêr hoeft men gjin niget oan to habben, hwant dêr sit fansels in bulte Frysk yn. En bütendat: not, noot, plichte hast oer hiele Nederlfin e" foar te kommen yn in gelikense of hast geliken-e büsjutting as dêr'' wy it yn brüke. It bitpjutte yn 't mlddel- Nederlansk fjildfrucht, fé en fierdere alle» dêr't men jins genot fan triek, en it ie dan ek alhiel itselde wurd. Dat docht bliken üt ade stikken, mar ek wol üt ierdrykskuß" dige bineamingen. Flak binoarden Haerleni wit ik teminöten noch in Not weg. Vn NoardfryslSn of in diel der fan bitsfut it wurd nou noch fé; it hat dêr de foarm n u a t, n ü j t. Vn 't gewoane Frysk wurdt of waerd it wurd ek wol yn 't mepihl brükt, krekt as op 'l Bilt. Sjuch hjiroer it Fr. Wb. HOF. Dit kaartje behoort bij de §§ 11 en 16 van dit hoofdstuk. --- INGEZONDEN Ringmuur gasfabriek. Geachte Redactie! Mag ik — in antwoord op het schrijven van den heer directeur der Gasfabriek — het volgende even naar voren brengen? Bij voorbaat mijn dank. De verkeerde uitlegging welke men aan mijn rijm heeft gegeven, noodzaakt me tot een wederwoord. Dat men in de stad weinig echte voegers meer vindt, is bekend. Critiek op de kwaliteit van het werk — dat nog door een echte voeger geschiedt — heb ik niet gegeven. Al leen het werk zelf, daar gaat het hier om. Men ziet kans iets te lezen wat er niet staat Wanneer bijvoorbeeld een straal wordt ongebroken en vernieuwd, na eenige tijd opnieuw de boel eruit teneinde de waterleidingen na te zien, later hetzelfde voor de gasbuizen, daarna nog eens voor de telefoonkabels en misschien idem voor het electrisch licht, — een geval dat hier in Leeuwarden wel voorkomt, — zal dan, ale femand klaagt over de eeuwigdurende rommel, een straatmaker zich in zn eer aangetast voelen? Bij een particulier bedrijf treft men zooiets niet aan. Dat ie slechts mogelijk bij de gemeente. Een particuliere baas zet niet iemand aan het voegen zooala de gemeente. Daar zit de knoop. Niet dat de vakman te duur is, maar de arbeid zélf. Mijn indruk is die van een leek. Het zwaartepunt ligt niet bij de werker, maar bij hem die moet betalen. Bij de gemeente alleen i 6 dat mogelijk, omdat de kceten ten laste van de massa komen. De werkman heeft recht op zijn loon, da' staat boven alle» vast en ik zal mij dan ook er voor wachten critiek op het werk uit te oefenen. Dat «fond niet fn t gedicht en kan men er due niet uithalen. P. HOEKSTRA. Discussie gesloten. RED. --- VAN HEINDE EN VERRE INSECTENPLAAG IN DE V.S. Talrijke huisdieren bezweken. De Mississippi-delta word op het oogenblik door een insectenplaag geteisterd. Reeds zouden er meer dan 1000 huisdieren tengevolge van de beet van een vergiftige muggensoort gestorven zijn. De schade bedraagt meer dan 100.000 dollar. --- Arbeidsgelegenheid in de landbouw in Frankrijk en Duitschland. In het maandblad „De Arbeidsmarkt" wordt het volgende meegedeeld over arbeidsgelegenheid in de landbouw in Frankrijk en Duitschland: Frankrijk: In de landbouw in Noordnabij de kerk te Duivendrecht een ernnaar geschoolde arbeidskrachten. Enkele arbeiders werden naar de Fransche immigratiebureaux verwezen. Duitschland: De Nederlandsche arbeidsbeurs te Oberhausen kan een klein aantal speciale landarbeiders plaatsen. Zij plaatste in Maart 14 melkers, waarvan 6 uit Nederland kwamen. --- Centrale Landbouw-Onderling. Aan het verslag der bedrijfsvereeniging de Centrale Landbouw-Ónderlinge, welke gister hare jaarvergadering te Amsterdam hield, is het volgende ontleend: Het getal af deelingen of plaatselijke ongevallencommissies daalde in 1929-'3O met 1 en bedroeg op 31 October 1930 in 't geheel 311. Het ledental onderging geen groote verandering. Het bedroeg op 31 October 1930: 34709 tegen 34857 op 31 Oct. 1929. 3189 patroons waren op het einde van het boekjaar aangesloten bij de vrijwillige ongevallenverzekering, terwijl 1649 werkgevers verzekeringen voor hunne inwonende kinderen hadden afgesloten. Het arbeidsloon, dat door de gezamenlijke leden in 1929-'3O werd uitgekeerd, bedroeg bijna 65 millioen gulden, waarvan bijna 6 millioen gulden aan loon voor de niet-wettelijk verzekerden. Het aantal ongevalsaangiften, dat in 1928-29 8113 bedroeg, steeg in dit boekjaar tot 9008, waarvan 7504 vielen onder de wettelijke en 939 onder de vrijwillige verzekering. 565 aangiften werden niet als bedrijfsongeval of als bedrijfsziekte erkend. Van de 8443 erkende ongevallen saven 1230 alléén aanleiding tot toekenning van geneeskundige behandeling. In 6622 gevallen duurde de arbeidsongeschiktheid der getroffenen korter dan en in 567 gevallen langer dan 43 dagen, terwijl in 24 gevallen de ongevallen eindigden met den dood der getroffenen. Aan de nagelaten betrekkingen van 15 doodelijk getroffenen, moest een rente worden uitgekeerd. In verband met de invoering der ziektewet op 1 Maart 1930 werd met ingang van dien datum de bestaande lijst van bedrijfsziekten buiten werking gesteld. In het boekjaar kwamen nog 674 gevallen van bedrijfsziekten voor. 110 maal werd beroep ingesteld tegen een beslissing inzake de toegekende schadeloosstelling. Van de 98 definitief besliste beroepszaken leidden 15 tot wijziging van de beslissing van het bestuur der L. O. Vanwege de Centrale Landbouw-Onderlinge werd uitgekeerd met inbegrip der reserves aan ongevallenkosten f 329.803.69Va, aan kosten beroepszaken f 605.36 V., adm.str.kosten f 197.936.82V2, idem R.V.B, en R. v. A. f 14.248.92 en schaden Burgerl. Wetboek f 3.625.50. Voor rekening der provinciale landbouw onderlingen en de overige aangeslotenen kwamen in 't geheel f 402.704.92V5. De totale kosten per f 100 hebben gemiddeld bedragen f 1.38 tegen f 1.64 in 1928-29, f 1.12 in 1927-'2B en f 1.19 in 1926-27. Het totaal bedrag der reserve-kapitale:; ,vas op 31 Oct. 1930: f 1.446.087. --- JAARVERSLAG A.V.R.O. Saldo van ruim een millioen gulden. - 141.745 leden-luistervinken. (Onderstaande berichten reeds in een gedeelte van het vorig nummer opgenomen). In het fraai uitgevoerde jaarverslag van de A.V.R.O. over 1930 lezen we 0.m.: Volgens de rekening en verantwoording blijkt het saldo beschikbare middelen per 31 December 1930 te bedragen: f 1.002.282,30. Een stijging dus ten opzichte van het saldo per 31 Dec. 1929 van rond f 400.000. Bij de „Volkstelling", welke de A.V.R.O. pleegt te houden 15 September van elk jaar, bleek het aantal ledenluistervinken te bedragen 141.745, die In 1930 f 776.207 gestort hebben. Gestadig groeit de oplaag der Radio- Bode, welke einde 1930 meer dan een kwart millioen bedroeg. Volgens de gehouden aanteekeningen zijn over 1930 in totaal „gedraaid" 11.374 platen. Zoo men deze duizenden platen eens achter elkaar ten gehoore liet brengen, zouden er welgeteld 20 dagen en nachten voor noodig zijn. --- UITSLAG PROVINCIALE STATENVERKIEZINGEN. Provincie Overijsel. ZWOLLE, 24 April. Bij de officieele telling van de in de kieskring Enschede uitgebrachte stemmen, is gebleken, dat er een fout in de telling der op de R.K.-lijst uitgebrachte stemmen is geslopen. De R.K. Staatspartij, die bij de eerste toewijzing 10 zetels kreeg, heeft thans direct 11 zetels zich zien toewijzen, waardoor het stelsel der grootste overschotten in werking trad, en niet het stelsel van de gemiddelden. De uitslag is thans: A.R. Partij 7, Cjmmunistische Partij 1, Vrijz. Dem. 8, Vrijheidsbond 4, Chr. Hist. Unie 8, S.D.A.P. 11, R.K. Staatspartij 12, Staatje Geref. Partij 1. ---