Herdenking Willem van Oranje. In het Groot-Auditorium der Leidsche Hoogeschool. De Koninklijke Familie onder de genoodigden. In het üroot-Audilorium der Leidsche Iloogesehool is hedenmiddag, in tegenwoordigheid van de Koninklijke Familie, van zeer vele hoogwaardigheidsbekleders en andere genoodigden, de „Vader des Vaderlands", Prins Willem van Oranje, plechtig herdacht. Te half drie kwamen de auto's met de vorstelijke personen bij het Academiegebouw aan. H. M. de Koningin inspecteerde, alvorens door het Senaatsbeetunr te worden ontvangen, de eere-wacht van Pro-Patria, ten getale van 30 man. Binnen de deur van het gebouw had vervolgens de begroeting plaats. Nadat aan de Koningin, de Koningin-Moeder en de Prinses bloemen waren aangeboden, begaf men zich naar het Groot-Auditorium, waar alle aanwezigen reeds tevoren hun plaatsen hadden ingenomen. --- Een kort openingswoord. Zoodra het Koninklijk gezelschap gezeten was, besteeg de rector, prof. Huizitiga. de katheder, opende de vergadering en sprak: Voor de derde maal binnen acht jaren valt aan de Leid che Universiteit het hooge voorrecht te beurt. Uwe Majesteit en de andere leden van het Koninklijk Huis binnen hare muren te zien, teneinde deel te nemen aan een plechtige academische handeling, waarin steeds opnieuw de nauwe band tusschen het Huis van Oranje en 's lands oudste hoogesehool treffend tot uiting komt. De wording van een staat en een volk ie zelden of nooit zoo eng verbonden geweest aan het leven van één groot man, als dit het geval is ten opzichte van Je Nederland cl.e staat en Prins Willem van Oranje. Die samenhang wordt nog merkwaardiger door liet feit, dat op het meest bewogen punt in de worsteling van dat volk en het streven van dien man ook de grondslagen zijn gelegd voor de opkomst van een nationale studie en wetenschap. Indien de Academische Senaat voor de plechtigheid, die ons heden bijeen houdt, de dag koos, waarop de Prins het octrooi tot stichting der Universiteit uitgevaardigd heeft, dan is dit niet om daarmee de Universiteit in het middelpunt va ndeze herdenking te plaatsen. In dit eeuwjaar van 's Prinsen geboorte geldt de viering van zijn gedachtenis het gansche menschenleven, dat in 1553 begon, in al zijn onschatbare historische beteekenis. Met de keuze van de 6e Januari getuigen wij enkel van onze onvergankelijke dankbaarheid voor de bij uitstek wijze en ver vooruit ziende daad van den Vader des Vaderlands, die vorm kreeg op die dag. Toen de Rector had uitgesproken, zong van de galerij een dubbelkwartet van studenten het eerste en het laatste couplet van het bekende Geuzenlied: „Helpt nu U self, soo helpt U Godt". Prins Willem van Oranje. --- HISTORISCHE REDE VAN PROF. COLENBRANDER De bist. rii che r de werd daarop door prof. Colenbrander, hoo!,leeraar in de vaderlandsche geschiedenis, uitgesproken van de lage katheder. Van welke rede wij hierbij het eerste deel afdrukken. De Leidsche Hoogleeraar, aldus spreker, die op deze dag U van Oranje spreekt, vervult daarmede, in naam zijner universiteit, een plicht der dankbaarheid. Aan het begin der nationale 'geschiedenis van Noord-Nederland verschijnt ons Oranjes figuur inderdaad in reuzengestalte. Deze plek hier overschaduwend, de ruimere historische omgeving: ons vaderland, geheel beheerschend. trekt hij tegelijk" blikken tot zich uit een groote verte: immers hij behoort mede aan de overige Nederlanden .ja, bezet een eigen plaats in dat groote geheel van haast onbegrensde uitzelbaarheid: proteetantsch West-Europa. Na Coligny, en van nog algemeener beteekenis dan hij, is Oranje martelaar geweest eener vruchtbare gedaclite. waarin de republiek der Vereenigde Nederlanden, het Zwitsersche eedgenootschap, Schotland. Xnord-Amerika. het ■ Brandenburg van Louise Henriëtte, en, voor een deel dan toch, Engeland en Frankrijk, hebben geleefd: de gedachte der chri?teJijke vrijheid, die in de tweede lielft der zestiende eeuw om adem vecht, en door Oranje gekoesterd is in zijn hart. bezonnen in zijn brein, en met zijn bloed betaald: een gedachte die. wil zij zelve niet spoedig schuldig worden aan de dwang waartegen zij in opstand kwam, het complement te ontwikkelen heeft der christelijke verdraagzaamheid; — proces, dat, na de jammer van de Bartholomeusnacht, gedurende eenige jaren zich vooral hier voltrokken heeft, in ons Holland en Zeeland, in Haarlem, in Alkmaar. Leiden, Zierikzee. en waarvan de herinnering thans weerklinken moge binnen de gehoorzaal eener universiteit, door haar verheven stichter eenmaal tot blochuys ende bewaernisse dier vrijheid bestemd, libertatis praesidio. Oranje de wegbereider der christelijke vrijheid, grondvester der christelijke verdraagzaamheid; zoo hij. als het moet, tooneelm.itig weet te zijn (want hij is zich zijn beteekenis bewuslV hij is tegelijk een aantrekkelijk, een nobel mensen geweest, toonbeeld van kiesche humaniteit in een tijd die grimt van wreedheid. --- Waarmede begint zijn hooger leven: met die kreet in 's lands raadsvertrek, dat hij niet aanzien kan dat vorsten heerechen willen over de zielen der menschen; dat het zijn ziel verbijstert een menscb te zien verbranden om wat hij beleed uit zijn gemoed. Waarin bestijgt het zijn top: in die tweede unie van Brussel, waarbij hij de onderteekenaars zich verbinden doet, noch hen die de katholieke kerk verlaten hebben, noch hen die haar trouw zijn gebleven, geweld aan te doen, te beleedigen of te benadeelen. Waarin klinkt het uit: in die vraag na het schot van Jaureguy, niet hoe de moordenaar, neen, hoe hij zelf verantwoording zal kunnen afleggen voor vergoten bloed, zooveel vergoten bloed; in zijn bejegening van 's hofprediker's troost, die alleen van liet recht der zaak gewaagt, waarvoor het bloed geplengd is: „a la miséricorde, mon ami! a la miséricorde, c'est la mon recours et n'y en a point d'autre"; in zijn verzoek, den schuldigen aan het moordbedrijf geen wreede dood aan te doen; — in de zucht waarin, na het andere schot twee jaren later, de vliedende gedachte zach nog om het volk bekommert dat hij aan de hand genomen en geleid heeft op zóó gevaarlijke weg: ~mon Dieu, aie pitïé de ce pauvre peuple". Het stugge gemoed van ons waterlanders is van één ding zeker: dat de dank, die het betalen wil. nooit aan de verdienste gelijk komt. Spreker roept vervolgens de vijf gestalten in de herinnering waarin de prins ons achtereenvolgens verschijnt: die van den Brusselechen edelman, den vorst-bevrijder, den rebel, den ruwaard van Brabant, den martelaar. Hij komt in ons land op een oogenblik dat in Duitschland reeds de luthersche kerkhervorming haar beslag heeft gekregen, van welke zijn eigen moeder. Juliana van Stolberg, een ijverig aanhangster is; in de Nederlanden evenwel heeft de landsheer aan wien ook naar Duitsche opvatting de beslissing te dezen toekomt, haar niet toegelaten. De jonge Willem van Oranje gedraagt zich dan ook in de Nederlanden als katholiek; een volijverig katholiek is hij nimmer geworden; die kwamen trouwens onder de Nederlandsche groeten met welke hij verkeerde, bijna niet voor; hun katholicisme is een zaak van overlevering, niet meer van overtuiging. Hoe stond het met de andere band, die een vliesridder zich vond aangelegd, de trouw aan den landsheer? Bij het geslacht waartoe zijn oom Hendrik, zijn schoonvader Maximiliaan van Buren hadden behoord, was die trouw actief, vurig geweest, een stuk van de intiemste persoonlijkheid. Het jongere geslacht, klaagt eenmaal Maria van Hongarije, voelt niet meer zoo. Kan het verwonderen? Karel V was aan de Nederlanden, waarbinnen hij geboren werd, ontwassen. De poging tot nederwerping van het protestanlisme in Duit:x-hland, in Engeland. moest tegen de Nederlanden, door Karel als werktuig dier staatkunde beschouwd en gebruikt, een vijandschap oproepen die hun volkswelvaart, bij goede betrekkingen tot die naburen bij uitstek gebaat, benadeelde. En wat zoo kennelijk tegen hun belang streed, het was mede niet in overeenstemming met hunne geestesnciging. Nederland had in Erasmus een verfoeier, een liespotter voortgebracht van het uiterlijk geweld, dat meent de geest te kunnen dwingen. De inquisitie was den Nederlanders een gruwel, de bloedplakkaten een ding des aanstoots, en bij een van die stilzwijgende overeenkomsten tusschen gelijkgestemden, waartegen regeeringen zoo weinig vermogen, lieten de magistraten ze zooveel mogelijk onuitgevoerd. Al deze brandstof lag reeds vóór de afstand van Karel V opgehoopt. Wat er eensklaps de lont in steekt, i 9 de overgang der regeering op zijn zoon. Met weerzin hadden de Nederlanders gezien, dat op zijn huldigingsreis, in 1549, Philips de kring der Spanjaarden, van wien hij zich vergezellen liet, ternauwernood had verlaten. Bij de overdracht in het Hof van Brabant te Brussel, in 1555, kon hij hen niet in een der inheemeche talen toespreken, maar moest het woord voor zich laten doen door Granvelle. Van de eerste dag af sluit hij zich op binnen zijn paleis, pleegt geen overleg met de pas benoemde leden van zijn Nederlandsche Raad van State; een Oranje, een Egmond schijnen voor hem achter te staan bij een Ruy Gomez, een Manrique. lieden die in de Nederlanden niet te maken hebben; met het gevolg dat de Raad van State er schriftelijk aan herinnert dat alle maatregelen, de regeering der Nederlanden betreffende, aan zijn advie9 moeten worden onderworpen. Dit geschiedt 18 November 1555, drie weken na de regeeringsaanvaarding! Tot ergernis der Nederlanders waren er op dit oogenblik Spaansche regimenten in het land; zij waren er in '53 gekomen voor de oorlog tegen Frankrijk. De Spanjaarden haatten de Nederlanders van 1517 af, toen de Bourgondische stoet die Karel V naar Spanje begeleidde zich daar hooghartig en baatzuchtig gedragen had; gevolg eener onnatuurlijke verhouding, waarvan de nadeelen zich thans naar de andere zijde openbaarden. Ware niet spoedig de oorlog tegen Frankrijk weer uitgebroken die Spaansche tercio's en Nederlandsche benden van ordonnantie zij aan zij stelde, wellicht waren reeds in de eerste aanvang van Philips' regeering ernstige moeilijkheden uitgebroken. Nu volgen zij na de vrede van Chateau Cambrésis. Het onvermijdelijk duel tusschen Spaansche en Bourgondische staatsopvatting moet uitgestreden: Raad van State tegen achterraad. Oranje en de zijnen tegen Granvelle. De hooge adel weet zijn zaak bij uitstek populair te maken: gaat het niet om de eindelijke aftocht der Spaansche troepen, door den koning, in strijd met de toezegging bij zijn vertrek, tot 1561 in het land gelaten; of tegen de vervanging, buiten advies van de Raad, van een dun gespreide, traditioneele, verwereldlijkte bisschoppelijke hiërarchie door een alomtegenwoordige, lot do strijd toegeruste gendarmerie des geestes? Die, met de groote abdijen begiftigd, zitting verkrijgen zal in de Staten des lands? Een storm steekt op; de heeran staken hunne medewerking aan de regeering, de staten van Brabant het opbrengen der bede. Calvinistische troebelen verontrusten Doornik en Valenciennes. Op verzoek van de verschrikte Margaretha wordt Granvelle teruggeroepen. Vervolgens de gebeurtenissen van 1560 behandelend, toont spr. aan, hoe Oranje door de conistoriën, en deze door de beeldstormers, volkomen wordt achterhaald. Als hij tegen de beeldstormers optreedt als hij de rol van calvanistisch bendehoofd verwerpt, wordt hij als een afvallige gebrandmerkt: „vn méchant malheureux" noemt hem Guy de Bray. Zijn werkingssfeer krimpt in tot rustbewaring binnen Antwerpen; door de terugval van Egmond en van alle gematigden tot de regeering, is zijn positie scheef getroltken. Opriehlen Jvan hij zich voor het pogenblik alleen door zich te verwijderen uit de landen van een koning, wien hij geen nieuwe eed van trouw kan afleggen. En waartoe zou die zelfvernedering gebaat hebben? Gold het de vraag, zich al of niet te verzoenen met Margaretha die de eed oplegde? Een ander was in aantocht, de beul van Philips. De rol van adellijken staatsman, van Bourgondische traditie is uitgespeeld. Met duizend anderen, hoog en laag, is hij balling geworden, maar tevens natuurlijke toevlucht aller ballingen: als Prins van Oranje is hij souverein vorst, als Graaf van Nassau heeft hij machtige vrienden en verwanten. Mag hij de strafoefening aanzien, waaronder een volk krimpt, dat hij eenmaal de dienst zijns harten heeft toegedacht? Welk Nederlander heeft in zijn gemoed, welk gevestigd orgaan in zijn besluit, de Bloedraad goedgekeurd? Wat in de Nederlanden uitgeoefend wordt is geen Nederlandsch bewind meer, het is Spaansche tirannie, steunend enkel op de macht eener soldateska, die naar Nederlandsche opvatting, in het land geen wettig aanwezen heeft,, die elk Nederlander, zoo hij er de middelen toe bijeen kan krijgen, mag verdrijven, in de naam zelfs van den wettigen, aan privilegiën gebonden landsheer. Grooter mach: bijeen te brengen dan waarover Alva besohikt, lijkt in het krijgsliedenreservoir dat Duitschland heet, geen onmogelijkheid. Het zijn lieden, die dienen omdat en zoolang men ze betaalt: aan geld nu ontbreekt het den Prins van '68 in bedenkelijke mate, maar zijn de Nederlanders, zoo zij maar eerst hun bevrijding naderen zien, niet rijk genoeg, de voltooiing ervan te bekostigeno Het stuk wordt gewaagd onder de lens Pro Lege, Rege, Grege (Voor wet, Koning en volk); het volk, derde lid in deze samenstelling, zelf aan de wet gebonden, mag tot den Koning toe het ontzag daarvoor opleggen. Thans gaat spr. tot de bespreking der mislukte veldtochten van 1568 en 1572 over. Ook de rol van deu vorst-bevrijder is uitgespeeld: de Prins moet rebel worden met de Hollandsche rebellen. Die vier jaar der rebellenconfederatie onder Oranje als „hooge overheid", zij hebben een glans die van andere tijdperken van de 80-jarige oorlog overstraalt. Oranjes talenten blijkei, hier eigenlijk voor het eerst, wonderwel op de mogelijkheden te passen. Een ding hebben de opgestane gewesten vóór: zij kunnen op het achterland een geweldige economische druk uitoefenen, zonder dat hun eigen dagelijksch bedrijf door Alva, die weinig scheepsmacht en vooral geen scheepsvolk heeft, kan worden aangetast. Zij kunnen hun vrachtvaart voortzetten en, nu zij Antwerpen noch Amsterdam bezitten, zelf markten openen in Zeeland, aan de Maasmond, iv bet Ngprdfirkjyarjier, Zal de hun-. del de oorlog voeden, dan zijn twee dinge*! strikt noodzakelijk: er moet orde beer op die markt, volstrekte handelsveilighehMl en er moet 6tipte orde heerschen in de fr nanciën: het krijgsvolk dat men aanneemt; moet zóó geregeld worden betaald, dat he een gewillig werktuig blijft instede van een gevaar te worden. Bewonderenswaardig zij» de snelheid en volkomenheid, waarmede Oranje beide doeleinden heeft bereikt. GetjË geuzenbewind meer; van een Lumey, dm kerken schendt en monniken opknoopt, heeft hij zich zoo spoedig mogelijk ontdaan, lid bewind daarentegen in handen gelegd va* de onmiddellijk bij orde en veiligheid be-| langhe.bbeiiden: de Hollandsche handelsstaiid zelven. Onmiddellijk herstel weliswaar van een goede justitie, maar het dagelijkse!) bestuur uitgeoefend niet meer door stadhoudi hof, maar door stadhouder en door de Staten zelf gecommitteerde raden, en die statei niet meer uit ridderschap en de zes g --teden samengesteld, maar uit riddei en iedere stad wier activiteit thans voor het welslagen van de opstand g. heoft: Hoorn en Hnkhuizen zoo Dordrecht of Leiden. De twee takken \art staatsdienst, waar thans alles aan hangt: financiën en admiraliteit, onder bijzondere, dagelijks met den Prins handelende collegiën gesteld. En dit alles werkt; het slaagt Zelfs belasten zich deze burgers om zwaarder, dan zij hebben willen dulden dat Alva het hen deed. De mogelijkheid van een populair bewind dat niet in auarchf* ontaardt, mogelijkheid door Oranje steeds geponeerd van de eerste dag zijner oppositie tegen "Granvelle af, zij is in zijn Holland en Zeeland zegevierend bewezen. De rebellenconfederatie verstevigt zich tot een staat. voorlooper van de republiek der Vereenlg" de Nederlanden, waarvan Holland en Zeeland steeds de kern zijn gebleven. Hoe siert dit jong bestaan de zorg voor eigen geestelijke zelfstandigheid, betoond in de oprichting der Leidsche Universiteit, vaste steun en onderhoud, naar de Prins hel uitdrukt, der vrijheid en goede regeering des lands, „een blochuys ende bewaernisse; eeo onverbrekelicke bandt der eenicheyt". Aan welk een zware proef was, in het afgeloopen jaar, dat fier vertrouwen onderworpen geworden, en hoe kloek had Oranje, toeO alle hoop verloren scheen, de verleiding van de eigenbaat afgewezen. Haarlem, ondanks een verdediging zoo krachtig als men, volgens Alva zelven, nooit heeft aanschouwd, gevallen; indien Leiden volgde zou de rest van Holland tot de Maas niet te houden zijn, en bleven slechts de uiterste van onderling verband verstoken kwartieren, Zeeland en West-Friesland, den Prins over. Al zijn hoop was toen op de nieuwe inval van den onvermoeiden Lodewijk gevestigd; tot Bommel trok hij zijn broeder tegemoet, dien hij niet meer zou weerzien. Reeds heeft hij vermoeden van een onheilmaar van de volle omvang der ramp, va» het persoonlijk lot van Lodewijk, Hendrik en Christoffel is hij nog onzeker. Daar verschijnt een afgezant van Kequesens met vleiende aanbiedingen voor hem en zijn geslacht, als hij het land wil ruimen: is hijj na de Mookerheide, nóg niet van de overmacht des Konings overtuigd? Heeft hij niet genoeg van de heerschappij van 'het gemeen, waaraan hij zich heeft moeten overgeven? H<•; antwoord ie een mengeling van ootmoed en fipot, die mij Oranje meer da" iets anders doet bewonderen en liefhebben, die mij zijn onbegrensde aantrekkingskracht) op mensehen uitgeoefend. begrijpelijk maakt. De koning machtig? God is machtiger, en hij vertrouwt dat die koning voor hem zal zijn. Het gemeen? gij we.'l niet welk een goede orde Heeren Staten van Holland en Zeeland weten te stellen! Zijn rust en veiligheid? Hij heelt g geliefd, en zoo hij sterven moet, zal hst niet zijn zonder glorie. Deze niet-kerksche man, hij zou niet religieus geweest zijn? Spr. herinnert vervolgens aan het bel ■ : en ontzei van Leiden, do vredersonderha* deling te Breda, het aanbod niteit aan treuzel mi machtigen 28 April 1576 de Staten van 'land Oranje een beroep dersteuning van Hendrik Ut van Franl Van deze machtfgin gemaakt, daar onderwijl de gevolgen i onvoorziene gebeurtenis, de dood van Requesens, het.uitzicht der zaken geheel b - gimien te veranderen. , Jïöait vervolgd Juliana van Stolberg, de moeder der Oranjes ---