Rondom de Fetze-Fontein te Dokkum Behooren de fundamenten van de waterkelder wel tot de kloostergebouwen? De ontdekking van de overwelfde ruimte onder een huis aan de Fetzestraat te Dokkum heeft door de verschillende publicaties de aandacht van vele oudheidkenners getrokken. De 23e October j.1., kort nadat de eerste berichten hierover waren verschenen, hebben wij een onderzoek willen instellen en daarvoor een bezoek gebracht aan het bedoelde perceel. Waar toen de ruimte tot even onder de kruin van het gewelf, vol water stond, was een nauwkeurig onderzoek niet mogelijk en tot mijn spijt was ik door afwezigheid verhinderd het ter plaatse ingesteld onderzoek door prof. Titus Brandsma bij te wonen. Toen alleen is de ruimte onder het gewelf tijdelijk toegankelijk geweest. Thans rest mij niet anders dan de later hierover gepubliceerde berichten als uitgangspunt van mijn beschouwingen te nemen. Daaruit blijkt, dat men zoowel in de keldermuren als in het oude muurtje, dat zich ten noorden van de van roode baksteen opgezette Fetze-put bevindt, gedeelten metselwerk heeft gevonden, opgetrokken van oude Friesche baksteen van groot formaat. De afmetingen van de hieraan verwerkte oude baksteen bedragen 8 : 9 cm. dikte, 15 : 16 cm. breedte en 28 :30 cm. lengte. Uit de aanteekeningen vastgelegd in het handschrift van Gerrit Hesman, voor het eerst genoemd in een publicatie in de Vrije Fries, deel VI, bladz. 127, weten we dat in 1713 om de Fetzefontein een ringmuur is gemetseld. Het gevonden muurtje in de straat zal hiervan zijn overgebleven. Uit het vinden van dit restant, op zoo groote diepte onder de tegenwoordige grondslag, mogen we aannemen dat na die tijd de grondslag hier belangrijk is opgehoogd. Dit werd gedaan in verband met het steeds hooger worden van het tegenwoordige marktplein, wat toen als kerkhof werd gebruikt en mede in verband met het optreden van de hooge watervloeden welke herhaaldelijk een deel van Dokkum onder water zetten. We Weten uit oude berichten, dat in het jaar 1717, bij de bekende watervloed, het water op de Fetze stond. Hierdoor is ook de diepe aanleg van de fundeeringmuren van het overwelfde gedeelte, welke thans ongeveer 7 meter onder de straat ligt, verklaard en tevens de reden waarom men de put, die toen vooral aan de bierbrouwers het noodige water leverde voor hun bedrijf, door een ringmuur ging beschutten. Ook is de verhooging van de grondslag duidelijk waar te nemen bij de oude toegang naar het voorportaal der oude St. Martinikerk, in de zuidgevel. De hoogte van deze toegang staat niet in verhouding tot zijn breedte en ook hieruit blijkt duidelijk de verhooging van de grondslag. Bij een onderzoek naar de afmetingen van de oude Friesche baksteen, voorkomende in de muren der overwelfde ruimte, bleken deze gelijk te zijn aan die van de steen der oude St. Maartenskerk, de vroegere parochiekerk van Dokkum. Ook is de noordelijke zijbeuk van deze kerk, die omstreeks 1588 hieraan gebouwd is, dus eenige jaren nadat de hervorming hier zijn intrede had gedaan, van dit materiaal gemaakt. De steen hiervoor gebruikt zal afkomstig zijn van de oude kloosterkerk, welke even ten noorden van de parochiekerk was gelegen of van een der andere toen reeds verwoeste en afgebroken abdijgebouwen. De vormgeving van de oude St. Martinikerk verraadt dat ze uit de 15e eeuw dateert en niet zooals in de voorloopige tijd Van de monumenten deel IX van de provincie Friesland is vermoed, gedeeltelijk uit de 14e eeuw. De dateering van vele Friesche kerken en andere gebouwen hierin vermeld, is in strijd met de vormgeving van die bouwwerken en de authentieke bronnen. De groote oude Friesche steen van het genoemde formaat werd, zooals blijkt uit een ordonnantie van de Gedeputeerde Staten dezer provincie, welke vernield is in een publicatie in het Oudheidkundig jaarboek, aflevering 4, 1934, in de 15e en 16e eeuw gebruikt voor de bouw van kerken, torens, stinsen en poorten, dus voor gebouwen van nieer algemeen belang dan de gewone woonhuizen der burgerij. De steen welke als bouwmateriaal eerst voor de gevels van 't woonhuis en later voor het geheele huis werd gebruikt, was belangrijk kleiner van afmeting, zooals ook uit de genoemde ordonnantiën blijkt. De aanwezigheid van gedeelten metselwerk van dergelijke groote oude Friesche steen op een diepte van thans pl.m. 7 m. onder /het straatoppervlak, met een groote versnijding en rustende op zware keipen welke door vleten worden gedragen, wijst op een fundeeringconstructie van een belangrijk bouwwerk. De overwelving van de ruimte, vervaardigd van kleine baksteen, dateert van latere tijd en m. i. zal deze overwelving pas zijn aangebracht toen deze ruimte geschikt werd gemaakt om «Wenst te doen als waterreservoir voor de buiten de muur van dit huis staande Fetzepomp. We weten dat in 1705 het grcotc huis, dat hier vroeger ter plaatte heeft gestaan, is afgebroken en dat toen de straat langs Afbeelding van het zegel der stad Dokkum, hangende aan een 15de eeuweche oorkonde. Deze teekening berust in het prentenkabinet v?n het Friesch Museum. Op de afbeelding is zeer waarschijnlijk de Romaanscbe kerk van de H. Bonifaciue abdij weergegeven. Door de teekenaar zijn de onder de kerk aangegeven veldkeien versierd met fantastische voorstellingen aan zijn brein ontsproten. het thans aanwezige woonhuis is gemaakt om van hieraf het kerkhof, de tegenwoordige marktplaats, toegankelijk te maken. Het tegenwoordig aanwezige pand zal in die jaren zijn gebouwd en opgetrokken zijn op de aanwezige fundamenten van het oude gebouw. Of toen de Fetzepomp al bestond is niet met zekerheid te zeggen, doch waarschijnlijk is dit nie t, ze ligt n.l. binnen het grondvlak van het oude huis, en ook uit het aanwezige opschrift in de zuidelijke muur van het pand aan de overzijde der straat, dat van oudere datum is dan het stuk steen met opschrift, is af te leiden dat deze in 1712 is gemaakt. Hier staat: „Dit is de Fetze-Fontein Ano 1712". Uit een besluit van het stadsbestuur, voorkomend in het resolutieboek der stad, weten we dat in het jaar 1718 de Fetzefontein op kosten van de bierbrouwers werd geslat en wel omdat de watertoevoer niet voldoende was. Ook dit wijst weer op het feit dat de put in het genoemde jaar 1712 is gemaakt. Was het n.l. een natuurlijk reeds eeuwen bestaande bron, dan zou toch het opschrift met „Ano 1712" zeker ter herinnering van een verbetering of herstelling hier zijn aangebracht en dan was vervuiling in 1718 minder waarschijnlijk dan bij een nieuwe put. Nu vertoont de kleine baksteen waarvan de overwelving is gemaakt en de steen waarvan de put is opgezet, veel overeenkomst. Het vermoeden ligt voor de hand dat in 1718 de put opnieuw is opgezet en nu met steen en dat men terzelfder tijd de ruimte naast de put onder het gebouw heeft overwelfd en deze geschikt heeft gemaakt om als reservoir voor het noodige putwater dienst te doen. Ook de bodemverdieping in het midden wijst hierop. De put als stapelput van baksteen opgezet grenst direct aan de kelder en in de westzijde van de noordelijke wand der kelder zijn toen vrij zeker de thans 'aanwezige boogopeningen gemaakt. Dit blijkt uit de ronde overdekking van kleine baksteen. De boogopeningen zijn dichtgezet met opgestapelde dakpannen, een middel om de grond te keeren en om toch de waterdoorlaat te vergemakkelijken, een constructiedeel dat zooals uit het handschrift, hierboven genoemd, blijkt, toen meermalen voor watertoevoer en -afvoer is toegepast. Of toen de oostelijke boogopening in de noordelijke kelderwand ook is gemaakt, of dat deze reeds bestond en toen is hersteld en op dezelfde wijze van een waterdoorlatende grondkeering is voorzien, is zonder uitgebreider onderzoek niet uit te maken. De vraag, of het metselwerk van groote oude Friesche baksteen tot een bij het klooster behoorend gebouw heeft behoord, is door prof. Titus Brandsma ontkennend beantwoord. Dit antwoord in zijn conclusie gepubliceerd in dit blad onder II is nu onjuist. Hij zegt in de derde alinea: „de kelder maakt geen deel uit van de vroegere kloostergbouwen". In verband met de algemeene kloostergeschiedenis en het oppervlak dat door de vroegere kloosters in beslag werd genomen, is deze veronderstelling onjuist en ook hier blijkt uit de oude kaart van J. Blaeu voldoende dat het terrein waarin de put is gevonden, bezet is geweest met gebouwen behoorende bij het St. Bónifacius klooster. Het is jammer dat er van de vroegere papieren, waarin zeker de ontwikkeling en de wijziging van de kloostergebouwen is vastgelegd geweest, zoo weinig bewaard is gebleven. De steenen en oude kaarten spreken echter een voldoend duidelijke taal. riatttegrond van het klooster te Maulbronn; ■en stichting van de Cistercienser orde. In bet midden van "t eigenlijke kloostercomplex is het klooeterhof duidelijk weergegeven en ook de bron, uitgebouwd aan de kloostergang. Het geheel beslaat een <>roote oppervlakte en op «Ie teekening zijn de leidingen voor de wateraanvoer en de afvoer der ''ilstoffen aangegeven. --- De oude kaarten van Dokkum, waarvan er verschillende berusten in het prentenkabinet van het Friesch museum, vertellen den kenner der Friesche kloostergeschiedenis echter voldoende om hieruit een deel der geschiedenis te kunnen reconstrueeren. Van Dokkum bezitten we als oudst bekende plattegrond de kaart van Jacobus van Deventer .van omstreeks 1560, verder een uit Braunius. Civis. O. Terr, van omstreeks 1580 en een kaart van omstreeks 1016 van Nicolaas Geilckerkius en de kaart van J. Blaeu van het jaar 1648. De eerste kaart is op te kleine schaal om hieruit juiste conclusies te trekken. Op die van 1580 is de oude kruiskerk van de praemonstratenser Bonifaciusabdij duidelijk zichtbaar. Aan de westzijde ziet men de zware niet een zadeldak afgedekte toren. Ten noorden vindt men een gedeeltelijk door gebouwen omsloten binnenhof. De hier omheen liggende gebouwen zullen de kloostergebouwen zijn geweest die bestemd waren tot huisvesting van den abt, de broeders, de conversen en de voor hun onderhoud noodige dienstgebouwen. De abdijkerk, welke gewijd was aan den apostel Paulus en den heiligen Bonifacius, is hier duidelijk aangegeven. Ten zuiden van de abdijkerk vindt men de parochiekerk afgebeeld, welke was gewMd aan den heiligen Martinus. De hier afgebeelde parochiekerk is als gebouw terug te vinden in de tegenwoordig nog aanwezige kerk welke thans het godshuis is der Ned. Herv. gemeente. De op de kaart van 1580 afgebeelde kerk is kleiner en het is duidelijk zichtbaar dat de noordelijke zijbeuk nog niet aanwezig is. Van belang is het op to merken dat op deze kaart geen spoor is te vinden van een kruisgang welke het binnenhof omsluit. Deze kruisgang ontbreekt bij vele der oudere Friesche kloosters, waarvan ons meerdere gegevens en ook afbeeldingen bekend zijn. De oudste Friesche kloosters waren voor 't meerendeel nooit zoo volmaakte bouwkunstuitingen als die, welke ons in andere landstreken bekend zijn. De gebouwencomplexen zijn in verband met de behoefte hier langzamerhand gegroeid en de groepeering der verschillende onderdeelen heeft hier ook nooit die volmaaktheid bereikt welke we van de andere kloosters in de handboeken vinden aangegeven. Hiermede wil ik echter volstrekt niet zeggen dat ze voor de geschiedenis der bouwkunst niet van evenveel belang zijn als de thans beter bekende buitenlandsche kloosters. In sommige opzichten zijn ze veel belangrijker en wel omdat hierin de overgangen der verschillende tijdperken zijn te reconstrueeren. G. J. VEENSTRA. Wordt vervolgd. --- GESPREKKEN ÖPDËBRÜG Wolvegaaster wereldwonder Gesprekken....? Er is maar één gesprek — of beter gezegd één onderwerp, dat alle ge-r sprekken beheerscht. op alle bruggen, alle raden, in alle scheerwinkels en stempellokalen van Friesland en wijd daaromheen. Het Wolvegaaster wereldwonder. Er is veel onnut —, zoo niet onnoozel gezwets daarover, nooit had de fantasie ruimer baan. Daarom is het zoo goed te luisteren naar het woord van hen, die gewend zijn dieper op de dingen in te gaan, die elkanders meeningen vrijmoedig durven te bestrijden, met felheid, met sarcasme, met grove spot of met ruwheid, totdat een gemeenschappelijke eindconclusie hen bevredisrt. of dat ze, in het andere geval. in twist scheiden. 11. Woudstra leidde in niet een zeer mensclikundige opmerking. „Hwet moat san feintsje dêrre yn Wolvegea bytiden al nuver gesteld wèze, in diel minsken sjugge him oan foar in great sjenie en oaren halde him faeks foar in healwize stimper." ~Jou binne niet in mesineman wel' zei iemand, maar Rikus ging onmiddellijk tot de aanval over. ~Nou, dou oek niet, al heste wel es as help met op 'e motor toeren, dou hest oek al es in maand met de arm in 'e doek loopen — dou best wel es 'n klap fan 'e motor had, Kar meer niet." „Ik" zei de man „sal mij oek niet tegniekus noeme hur — mar ik weet er wol sufeul fan of, dat i k niet meer twifel. Vijf maanden staat daar nou su'n nije motor te draaien en dy het noch niet in menuut weigerd." .. Waare Sfiaat die?" „In Swol." „Hoe weest dou dat?" . !;i seun fan mij dy het it lioard fan een dy het in Wolvega weest. Ja, ik kan jimme meer fertelle. Dy persoan, dy hoeft mar te kikken as Ford telt him de som fan in miljoen dolders ut." Rikus: ~Nietwaar, de Sitaks." Technicus: .Wat su de Sitaks, waar sal dy iv miljoen wechskeure, die late it persencel ommers half op 'e fooien werke." „O nou mar ast su wuste" zei S. de Jong. „dat doene sufeul saken. Alles in de hotels ommers oek. Mosterdjon<*es en tafeldienders, se leve fan it ferfal en in grypstuver fan de baas om de moed er in te houwen.' Rikus: ..Mar ik wil nou es frage as su'n man zes gulden ferdienst het en acht gulden ferfal, waar komme dan de ritsjes op. Niet dat it mij wat skele kan, want ik ryd toch 'nooit." „Welné, as aenstons dy nijerwetske komme" zei Hinne, ~dan is it oan vs soarte minsken ta." „Aenstons — aenstons" zei de Technicus — ~né er mvt heel wat gebeure eert it sufear is." Sint de Jong: ~Se segge de petro-ilj-; wudt waardeloas — want daar stoke sij benzine üt hé. Al dy groate maatskappiien gane over de kop segge se — de S.;el oek." „Just" zei de man van de motor. , I',n daar sit it nou weenliks op fast, dat wij gien risseltaten hoore salie, foar en alëa r da dy groate maatskappijen, dat die hur andcelen ferkocht hewwe salie, begryp jimme?" Woudstra: „Blikje — blikje — ja — d a t fiel ik.... dy greate mannen wolle der mei de skjinne hüd öf." „Begrepen — sien en nou staat su'n man te Wolvega; dy staat in krespendensje met dy snaken begryp jimme. Dy segge: „noch niet draaie!" Blok (Y.) „Ja mar dat kost hur de lieve senten." Techn.: „Das fansels man, alle weken, nou je kanne gerust segge — tienduzend." H. W.: „Ei ei ei ei ei!" „Jawis man (Tech.) was se i t dat foar dy groate maatskappijen, it gaat om miljoenen. Sudra as dy nou hur spul kwyt binne — dan gaat er in tillegrarn nae Ford — „stuur wissels.... it is foormekaar." ~0 en dan krijt dy do motor?" „Och welné ju. — syn motor — de teekeningen, begtyp jim', dat staat op papier hé — fyn ütteekend; dy binne it geld weerdich, de man sels hoege se niet, mits hij mul s\\ ije." „Ah — en dan komt it spul op 'e dyk hé — dy nije wagens — ?" „Né né né — och heden jimme snappe er niks fan dy teekeningen dy bercht Ford op in syn allerswaarste braankas. en dy blive daar —, tot en a 1 e a r dat Ford syn laaste wagen f erkocht het — begryp jimm'?" ,0 — dy deale — jawis.... just!" Instemming — „O — daarom skreppe sij nou su hard." Techn.: ~0 soa — nou zal Ford strak segge — dy teekeningen — dy binne niks weerdich — totdat hé...." „O just en dan stoppe sij him de bannen, dy ütfiner." „Presies — krek as met dy andere mesine, dy mtit hier ergens an 'e Sneeker trekweg op in souder staan, ja se skrve fan niet — mar je mvt niks meer fertrouwe." „Se jesge oek" zei Lindert, dat de persoan dy wudt bewaakt deur twee pelysjea — su dat oek niet waar weze? * Sint de Jong: „Dat kan ik mij best begripe, der binne fansels oek gtidzen, dy't cntsettende fül op him binne, üt mijsels dan hew i k oek in haat op 'e mesine." .Nou en wat het de mesine jou nou misdeen man" zei Blek — „jou in man, dy't fan syn levensdagen anders niks ütheefd het as branhout make en pakjesdrage, wat het dy nou op 'e mesine te skellen." „Soa—, en waarom laat Muselynje alle mesinen dy't mear as twee man üt 'f work stoate stop sette. Om de werkeloasheid fansels. Ik haat de mesine. Wat sè jou Rikus?"' Rikus: ..It maakt mij hyt noch koud. mar il: sien wel ankommen, dat der ferskeidene fanne sokken reden wurre strak — elk kan toch niet ride ineenenis!" Techn.: „Dat hè je gauw foor de slach." „En jou durve niet eens op 'e Foarstreek met 'e fyts hè je sels seid.... né — hce salie iou nou in rijbewys krije?" Techn.: ..Nou mar ik krij it wel, gerust — en ik krij strak myn wagenteje oek wel — as se niks meer weerd biime. En Jan sust it beleve dat ik hier langes kom — met de hele femylje in 'e auto, met de kynders en it hontsje en alles." „En Jan dou sture?" „En dan ik sture." „Nou" zei Lindert — „dan machst dyn nar.m en adres wel op 'e wagen skrive, dat brin'jst ei' niet levendig of!" Rikus (aanvullen): „Noch dyn femylje — nim it trouwboekje mar met, dat se wete wiet er in sitte -- och wat sust dou autoride.... Wur niet gek man. der binne al gekkeu genoech optheden!" De Techn.: „En domkoppen.... mar onthoud dit jonkje — in gek kan noch es wat «itfine — mar in domkop nooit!" Groote bijv;'l 8....a Dat B a deze weck over t Wolvegaaster nieuws zou schrijven was te voorzien. En nu hebben de teilen wel een draai genomen die zijn wekelijkseh praatje mosterd na de maaltijd zouden doen schijnen, — als 't niet altijd nog belangrijk genoeg was om te hooren wat de „bruggeraad" over 't geval tevertellen had. Vandaar, dat we hem niet voorgeslagen hebVn, m >;i«ler onderwerp te schril. RED. --- WIERINGERWEItI. boofddorp van de Wieringer ... ■ weken zal met de bouw van het derde dorp in de Wieringermeer genaamd Wieringerwerf, dat ook het hoofddorp zal worden, worden aangevangen. Het is gelegen in het centrum van de polder ten noorden van de terp. Aanvankelijk was dit dorp ir de onmiddellijke omgeving van de terp geprojecteerd, doch wegens de voor bebouwing minder gunstige bodemgesteldheid ter plaatse werd het eircr 1 km. noordwaarts verplaatst. De bouw van de eerste 100 woningen is reedp aanbesteed en gegund aan de firma Kingma, een aanuemersfirma te Slootdorp in de Wieringermeer, voor de soi?a van f 200.000. Ook met de uitbreiding van het waterleidingnet naar het nieuwe dorp zal binnenkort worden aangevangen. ---