Praetsjes yn en oer 't Frysk. LXIII. Oer sprekwirden en sizwizen, ensfh. 12. Ut det léste rymke fen nest /jirtajen dagen bat men al wer fornimino kinnen, det in niinske rn 'e hjitte hei dingen gkie kin, dy't ekik noch roai ha. En de lû\Ute roppers geane troch 'en tiid it gaust foar hjar wirden omhzzen. Ba gyng it omiuers Geale Wybrens ek. Al det gerop fen deagean, ophingjen, fordrinajen en eoldaet of op syn minst aidfeint wirden, wier mar Buttllichheit. Dot de kuiper op 'e skine kaem, tocht er om 't iene sa min as om 't oare, mar wol om in oare fryster. Ho hirder men skript, nammereto gauwer is men wirch; ho Jûder men ropt, nammersto gauwer ia men hens; ho hirder men yt, nammersto gauwer is men eéd, — en ho mâlder men yen op in stuit tjirget, nammersto gauwer is de bui wer oer. Dizze wierheden as kij binne to finen yn 't sprek- Wird: --- Ho hirder as 't reint, ho hirder as 't eint Gerben stie yn 't lftn to wrotten. 't Wier ta'n wiete foarjietadei; Earst wier 't Btofrein, mar 't waerd slimmer: 't Migg'le mar oan ien gleed wei. .Nou', sei Gtirbnti, — „'t wtrdt net betteri „'t Beinl forgémi det il eaet .... „Mar se 't hird bigjiut to reinen .tiiit it op, det ia in treaet ....<* Skateboer oaeni Rientse Kl&eke llukkerwyks twa twjiljen mei, Pet wier Ru-rits oare ieu to folie, Mar it boaruwiil glimke eu sei: „Man 1 wêa Unkber det it houiik „Jo hjoed san iortúntsje jocca, — „in as 't h'rd bigjint to reinen „Is 't ek op syn gaust wer droech .... Bocmtrs, de Urykske wixe, Naeni syn frjeunen mei to gast. Har Xantippe bic 't mâl fel oan, „En hja rop: „Dyn eigen kont „Kinet vet iens forujinje, «ik.ne.al „Minst nou ek yet oaren mei „Om de boel lij ir op to skeppenf .Biste alhiel bisestre 7 — set t h werst' weikotust mei dyn frjeonen I" — 't Minske bearde beittlik lûd. Einliiiß», man, — in tobb'fol wetter tinnet se hiarren oer 'e bûd. — „Frjeonen 1* spriek de wize glimkjend, „Frjeonen I oer is nou 't gefaer. „As 't hjir hird bigjint to reinen „Is 't ek altyd gau droech waer . . . ." Der wlrdt wolris biredenearre det de Friezen einliks Ut Urikeulan en dy kusten tendinne binne. Fier toar 't bigjin fen vs jiertelling moatte hja der wei silen komd weze, op greate skippen, en do binne co hjir den oanl&nne, — as 't wier is. Ik ha 't lykwol al f/d for in aechje halden. Mar as ik my non goed bitink, koe 't dochs wol bistean. En den hat Xantippe der grif ek mei by west, bwent as men de Fryske mânljue in hopen tiden heart, Tinne der ûnder vs frouljue mar gans dy't net hjar úlskaeije. Det Socrates net meikomd is, wit elk wol; dy is ommers yn Grikenlân forjown. En hy hat ek gjin bern op Xantippe' noed litten, sa goed as my út 'e skiednis foarsttet. Mar bja kin derora hjir yn 't lan wol for 'e tirade kear troud, en sadwaende dochs etamfrou wirden wêze. En nou scille we diskear slute mei wer in rymke ièn vs Feanwaldster frjeon Postma: In eacrrXyn 't seil. It seil fleach oer en ek de fok, lt boat tearde om by 't skaeijen, En 't soantsje fen Oeds Ongeluk Rekke omtrint for de haerjen. Trochwiet en smoarch fen top ta teil, Mei triljtnd Inf en skonken Bop Jan: „ik hie gjin each yn 't seil, Oars wier myn boat net sonken." Bjoerd reisge earst alle wiken trou Hei fcjurdtsje ta to frijen. Eltsien sei fen dit pearke: „non Det draeit wis út op krijen." Mar .... Sjurdtsjemoei wier 'n smoarge dweil, Det hie vs maet gau sketten, Hy tocht: „ik hald in each yn 't seil. .. ." fciûnt hat er Sjurdt forgetten. Per libbe in bearskip, tige wiis, Fuarnaem en beech yn care. Byn B»ken rekken yn in tiis, Hy waerd falyt forkleare. Har lang al hie 'r in each yn 't seil. Hyn tij woe 'r net forsonije, Boi ht bastich yn 'e flecht syn heil En liet syn bearen bromie. Klaes Drip wier mei syn bûsiild oan, En 't sûpen koe 'r net litte; Po woed er boargje yn 'e „Kroan", Mar hospes liet him witte: .Né maetl ik hald in each yn 't seil; „Earst monflt' for duiten soargie, „Sûp den dyn hûd mar tioppe peil, „Mar 'k wol san klant net boargje!" len dy't by 't farkjen troch de wrâld, By 't twjirjen fen 'e winen, in each yn 't seiltsje hâldt, Seil wis de haven fine En as de weagen, grtat en steil, Dyn boats e stompe en wippe, Hâld den foaral in each yn t seil Oars rekkest licht om sjippel --- Ds toeneming der bevolking. De Engelsche regeering heeft een blauwboek uit gegeven over de toeneming der bevolking op de we reld. Daarin wordt dan vermeld, dat de laatste IC jaar de bevolking i r wereld met 63 millioen zielen is toegenomen. De vergelijkingscijfers voor de voornaamste landen luiden: 1895 1905 Rusland 125,000,000 141,200,001 Ver. Staten 68,934,000 83,143,0-H) Duitschland 52,279,000 60,605,00 Japan 42,271,000 47,975,000 Groot Brit. en lerland 39,221,000 43,221,000 Frankrijk 38,459,000 39,300,00) Italië 31,296,000 33 604,000 Oostenrijk 24.971,000 27,241,000 Hongarije 18,257,000 20,114,000 Spanje 18,157,000 18,900,000 Kleinere landen . 47,732,000 54,166,000 Rusland had met £9 per duizend het hoogste ge boorteeijfer bereikt, maar met 31 per duizend ook het hoogste sterftecijfer. Het laagst is het geboorte cijfer in Frankrijk, nameliJK 21 per duizend bij een sterftecijfer van 19.6 per duizend. Spanje, Italië, Oostenrijk, Hongarije en Japan hebben alle een ge boorteeijfer van meer dan 32 per duizend, doch ook een vrij hoog sterftecijfer, dat wisselt van 20 (Ja pan) tot 25.8 per duizend (Spanje). Het laagste sterftecijfer heeft Denemarken met 13.9 per dvi zend, bet geboortecijfer is er 28.5. In Engeland loopt het geboortecijfer langzaam terug en is thans tot 26.7 gedaald. Geen wonder, dat men er zich over bezorgd maakt en met angstigen blik naar het Fransche voorbeeld ziet. De bevolking der grootste steden op de werelJ wordt opgegeven als volgrt: Londen 4.872.710, New Vork 3.437.000, Parijs 2.714.000, Berlijn 2.043.000, Tokio 1.819.000, ChiVixro 1.699.000, Weenen 1.675.000, Philadelphia 1.294.000, Petersburg 1.265.000, Moskou 1.039.000, Buenos-Ayres 1.026.000. --- Pietina. In de ..Figaro" wijst Emile Gantier op bet voortedel metaal dat op dof zilver gelijkt en daarnaar is edel metaal dat op dof zilver gelijkt en daarnaar 's genoemd (in het Spaansch is plata zilver, en platina is daarvan een verkleinwoord). Toen het in de 16de eeuw in Nieuw Oranndi (Zuid-Amerika) ontdekt werd, hield men het voor zilver en eerst in 1752 vond de directeur der Zweedsche Munt Scheffer dat het een ander metaal was, met bijzondere eigenschappen. Het is zwaarder dan zilver en goud ; het specifiek gewicht is Tuim 21, van goud ongeveer 19, van zilver 10-, bet smelt eerst aij veel booger hitte, 1775 pr. Celsius, tegen 1200 bet goud en nog onder 1000 het zilver. Daardooris het voor vele scheikundige en nijverheidsbewerkingen, die hooge temperaturen vereischen onmisbaar gf> «orden, o.a. voor de vervaardiging van zwavelzuur. Sedert 1824 wordt het hoofdzakelijk uit Rusland aangevoerd, dat ngeveer 95 pet. der geheele priduktie van 7000 K.G. ruw platina levert. De prijs, die in 1865 slechts 500 francs was, zoodat men gouden munten met winst namaakte door platina met een goudlaag te bedekken, is allengs ontzaglijk ge stegen en bedraagt thans reeds 6000 francs, het dubbel ongeveer van goud. De vraag overtreft het aanbod. De helft wordt gebruikt voor kunsttanden, die thans volgens Gautier, ten getale van ongeveer 10 millioen elke maand worden vervaardigd. Ongeveer 2000 K.G. vindt aanwending tot het zetten van juweelen, en van het overige wordt een belangrijk deel voor kroesen ter vervaardiging van zwavelzuur en andere chemische verbindingen gebruikt, en verder voor electrische lampen. Voor de laatste tracht men zich in dan laatsten tijd te helpen met goud, dat door een huidje platina is omgeven, en ook schijnt nikkeistaai in sommige gevallen goede diensten te bewijzen. Het vinden van nieuwe lagen platina-erts is echter een levensvraag voor een aantal takken van nijverheid, zoolang geen geschikt vervangmiddel is ontdekt. --- Eigenaardigheden ven 't getal zeven. Welke omstandigheden hebben het getal zeven zulk een gunstige reputatie bezorgd? Van de vroegste tijden af heeft dit getal een bijzondere beteeke nis gehad in alle voorkomende prevallen. Het is 't geliefkoosde getal van dobbelaars. Er zijn naar mei zegt zeven wereldwonderen. Shakespeare verdeelt het leven van den mensch in zeven onderdeelen. Hippocrates zegti dat het getal zeven, door zij i verborgen macht, meewerkt aan de voltooiing van alle dingen, en dat het de bron van het leven en al zijne wisselvalligheden is. In de oudheid werd een kind nooit benoemd, vóór het zeven dagen oud was. En de tanden komen eerst in de zevende maand en worden in 't zevende jaar vernieuwd. Verscheidsne filosofen der oudheid hebben verhandelingen geschreven over 't getal zeven. Zij keuden het verschil lende magiscue goede eigenschappen toe. Een andere verdeeling dan die van Shakespea,-3 geeft een zeker schrijver op de volgende manier; „Als hij drie maal zeven jaren oud is, heeft de menscil den leeftijd bereikt, die hem in d 9 oogen der wet mondig maakt; bij vier maal zeven is hij in 't volle bezit van zijn krachten, bij vijfmaal zeven jaren is hij geschikt voor de bezigheden ■van de wereld; bij zes maal zeven wordt hy ernstig <*n' wijs, als hij ten minste daar aanleg voor heef;; bij zeven maal zeven is hij op 't keerpunt, en vaa-* daar begint hij af te nemen; bij acht maal zeven 't* hij in zijn eerste trapjaar; bij negen maal zeven >s hij in zijn jrroote trapjaar; en bij tienmaal zevèa heeft hij de hem toebedeelde levensduur bereikt. Het getal zeven bekleedt een gewichtige plaats in den Bijbel. De schepping werd tot stand gebracht in zes dagen, en op den zevenden was er rust. Op doden houden het beloofde land zal schenken, waaruit een roofzuchtige vijand, die met schepei, over de zee was gekomen, ze eens had verdreven. Petrus Mapawa verklaarde, hoe hij in ue stilte van de rotsen in de woestijn, op de toppen van de Basoeto-liergen eenzame samenspraken had gehouden met Jehovah, Die hem het zwaard in de hand had gedrukt. En de Messias van het zwarte ras, voor wien allen zich gewillig bogen, die gisteren nog een naamloos Kaffer, heden het hoofd van de Ethiopische kerk was, greep den Bijbel en las: „Aldus trokken zij uit van Succoth en legerden in EtV.m. En de Heer trok voor hen uit, overdag als een wolkenzuil, opdat Hij ze in den rechten weg zon voeren, en des nachts als een vuurzuii, opdat Hij hen belichtte dag en nacht.'' Als ->en nieuwe Mozes stond Petrus op het rotsblok, te midden van de ademloos toeiuisterende zwarten, die, toen de Bijbeltekst gelezen was, met een luid geschreeuw hun geweren in de lucht hieven en den profeet, die hun beloofde naar het beloofde lând te voeren, in wilde geestdrift toejuichten. Ver weg zag men van het bergplateau af over de vlakte. De in de heldere lucht duidelijk te herkennen Duitsche afdeelingen schenen van daaruit kindersoldaatjes. Voor de postenlinie stonden twe? ruiters, de een in de grauw-gele Duitsche uniform, de andere in donkerder kleeding. Men zag hoe eeni ge patrouilles vooruittrokken in de richting van de bergen. Oog in oog stond men de beslissende ure te genover. Als straks de zwarte bergstroom omlaatr donderde het dal in, dan moest zulk een watervloed de kleine schare wel dooddrukken en verdrinken, dan moest het land overstroomd worden en dt donkere golven heel ver voortdrinsren, dan moest alle leveû worden vernietigd, dan moesten de steden met den f rond worden gelijk gemaakt en alles vernield wat e arbeid van een gansehe eeuw had tot stand ge bj..cht. En Petrus Mapanda begon van voren af aan; hij vertelde hoe de gele man van het verre Oosten een reuzenstaat had ten gronde gericht; hoe <_e Japanners de ltussen hadden verslagen, omdat Jehovah dezen, omdat zij Zijn geboden niet gehouden en met voeten getreden hadden, alle kracht had ontnomen. Thans had Jehovah den geest van de vijanden van het zwarte ras in de war gebracht, zoodat ze hun wapens in den oorlog tegen elkander koerden. „De blanken hebben hun hart doen verbarden voor het lijden van den zwarten man; ze hebben d) geboden Gods vergeten en hebben Gods evenbeelden in de keten van de slavernij gesmeed. Als een vuurrzuil zal de Heer voor ons gaan "edurende den nacht, als een wolkenzuil overdag.' De profeet, die zich door zijn eigen woorden meer' en meer opwond, wees thans naar de spits van den berg, die door een nevel omhuld werd. „Ziet, daar is Jehovah, daar is onze herder on enzo bu'pe! Ziet, Hij zendt ons een teeken, de wol kenzuil die ons zal voorgaan, ab we straks de vlakte intrekken, opdat zij de laatste strijdkrachten van de blanken voor ons neerwerpen als gras, dat onder di brandende zon verdort." En de gebergte- trilden onder een geestdriftigen schrei van de duizenden en nog eens duizenden, die door Petrus Mapaiida thans omlaag werden gevoerd naar Etham-Maseroe aan den rand van de woestijn. --- De zwarte terreur. De colonnes van meer dan honderdduizend Kaffers en Basoeto's, die in den nacht omlaag kwamea uit de Basoeto-bergen, stietten met schrikkelijke kracht tegen het kleine hoopje blanken. In het midden van het Kafferleger schreed, een zwarte vaan met een gouden kruis dragend, Petrus Mapanda, die onkwetsbaar scheen voor alle hem omsuizenda kogels. De dag van Maseroe eindigde met de vernietiging van de Duitsche uataillons en de Boerentroepen en snel drong de vloed der zwarten tot aan Bloemfon tem door. Daarheen concentreerde de DuLsche opperbevelhebber zijn gansehe strijdmacht. Snel werden de kleine forten voor de stad bewapend met de stukken van de veldartillerie en de reeds naar het Zuiden gezonden troepen keerden per spoor terug. Bloem fontei n's zwakste zijde bleef de kwestie vaa de proviandeering, daar een deel van de uit het Noorden komende proviandtreinen den vijand in handen vielen. Op 10 November was de stad, waarvan liet aantal verdedigers, de civiele bevolking meegerekend, nauwelijks 22000 man bedroeg, door ongeveer 150000 Kaffers ingesloten, waarbij zich bovendien de Chineesche mijnwerkers van Johannesburg hadden gevoegd. De toestand was buitengewoon ernstig. De laatste berichten, aie de telegraaf had gebracht, meldden, dat Pretoria en vele andere steden van de vroegere Boerenrepublieken den Kaf fers in handen waren gevallen. Alleen op enkelï plaatsen volhardden Boeren en Duitschers no" bij een wanhopigen weerstand. De zwarte golven had den het geheele vlakke land geënvaheerd tot ver over de grenzen van Kaapland, overal moordend ca brandend. Schrikkelijk was Het lijden van de gevangenen. Hulpelooze vrouwen vielen onder de handen van bloeddorstige negers, met het geweer vaa haar man haar kinderen en haar eer verdedigend. Een adem van brand en moord lag over het ge heele land. In Bloemfontein putten de Duitsche troepen zich uit met voortdurend uit te vallen buiteb de fortenlinie. Kwam er niet spoedig hulp, dan zou ook dit laatste bolwerk verloren zijn. Men was zich in de stad wel bewust van den omvang van het gevaar. Toen de laatste Duitsche troepen, die in allerijl van Colesberg werden teruafgestuurd, die plaats verlieten, was een locomotief met de witte vlag de Duitsche posten genaderd. Een Engelsch officier bracht een bericht van de li.aapsche regeering. Daaruit bleek, dat de opstand onder de Chineesche arbeiders niet alleen parallel ging met dien van Petrus Mapanda onder de Ethiopiërs, doch ook dat de beweging uit Azië was overgebracht, waar een nieuwe agitatie tegen de vreemdelingen zich snel uitbreidde. De Engelsche officier had in opdracht den Duitschen commandant mee te deelen, dat in Bordeauv reeds over een staking van de vijandelijkheden op de Europeesche slagvelden werd onderhandeld, opdat de Europeesche staten thans gezamenlijk het gevaar in Azië en Afrika konden bestrijden. Door dien Engelschen officier hoorde men ook voor het eerst van den opstand onder de Arabiers aan de Noord-Afrikaansche kust en van de verdrijving van de Engelschen uit Egypte; berichten, die in 't Kaf ferleger al lang bekend waren en die hun strijdlust tot_ een wilde woede aanwakkerden. De Engelsche officier had eindelijk in opdracht het voorstel te doen tot een wapenstilstand van voorloopig vier we ken. Een Kafferinval in Natal had reeds dat geheele gebied in opstand gebracht en noodzaakte de Europeesche strijdkrachten den strijd te verdagen en gemeenschappelijk aan te vangen met hot dempen van den Kai'feropstand. Al deze medecleelingen hadden praciiscb slechts een historische waarde; Bloemfontein was ingesloten en was dien dag daarna afgesloten van elke verbinding met de buitenwereld. Eind November was de toestand de volgende: Het Engelsche hoofdkwartier bevond zich in Kaapsta 3 en aanzienlijke detachementen lagen in de kuststeden. Daar hadden de inwoners versterkt door de van het land revluchte boeren overal een locale verga dering georganiseerd: ze hadden scuansen opgeworpen en de straten gebarriceerd, zoodat de Kaffers niet durfden naderen, vooral omdat ze geen artillerie hadden, afgezien van de weinige stukken, die ze in Pretoria en Johannesburg in handen gekregen hadden, doch waarmee ze niet veel wisten aan te vangen. In alle, door den vijand belegerde, en vooral des nachti aangevallen steden, van Kaap-: land, begon de "uaestie van de voeding urgent ve worden, daar het slechts bij uitzondering geluki was, het vee bij het verlaten van de hoeven mee te voeren- Het gold echter lot den laatsten' man en de laatste patronen voor zich en vrouw en kind te bewaren, opdat niemand levend in de han-s den van den tot beestachtigen moordlust gep'rik-; keiden vijand viel. Want wat den blanken dan wachtte, toonde het gruwelijke lot van de verdedigers van Graafreinet aan. Daar hadden zich tocneelen afgespeeld, zooals slechts een kranke fantasie ze verzinnen kan. De afslachting van alle gevallen blanken en de bloedige scènes, de schending van vrouwen en kinderen, die met afschuw van mond tot mond gingen en de toekomst donker, hopeloos deden schijnen, staalden de weerstandskracht van de trouwe mannen op de schansen, tot op het uiterste. De nood was een onverbiddelijke leermeester. Deze hal f-verhongerde Europeanen, die, met het geweer in den arm, dag en nacht in de schansen wacht hielden, warpn in den loop van weinige weken meesters in den guerilla-oorlog geworden ca. presteerden bij het vindingrijk samenstellen van barricades, wonderbaar veel. Elk leven, elke patroon was kostbaar en men moest er zuinig mee zijn, daar voorloopig niet gerekend kon worden op aanvulling van de munitie en men vergeefs luisterde naar een toon, die van buiten een bericht overi bracht. Men leefde afgescheiden van de gansehe wereld, als op een eenzaam eiland in de wereldzee.. Alleen op Hem, Die het lot der volken beheerschfc,-op een beperkt aantal patronen voor het trouwe gei weer en op den mageren proviandzak benstte alle hoop, die deze ijzeren helden van een gruwzaam bloedig schouwspel van vernietiging scheidde. Wilden de Eurooeesche mogendheden Zuid-Afrika niet hopeloos overleveren aan de wilde Kafferhorden, bij, wier wijze van oorlog voeren de godsdienstige op-i winding spoedig verdween, zoodat slechts blinde bloeddorst en hebzucht overbleven, dan was het hoog tijd tusschenbeiden te komen. --- Wapenstilstand en vrede. De voorvallen in Afrika deden Engeland besluiten het voorstel lietreffende een wapenstilstand aan te nemen; en wilde Frankrijk zich niet blootstellen; aan het gevaar verpletterd te worden onder een voortdurend nauwer wordende concentratiebeweging van een troepenmacht, die de Mirldellandsche Zse met den Oceaan verbond, dan bleef het geen andere keus. De onderhandelingen te Bordeaux hadden dus een snel verloop. Wel waren de Duitsche voorwaarden hard en sloegen ze de Fransche ijdelheid diepe wonden. Doch 't verloop van den oorlog, de voordurende nederlagen hadden Frankrijk tot de overtuiging gebracht, dat het als tooneel van dezen rem zenstrijd het allermeest te lijden had. De Franschen waren den oorlog moede en de verbittering tegen een regeering, die het land naar den afgrond van een onherstelbare vernietiging had gebracht, deed de kabinetscrisis tot een constant verschijnsel worden. Gelukkig was het gepeupel van de hoofdstad, dat altijd nog pochte op de onneembaarbeid van de vesting, door de Duitsche omsingeling geïsoleerd en kon het dus geen invloed uitoefenen op den gang van zaken te Bordeaux. Het demonstreerde wel tegen het afsluiten van den wapenstilstand door opstootjes, doch legde zich ten slotte toch neer bij het fait accompli. De maag uehaalde een overwinning op alle aanvechtingen van de nationale ijdelheid. Spanje en Portugal waren financieel geruïneerd en zeiden willoos op alles ja en amen. Zoo volgde op den wapenstilstand na 14 dagen de vrede, die brj het verdrag van Bordeaux onder de volgende voorwaarden werd gesloten. Engeland staat aan Duitschland af de Walvischs baai en Zanzibar. Duitschland krijgt verder de Porlugeesche bezittingen Angola en Benguela en het' Centraal-Afrikaansche gebied noordelijk van de grenzen van Duitsch-Zuid-West-Afrika en den loon van dn Zambezi, die voortaan de grens tusschen het Duitsche en Engelsche bezit vormt. Dientengevolge komt Portugeesch-üost- Afrika zuidelijk van de Zambezi t ..n Engeland. Bovendien krijgt DttitschJ land het westelijk derde deel en Frankrijk hei oostelijk derde deel als sfeer van invloed. In Ma« dajrascar of een andere haven aan de Westkust maft ---