JOHANNES PETRISANNES GRIETMAN VAN WESTSTELLINGWERF 1578—1582 Het loont o.i de moeite over bovenstaande merkwaardige figuur, wiens naam in de archieven (1) van dien tijd herhaaldelijk voorkomt, het een en ander mee te deelen. Vooraf eenige opmerkingen over gewest en grietenij. Friesland schaart zich niet dadelijk na den val van Gaspar de Robles, in November 1576, maar pas in 1578 doelbewust aan de zijde der Staten-Generaal tegenover de Spanjaarden; in dat jaar worden de Spaanschgezinde ambtenaren door nationale, bij voorkeur Calvinistische, vervangen. Onder de twintig nieuwe grietmannen, die worden gekozen, is die van Weststelilingwerf; in de plaats van Aernt van Gemen komt dan Johannes Petri Sannes, die als zoovele anderen eenige jaren in ballingschap was geweest; als grietman woont hij te Blesdijke. De grietenij Weststellingwerf was administratief in twee deelen gescheiden (2), n.l. de zes dorpen in den stroom (de Kuinre) en de veertien dorpen; van de eerste, die, blijkens een opgave van het aantal weerbare mannen in 1582 — in verband met den toestand der grietenij geen zuivere maatstaf — er 233 tellen, zijn Blesdijke met 60, Steggerda met 56 en Noordwoide met 45 man de voornaamste; van de 541 man der veertien dorpen telt Wolvega er slechts 16! De toestand der grietenij, waarop we doelden, was erbarmelijk tengevolge van den oorlog. Als Rennenberg bij zijn verraad, in Maart 1580, Groningen naar Spaansche zijde meesleurt, begint voor Friesland eigenlijk pas de Tachtigjarige Oorlog. Behalve een korte bezetting van een flink stuk der Provincie in 1580, heeft Friesland van 1580 tot 1594 — dan wordt Groningen veroverd — alleen de ellende van den oorlog ondervond>en door tallooze plmnderiochten, en, doordat hij daarmee dreigde, brandschatting door den vijand. Natuurlijk hadden de grietenijen aan den Oostkant, en na November 1582, als Taxis Steenwijk bij verrassing neemt, eveneens die in het Zuiden, 't meest te lijden. Omdat de Gedep. Staten ook belasting eischen — anders heet de betrokken grietenij met den vijand te heulen — krijgen ze het zwaar te verduren. De grootste plaag vormen evenwel de eigen troepen, evenals de vijandelijke uit huurbenden bestaande, die, gewoonlijk slecht betaald, handelen alsof ze in vijandelijk land zijn. Vooral het rantsoeneeren, d.w.z. liefst rijke burgers gevangen nemen en slechts tegen losgeld weer vrijlaten, ging hun al te gemakkelijk af. Tot overmaat van ramp was in vele grietenijen de bevolking door de pest gehalveerd. Weststellingwerf was een der meest beproefde grietenijen. Dat kwam vooral doordat Rennenberg van 18 Oct. 1580 tot 23 Febr. 1581 Steenwijk belegerd had. Niet alleen hadden de grieteniijbewoners toen den vijand dicht bij buis, maar de eigen troepen, in Jan. 1581 tot ontzet gezonden, trokken bijna alle door de grietenij; als ze, geholpen door den dooi, de stad, dapper verdedigd door Van den Cornput, hebben weten te ontzetten, trekken ze opnieuw door Westeteilingwerf. Vooral de Ommelander aanvoerder Nienoord laat een slechte herinnering na; ofschoon ze tweemaal werden „uitgekocht", laten zijn soldaten 't plunderen nog niet. Tegen het einde van hetzelfde jaar heeft de grietenij ontzettend te lijden van een vijandelijken plundertocht. Ofschoon een derde deel der mannen hiervoor was aangewezen, kon Ln dergelijke omstandigheden van een geregeld bebouwen der landerijen weinig komen. --- Een zware taak. In zoon geteisterde grietenij kon de functie van grietman, die zoowel hoofd van de rechtspraak, ontvanger van de belastingen als hopman der weerbare mannen was, niet door den eersten den besten worden bekleed. Dat was Sannes ook geenszins. Op alle landdagen treffen we hem als afgevaardigde van de grietenij aan — zoo is hij im 1579 een der eerste voorstanders der Unie van Utrecht — en dikwijls heeft hij zitting in belangrijke commissies. Ook als hopman was Sannes een „kei". Wel is waar moeten we dat uit zijn eigen mond vernemen, maar volgens hem weet elk kind in Stellingwerf en Overijssel dat, terwijl ook een paar toplui als getuigen worden genoemd. De vijand, die hem met den karakteristieken naam van „Beilert" (3) betitelt, beschouwt Sannes als „de tegenpaei", die hem meer tegenstand biedt dan alle andere grietmannen tezamen; in een tijd, dat naburige grietmannen in minder moeilijke omstandigheden de wijk hebben genomen naar veiliger oorden — hij zal hier doelen op Terwisscha van Ooststelingwerf, die, nadat hij reeds eens door den vijand gevangen genomen was, voortaan in Sneek woont en Pier Anskes van Lemsterland, die in Nov. 1580 op aanraden der Staten van Holland gevlucht was —, houdt hij goede orde onder de boeren, laat zorgvuldig 'wacht houden en weet door „opgravingen van wegen en ste- oprichting van veel slach- en remneboomen" cm andere dergelijke maatregelen den vijand buiten de grenzen te houden. Deze doet wel vijftig maal een vergeefsehe poging, meest door verraad, Sannes" in handen te krijgen; ten einde raad looft hij voor dat doel zevenduizend daalders, in dien tijd een geweldige som, uit. Na de afzetting van Sannes heeft de vijand vrij spel en wordt Westetelingwerf schatplichtig aan den vijand; de oorzaak daarvan zal echter o.i. meer in de verovering van Steenwijk, dan in de afzetting van Sannes gezocht moeten worden. Het moeilijkste deel van het grietmansambt was in die jaren het ontvangerschap. Volgens 't verdrag van 1524, waarbij Friesland zich onder Karel V had gesteld, moesten de Friezen ''•arlijks een bepaald bedrag, n.l. 3 per 28 sim ver, aan den vorst opbrengen; volgens Gestes betaalt LeeuwarderadeeHn 1575 reeds i:°t tienvoudige daarvan; in 1579 zal het opnieuw verdubbeld zijn, terwijl een ingezetene van Weststelllingw .rf in 1582 weer "dubbel zooveel opbrengt, dus veertig maal het bedrag, dat hij nog in 1567 betaalde! Met het oog op den financieelen nood kennen Gedep. Staten, die ambtshalve verantwoordelijk zijn, dat de grietmannen de door de Staten opgelegde belastingen aan den Ontvanger-Generaal afdragen, echter geen medelijden; blijft de grietman in gebreke, dan wordt hij gegijzeld, totdat de z.g. resten zijn betaald, of zelfs afgezet; talmen de ingezetenen den grietman te betalen, dan worden er, als deurwaarder en executie niet helpen, soldaten, of nog erger, ruiters ingekwartierd. Het was voor een grietman van een grensgemeente onmogelijk, beide partijen te vriend te houden. Sannes, die het door het beleg van Steenwijk reeds moeilijk had — in Juni 1581 vinden'in zijn grietenij al executies plaats en bij praat soms over aftreden — raakt heelemaal in de neer door de kwestie-Boekholt. --- Plantenhygiëne. In 1565 al werd de aardappel in lerland ingevoerd. Hoe komt het dan, diat het drie eeuwen geduurd heeft, voordat hij een volksvoedsel werd? Voornamelijk omdat keer op keer de oogst vernietigd werd door een bijzonder onsympathiek soort sohimmel, diie vooral bij vochtig warm weer, meed o ogen loos huishield onder de jonge veelbelovende plantjes op het veld. Wetenschappelijke bestrijding, de plantenhygiëne, bestond nog niet. Napoleon gaf daartoe den stoot. Zijn Europa moest zéli in zijn voedlsel voorzien. Dus gaf hij opdracht een smakelijk massavoedisei te „ontdekken". Toen pas werd de aardappelschitmmel bestreden. Dit was de geboorte van dte wetenschap der pi anten hygiëne. Nadat de groote giftigheid van koperverbindingen voor lagere organismen wae geibleken, was het aangewezen bestrijdiingsmiddel spoedrjg gevonden. Pas toen kon de aardappeltedt in het gróót worden opgezet. Nu weet iedere landman, hoe hij zijn veld moet bewerken met „B ordea u s c h e p a p", een mengsel van kopersulfaat cm kalk, om bevrijd te bWjven van de cevreesde schimmel. Ook bij de bestrijding van de --- ontginnings-ziekte heeft het zijn rol gespeeld. In de laatste honderd jaar is ons bevolkingscijfer met sprongen omhoog gegaan. Voor d'en verbouw van meer 'granen werd nu naar nieuwe gronden omgezien. Men begon met de woeste zandl- en veengronden. Maar er was een onbekende, onzichtbare vijand, die soms in één nacht een ganschen haveroogst vernietigde. De haver werd geel, knikte door en stierf af. Algemeen schreef men dit toe aan de nachtvorst. Hoewel in het Proefstation Groningen geweten werd, dat de* nachtvorst hieraan géén schuld had, maar dat het een ontginningsziekte was, stond men toch voor een raadsel, totdat Wijd in bet rond had de „haverschimmel" gewoed als een onweer, maar merkwaardig! één veld vertoonde niets van de bekende verschijnselen.... Wat bleek nu? Op dat stuk grond waren, vóór de haver, aardappelen gepoot. Deze aardappeilen waren zóó ondeskundig rijkelijk bewerkt met Bordeausohe pap, dat de grond er nog mee doortrokken was. De conclusie lag nu voor de hand, dat haverschimmel veroorzaakt werd door gebrek aan koper in den bodem. Laboratoriumproeven bewezen dit. --- HANENGEVECHTEN. In de „Bedrijfspluimveehouder" vertelt R. Houwiink Hzn. iets over hanengevechten: over het practisch nut dier gevechten zooals ze in de natuur voorkomen en over hun ontaarding, als ze tot een kijkspel worden verlaagd. Hij schrijft: „Waar ter wereld twee hanen in de vrije natuur elkaar ontmoeten, daar zullen zij vechten. Dat is een natuurwet, de oeroude natuurwet van het overleven van den sterkste. Dit geschiedde oorspronkelijk in het wild, de zwakke werd overwonnen en moest de vlucht nemen, de sterkste nam bezit van de hennen, die den strijd hadden aangezien en hij kraaide luid victorie! Zoo werd het nageslacht krachtig en de waakzame haan — ale overwinnaar — bleef altijd als een trouwe bewaker op zijn post om zijn harem te beschermen tegen gevaar. Dat de haan dapper, sterk en waakzaam moet zijn, was van oudsher zijn eigenschap en de sterkste was dus de voortplanter van het geslacht. Daarom zijn hanengevechten <>ok zoo oud als hef ras zelf. In de natuur zijn dergelijke gevechten nuttig en noodig; toen ons mooie landhoen nog onze landouwen sierde, werden de hanengevechten door de boeren met de grootste belangstelling gevolgd. Het was toen op het land in Drente nog zóó, dat de boeren hun kloeken met kuikens onverwacht te voorschijn zagen komen en zoo gebeurde het dikwijls, dat op een boerderij een 10-tal kloeken liep met een honderdtal kuikens. Deze groeiden samen op — totdat voor de jonge haantjes de tijd aanbrak om te worden opgeruimd. Eerst werden de zwakken verwijderd of die met minder gewenschte kleuren of kenmerken, totdat er ten slotte een drie- of vijftal overbleef, welke aangehouden werden als toekomstige fokhaan. Deze bleven eerst — omdat ze samen waren opgegroeid — tamelijk onverschillig naast elkander voortleven, totdat ze op een leeftijd kwamen van 3—-4 maanden, dat ze geslachtsrijp werden. En dan kon men dagelijks de eerste hanengevechten verwachten. Het waren echter nog maar onschuldige bokspartijtjes, die geleidelijk heviger en feller werden en dan duurde het niet lang meer of een dier vechtersbazen bleef de voortdurende overwinnaar. Tallooze gevechten moesten echter geleverd worden voordat hij voortdurend ook de baas bleef. En deze hanengevechten waren bij de boeren en hun vrouwen zeer gezien. Men volgde ze zeer oplettend. Er vielen echter nooit dooden, want de overwonnene sloeg op de vlucht of verborg zich en na elk gevecht vloog de overwinnaar op een hek of een wagen en onder een luid driemaal geklepper van de vleugels, kraaide hij luid en herhaaldelijk zijn overwinningszang. Dit, zei de boer — en vooral de boerin — is onze fokhaan voor het volgend jaar. Zoo was het en zoo bleef het! En zoo is dus het hanengevecht in zijn oorspronkelijke beteekenis — de overwinning van den sterkste — nuttig en noodig. Nu komt echter de mensch dit beeld verstoren en maakt er een moordpartij van met daaraan verbonden weddenschappen en meer minderwaardigheden, te ergerlijk om te noemen! De haan wordt voorzien van lange vlijmscherpe messen van 10—15 cM. lengte aan de sporen, de kammen worden afgesneden, de staart ingekort — ontdaan van zijn sierveeren, kortom de mooie fiere haan, — ontdaan van de triomfen zijner schoonheid, i voorzien van wapenen, welke hij zelf niet Ikent, wordt een monsterproduct, een caricatuur en door hem te tergen door etreelen van den tegenstander stijgt zijn woede tot razernij en de natuur maakt plaats voor de verfijnde wreedheid der cultuur. Dit gevecht leidt bijna altijd tot den dood van een hunner of van beide. Het bloed vloeit en spat in het rond, ingewanden puilen uit, oogen worden uit den kop gehaald, het lichamn van den overwonnene wordt een bloedige massa, waarop de soms half. doode overwinnaar nog eenmaal stervende, victorie kraait! Dit hanengevecht, is thans terecht bij alle beschaafde volkeren verboden. Tot de 16e eeuw waren hanengevechten, met de daaraan verbonden weddenschappen, de meest geliefde spelen der vorsten en van den adel. Cromwel verbood ze in Engeland in 1654. In 1849 werden ze bij de wet geheel verboden. Door weddenschappen, welke er mede gepaard gingen, is menig mensch tot den bedelstaf gebracht. Vooral in Indië, waar de hanengevechten tot onzen tijd hebben geduurd, is menig huisvader ten onder gegaan na verloren weddenschappen. Hel is te nopen, dat de tijd niet ver meer is, dat overal de publieke hanengevechten worden verboden. --- Er komt ontevredenheid. In verband met het bovenstaande verwonderen we ons er niet over, dat er eenige ontevredenheid in de grietenij heerschte, temeer daar het optreden van Sannes soms nogal tyranniek was en vele Katholieken — en die vormden ongetwijfeld de meerderheid — Spaanschgezind waren. De leiders van het verzet waren Egbert Lubberts, uit Steggerda, waarschijnlijk secretaris der grietenij, Jacob Lubberts cm Sybrand Johannes, een Rekenmeester der grietenij. Ze wenden zich im Jan. 1582 tot Gedeputeerden met het verzoek, de executies, welke ook menschen, die reeds alles hebben betaald, treffen, te doen ophouden en uiten de vrees, dat Sannes zich te hunnen koste heeft verrijkt; later gaat zelfs bet gerucht, dat Sannes duizenden guldens naar Holland heeft overgeetuurd. De Gedeputeerden haasten zich dan, rekenschap van Sannes te vragen; de zaak blijkt, hoewel Sannes, als zoovele anderen, wat achterop is, in orde; alleen weigeren Gedeputeerden twee posten voor servicegeld van Boekholt en de ruiters als betaalde belasting te beschouwen, tenzij Sannes schriftelijk bewijs van den Landraad. kan vertoonen, dat deze hetzelfde bedrag zal aftrekken van de quote van Friesland. Daar de Landraad dat natuurlijk niet zou doen, een leelijke tegenvaller temeer voor Sannes! Noch bij 't onderzoek der Gedeputeerden in Augustus 1582, waartoe Cornelis Jelles met een lijst van zestien bezwarende punten overkomt, noch bij de afrekening met de volmachten der grietenij, een maand later, blijkt iets van fraude vam den dan reeds gevangen genomen en afgezetteu Sannes. De meerderheid der volmachten wijst een aanklacht bij den Procureur-Generaal, door Sannes' drie bekende vijanden ingediend, dan ook verontwaardigd van de hand. Het was een misrekening van de heeren, toen bleek, dat de registers niet tegelijk met Sannes' huis door den vijand waren verbrand! Ook de beschuldiging der Gedeputeerden, dat Sannes op eigen houtje zware belastingen had uitgeschreven, was niet waar: hij had het slechts met toestemming der volmachten gedaan, en hoewei nog steeds onwettig — hij mag zulks boven het oortje niet zonder toestemming van Gedeputeerden doen —, kan er van fraude geen sprake zijn. Sannes gaat zelfs nog verder en beweert, dat hij de grietenij, o.a. door voorschot aan predikanten, geld geleend heeft, (Slot volgt.) --- Anderhalf kilo thee voor ƒ 650. Een waterstoker te Rotterdam kocht van een onbekende twee kisten thee, elk bevattende honderd kilo thee. Hij betaalde hiervoor f 650. Thuis gekomen ontdekte hij, dat zich onder een laagje thee allerlei waardelooze rommel bevond. In beide kisten zat niet meer dan anderhalf kilo thee. De politie arresteerde den scheepstimmerman v.d. W., die den stoker aan deze zakenrelatie had geholpen. — Te Dordrecht is aangehouden een weduwe uit Den Haag, die de vorige week er met een man van door was gegaan met achterlating van haar tien kinderen. Zij bekende, dat het inderdaad haar bedoeling is geweest, zioh van haar kinderen te ontdoen. Zij zal thans uit de ouderlijke macht ontzet worden. — Te Amsterdam heeft een dief kans gezien zich een geldelijk bedrag van f 9400 toe te eigenen. De eigenaars, die reeds te bed lagen, hadden dit geld in een geldkistje geborgen, dat in hun slaapkamer geborgen was. De dader heeft zich in hei holst van den nacht door een tuimelraam toegang tot het perceel verschaft, is de slaapkamer binnengedrongen en heelt zich in het bezit van het ge_d_.iet.je gesteld. --- Koper ook voor ons lichaam noodig. Ook op dit gebied werden verrassende ontdekkingen gedaan Als vroeger iemand bloedarmoede had, kreeg hij prompt ijzer toegediend (staalpillen en -drankjes). Maar tegenwoordig weet men, dat naast ijzer, voor ons lichaam een spoortje koper onmisbaar is. Hoe en waar het werkt in onzen levenskringloop is nog niet met zekerheid bekend. Het schijnt onmisbaar te zijn om het mechanisme aam den gang te houden, maar doet er niet aan mee. (Zooieis als de olie in een motor). In den volksmond heet koper vergiftig te zijn. Dit berust hoogstwaarschijnlijk op den wrangen smaak en den onderbewusten angst wegens de optredende groene kleur. Een normaal lichaam nu is bestand tegen een portie van honderd milligram koperverbinding tegelijk. Dat zegt genoeg. Bovendien is het een typeerend verschijnsel, dat in de koperfabrieken de arbeiders vrijwel niet ziek worden van het koper, ook al slaan ze soms groen uit. (Dit in tegenstelling met kwik-, loodt- of zinkwerkers). Tenslotte nog een raadgeving voor houders van aquaria. Geel bloedloogzout is een der heftigste reagentia op koper. Welnu, waar geel bloedloogzout nog maar nèt van kleur om wit slaan, bestaat de zekerheid, dat bij een tien voudige verdunning de wieren er nog op reageeren door langzaam maar zeker af te eterven. Laat daarom geen koperen voorwerpen in uw aquarium toe! --- Van den wal in de sloot. Aan de bittertafel werden moppen getapt. 't Ging over de belachelijk kleine auto'tjee. die op den dag van vandaag zoozeer in de mode zijn. Beleedigd zei een heer, die zulk een lilliputter-wagentje bezat, tot den heer Willemse, die juist een grandioze mop daarover verteld had: „Zeg u eens. waarde heer, tapt u altijd van die flauwe moppen?" „O neen,'' gaf Willemse allervriendelijkst ten antwoord, ..ik houd altijd zoon beetje rekening mei het gezelschap, waarin ik ze debiteer.'' --- Ook het vredig dorpje Staphorst heeft te lijden gehad van een Engelschen vliegtuigaanval, waarbij deriig brandbommen en eenige brisantbommen werden uitgeworpen. — Twee boerenwoningen werden daardoor in de asch aelead (Foto Pax- Holland) --- Fen lang forlyn. Salang as wy op üs alde doarps-skoallebanken. sieten, hiene wy noch gjin soargen. Dat is gjin 48 mar 58 jier lyn, dat wy yn 'e heechste klasse sieten. Wol moasten wy do goed oanpakke, en wisten wy dat wy hast by in mylpeal kamen, en dat üs dan de wei wiisd waerd dy't wy üt moasten. Us Arme, dy altiid sahwet oer my regearre (Mem hie de hannen sa fol mei san greate hüsihaldlng,) sei: „Dou moast ünderwizeres wirde". Nou dat woe ik wol; ik koe altyd goed meikomme, en sadwaende die ik eksamen for „Üe voorbereidende klasse" fen 'e Normaelskoalle to Dokkum. Ik kaem der trooh en moast do earst trije dagen en letter trije kear yn 'e wike nei Dokkum to learen; en oare dagen wer yn Holwert nei skoalle. Mei my reizgen noch twa jonges üt Holwert en ien üt Brantgum, as dat sa trof, mar as ik 't roaije koe, roan ik allinne, sia ik 't Ijeafst woe. Üs Arme pakte de moarns myn tas mei boeken en iten yn en sèi wolris: „Nou dêr hast dyn geastïik en lichamelik iten wer; nou fen beide mar goed ite." Vn Dokkum koe ik ek goed meikomme, mar op '1 eksamen for de Normaelskoalle le klasse wier 't mis. Ik wier alhiel yn 'e war, koe hast net prate fen 'e senuwen en hwet ik oars sa skoan wiste, wier nou hast hielendal wei; de hiele wrald like my kald en wreed Ik sakke. Nou, ho moast it do Us Arme scoe trouwe; hja krigen in bakkerij to Tsjommearum, en do waerd bisletten dat ik mar mei hjar moast. Hja krige wol in faem for 't wirk, mar Arme wier net sa sterk, en de bakkerij wier great en ald. (Stadichoan al mei de tiid is dy alhiel fortimmere). Ik hie 't goed by myn sister, mar ik wier ünwen nich fen üs alderhüs en Holwert. 'k Wier sa nou en dan ek wol ris nei hüs, mar dot ik 18 jier wier, teach ik wer nei Holwert. nei myn aldste sister yn 'e bakkerij, en kp. do faek ris Huis. sjen. 't Wier 't minste for myn takommende man; dot ik 17 jier wier hiene wy fêste fo.l.earing krige, en nou fsn Koehoal ünder Tsjommearum nei Holwert, dat wierne reizen. Meast kaem er mei hynder en tilbry, mar hy roun üt aerdiohheit ek wol ris alhiel. Mar nou wier ik wer .hüs, by myn spylfammen, dy doch sa bliid wiemen, en 't foldie my sa s_:o_n yn 'ê Holwerter bakkerij. Myn sister ca ik diene alle wirk togearre, en Tiisdeis, Woansdeis en Tongerdeis sieten wy alle neimiddeis twa üre forfclaeid by de taiel yn it rêstige faaPkeammerke, elk foar in rut, flak Oan 'e bürren, foar Bosma's herberge oer et 't plein, mei de greate doarpspomp yn 'e midden, en op 'e eftergroun en oan 'e iene side, efter de linebeammen, twa hüzen en de side fen 'e herberch. Oan eltse kant fen dy twa hüzen rouii in paed nei de efterbürren ta, it iene by de pastorijtün lans. Tiisdei-oerdeis wiemen de Haanljue op 'e souder oan 't roggeforskeppen; in hiel fek laei altyd fol Fryske rogge, en om dat fek fol goed to halden, waerd it alle wiken nei in oaren forskept, en sa, al mar hinne en wer Earst rosten de skeppen lans de souder en dan raesde de rogge wer del, al mar om bar. 't Hearde moai, dat beuzige wirk, alles hie dêr syn lüd en üre,- oeral wier styl yn, en dan dy drokke winkel, en dy noflike hüshalding, der't elk #k altyd in goed sm hie. En hwet in wille hiene wy faek. Snjeontomoarns moast ik der och sa bitiid üt, dan löp Sieds (üs Wytske hjar man) for de efterkeamertdoar: „Tante, komst der üt!" Hwerom as se dat seine (hy en syn broer Wybren, dy't in feint üt 't plak kearde), och, sa mar; 't lytse famke fen hjar, dy't nou al beppe is, sei: „Moetje" tsjin my. As ik dan yn 't bakhüs kaem, der't al in goatling hjit wetter boppe de glürbak hong for my, dan winsken wy elkoar frjeonlik goêmoarn en ik krige wylst se iverich foart «krepten dan al folie noch in grapke der op ta. Dan toffele Sieds mei it goatling nei de efterstrjitte, sette it del en roun krek sa hird werom op syn bakkerstoffels, wer nei syn wirk. En op 'e strjitte stie en laei it bigjin fen myn deitaek; malkamers, hanfetten, stekizers, alles moast biend en glêd skjitre wirde. As dat dien wier sieten wy noflik meiinoar yn 't foarkeamerke to thédrinken en to breaiten. Dêrnei moast ik de bütenglêzen skjinmeitsje en 'e foarstrjitten skrobje. Dan naem ik lytse Afke mei: „Kom mar, sy moat Moeije helpe, oars krijt Moeije noait dien" sei ik, en och hwet lake it famke dan, en hwet skrepte se om hjar amerkes en luiwagentsje to krijen. En myn sister bliid dat se hjar lytse hannebynster in skoftsje kwyt wier, hwent se hie de hannen sa fol. Earst hie se de winket fol bölkoerren, en jüken sjoud, en nou waerd iderkear de boppedoar ipen dien, en dêrnei de ünderdoar, en de skel dêroan belle mar, de bölrinders kamen opdaegjen, en myn sister moast nedich de holle er by halde mei 't ynpakken fen 'e koerren, en hjar kryt en laeijen mei streekjes, oochjes en oare rekkenteikens. Dan sette ik it lytse famke in hiel ein fen my öf, op 'e smoarge strjitte, en sei: „sjuch, wolst dou dat for Moeije skrobje?" En hjir is in sleef, dêr moast de glêzen mei öfspiele hear." — „Jawol, jawol Moeije" sei se dan bliid. De bakhüsruten spielden Wibren en ik faek om krach, hy fen binnen en ik fen buten en och, hwet hiene wy dan in wille. Hwent nei thédrinken himmelen de manljue it bakhüs en dan waerd der skrobbe en spield fen komsa. Under de bidriuwen hat it famke, dy't helpt yn 'e biwaerskoalle, yn 't foarbygean lytse Afke mei nommen, mar op it plein leit „Jonker", de houn fen Jouke to wachtsjen en as mynhear de üntfanger dy't by Bosma yn 'e kost is, ta de doar üt komt, springt Jonker by him op. Togearre komme se op my ta, en mynhear seit: „Jel, een boltje voor Jonker." Ik smyt myn ark del, krij de pear sinten oan, dy't ik myn sister oer de ünderdoar oanlangje, hja jowt my 't boltsje, ik 't mynhear; hap seit Jonker, alles is bard. Dan giet mynhear op 'n toel hwet ünder 'e linebeammen sitten, oan't der njuggen slaggen üt 'e alde toer it doarp oerdriuwe. den moat mynhear ek op syn post wêze. Jouke ropt Jonker, spant 'm foar 'e karre, giet er seis op sitten (hy is min op 'e gomg) en f aart j: doarp üt, ek for de deitaek en om it br ea>. Dit 'is in tafriel fen in moaije siminei- Snjeontomoarn. De manljue yn 't bakhüs hiene den yntiids dien hwent hja bigounen Freedtojouns al, hiene oerdeis sliept. Wy kofjedronken bitiid, mei elk in lekkere farske boteeose stut er by. Dy emakke my as hunich,' hwent ik hie al in hiele „put" hawn. Nei kofjedrinken gongen de manljue op bêd, myn sister wier oan 'e winkel bisteld, en ik wrotte mar wer fierder. It hiele efterhüs mei syn hoeken en hemen moast ütnommen en skrobbe wirde, en nei iten koek de winkel dweilje ta de foardoar üt. It keamerke hie myn sister ünder 'e bidriuwen seis skjinmakke en de greate efterkeamer diene wy Freeds mei noch folie mear oar wirk. Snjeontomiddeis ieten wy mei üs trijen, myn sister, hjar famke en ik, yn 't skjinne bakhüs. De manljue ieten de oerdeis as se 't sliepen dien hiene. Vn 't efterhüs wier ek in greate kast, for de manljue hjar spullen, dy kast wier oan 'e mürre timmere, en steunde op hege pealtsjes. Under 'e kast laeine fetsjes mei sjerp, melasse ensf. Alle Snjeonen moast ik dy fetsjes ünder 'e kast weirölje en 't dêr skrobje en krüpende 't wer opdweilje. Dêrnei de fetsjes wer toplak rölje. De arstev Snjeontomiddeis, dot ik dêr wier, en noch op 'e efterstrjitte oan 't wirk wier, kaem Sieds kreas forklaeid troch 't skjinne efterhüs by my. Earst praette er 'hwet frjeonlik en sei do: „Moast hjir ris efkes sjen tante" en hy roun foar my üt en seach ünder 'e kast. „Sjuchst wol, det det fetsje dript". — „Och hea ja, dêr leit ek al hwet sjerp op 'e groun; it lekt" sei ik. „Ja tante, dat komt omdat it mei de douk nei ünderen leit" sei hy. „Ik scil 't efkes omrólje." „Nou sei ik bliid, omdat Sieds my dat allegearre sa frjeonlik sei: „Dal komt my net wer oer hear." Dat foarfal ha ik myn hiele libbea ünthalden. Och, as alle minsken fielden ho'n macht frjeonlike wirden hawwe, ho'n moed se yen jowe, en hot hirde wrede wirden yen faek alle moed üntnimme, dêr scoe folie mear lok wêze op 'e wrald. Op san simmer-Snjeon op 'e neidei, wylst Syds myn sister yn 'e winkel holp, en do wer trooh de keammerkedoar ecoe, wylst ue Wytske en ik efter him oankamen, r6p er: „nou moatte jimme hjir ris sjen: „Vader en moeder sloegen mekaar en wij vraten maar." Och, och, hwet ha wy lake. Lytse Afke siet foar 'e kast op 'e groun, en éeuzele smakelik fen in skeal mei ierdbeien dy't ünderyn stie. - Middeis ünder iten siet ien fen 'e katten altyd by Sieds yn 't finsterbank, en dan foerre er dy mei-ien. Mar üs Wytske koe net best ha, dat er de kat fleisk joech. „De arbeiders fortsjinje mar 14 sturen deis, dy kinne gjin fleisk krije", sei se dan. „Nou, dy kinne 't fen my ek wol krije", sei hy dan. — „Ja, nou. mar in pear, dat helpt net folie", andere hja dan wer. J. DE BEER-DYKSTRA. --- Liesje mag het nieuwe jurkje niet voor baai Hummel, Hamburg. --- De kwestie-Boekholt. De Landraad beoosten Maaze, in dien tijd zooveel als het Uitvoerend Bewind der Unie van Utrecht, speciaal voor de Noordelijke en centrale gewesten, had einde 1581 hier eenigen tijd vertoefd om orde op zaken te stellen: 3 October w:erd bevel gegeven, dat Jurjen van Boekholt. hopman van het Nassausch Regiment onder Willem Lodewijk, en liggend in Steenwijk of OoststelilingwerF, zij:: weekleening — een voorschot op de solt ij — van Westste.litigwei'f zou betrekken. Deze weekleening werd, evenals de service] (d.w.z. geleverd bier, baver, stroo enz.) later van de soldij afgehouden. Het betaalde bedrag werd de grietenij later in mindering gebracht bij het belasting betalen, terwijl de Staten van Friesland, als het, zooals hier, een hopman betrof, die niet in hun dienst was, het bedrag mochten aftrekken van hun quote of contributie-bijdrage aan de Unie. Sannes wordt de dupe van de slechte organisatie van den Landraad. Ofschoon de bepaling slechts voor twee weken zou gelden, laat de Landraad na, Boekholt op andere wijze te helpen. Deze bad reeds 25 October „zijn goeden vriend Sannes" aangeraden wat Vlugger te betalen, omdat hij zich anders gedwongen zag, zijn soldaten naar de grietenij te sturen. Als het hem inderdaad te lang duurt, begint hij het gewone spelletje van rantsoeneeren der burgers, waarbij de ruiterij van Ritmeester EMerborn in Steenwijk en Nienoordi, die meest in Oldeboorn lag, hem braaf helpen. Een volmacht der grietenij, Cornelis Jelea uit Nijelamer, had reeds in October gevraagd, of de grietenij de betaalde sommen van de belastingen mocht afhouden; 13 December klagen twee volmachten, dat, indien Boekholt niet ophoudt, zij gedwongen zullen zijn hun woonplaatsen te verlaten. 29 December bericht Merode, plaatsvervangend Stadhouder voor Oranje, aan Boekholt, dat hij de gevangen boeren — nog wel in weerwil van een verbod van den Landraad! — onmiddellijk in vrijheid moet stellen; eenige heeren van den Landraad, nog in Leeuwarden zijnde, zeggen, dat Boekholt betaling moet ontvangen van Amsterdam. Het bevel van Merode heeft zeker niet veel uitwerking gehad, want 7 Januari 1582 meldt hij Boekholt, zijn beklag te zullen indienen bij Oranje en de Staten-Generaal. Boekholt houd zich in zijn antwoord, 9 Jan., van den domme; is er eenige onregelmatigheid geschied, dan is dat slechts na lang bidden en smeeken wegens de slechte betaling gebeurd; verder, doordat de grietman van Ooststellingwerf met zijn (Boekbolt'e) geld naar Sneek was gereisdi, ook nog met achterlating van een verkeerde lijst van het door ieder dorp te betalen bedrag! De Landraad had hem, na monstering van zijn soldaten, genoegdoening beloofd; na die monstering had zijn schrijver (4) den Landraad echter sinds 12 December uit Leeuwarden naar Amsterdam, en vandaar naar Den Haag, moeten volgen; hoewel hem dat veel kostte, kon Boekholt hit zijn brief van 5 Jan. zien, dat er niet veel kans op betaling was. Ondanks het verbod van Merode, om langer geld uit Weststellingwerf te betrekken, moet hij zich noodgedwongen — zonder geld kan hij immers niet leven en dan hadden ze den Landraad, toen die nog in Leeuwarden was, maar moeten vragen — houden aan het bevel van 3 October. Blijkbaar laat hij het ranteoeneeren ook nog niet, want dat verbiedt de Landraad hein 16 Februari opnieuw ten strengste. Intiusschen hadden de Gedeputeerden in arren moede Boekholt's broer, Hendrik, fendrich van zijn compagnie, gevangen genomen en zonder opgave van redenen bijna twee maanden vastgehouden. Als het Hof zegt, dat men iemand niet om eens andermans daden mag straffen, komt hij, alweer zonder opgave van redenen — Gedeputeerden gebruiken uitvluchten; zoo zou hij hen bij het onderzoek hebben beleedigd — vrij. Ofschoon het Hof de zaak zou onderzoeken, zulks met het oog op eventueele schadevergoeding, bleef het een onverkwikkelijke geschiedenis! --- De beteekenis van koper voor de planten en ons lichaam. Tegenwoordig kent een ieder kopersulfaat: meestal een bleekgroen poeder of lazuurblauwe kleine kristallen in den vorm van een ruit Lange jaren was het alleen maar te vinden in de kasten van laboratoria. Toch werd het reeds in 1650 ontdekt door Van Helmont, een goudzoeker, die toevallig uit een paar stukjes koper en wat zwavelzuur een mooie blauwe vloeistof te voorschijn goochelde. Daar het niet leidde tot zijn doel — het vinden van goud —, keek hij er verder echter niet meer naar om. Het is niet bekend, hoe het kopersulfaat zich van museumkristail tot het gewichtige koperzout der techniek heeft ontwikkeld, maar een feit is bet: de landlbouw, de lederindustrie, de klleursto-fenfabricage, de electrochemie vroegen om kopersulfaat, kopersullaat en nog eens kopersulfaat. In bet Utr.'Dgbl. vertelt J. C. Haïlegraeff iet® van zijn beteekenis voor de --- Samenwerking in den Landbouw Over dit actueele onderwerp treffen we in de „Boerderij" een artikel aan van de hand van den heer R. P. Sybesma, waarin hij zegt: „Veel wordt er tegenwoordig geschreven over samenwerking in den landbouw. De wensch om de handen ineen te slaan is duidelijk genoeg, doch men ziet zich blijkbaar voor groote moeilijkheden geplaatst. Het initiatief tot samenwerking komt vooral voort uit de leidende kringen van het landbouwvereenigingsleven. De organisatie van het landbouwbedrijfsleven ten onzent kan ook inderdaad veel logischer en veel eenvoudiger geschieden. Vooral de crisisjaren hebben veel tot een vermoeiend organisatieleven bijgedragen, zeer ten nadeele van den landbouw op zichzelf. De vraagstukken, waarvoor de nationale landbouw thans staat, zijn echter slechts zijdelings van organisato- aard. Concentratie van vereenigingen op landbouwgebied is zeker nuttig en zal groote geldelijke besparing kunnen geven, doch met de thans in studie genomen plannen daartoe zal men nog niet tot een gemeenschappelijken grondslag voor samenwerking in den landbouw geraken. Men gaat met de uitgestippelde richtlijnen trouwens ook kris en kras door elkaar heen. B.v. de voorzitter van een onzer landelijke organisaties bepleit 'n algemeene standsorganisatie met het doel: voorwaarden scheppen voor een zoo eensgezind en krachtig mogelijk landbouwbeleid. De voorzitter van een provinciale Mij. van Landbouw wenscht één groote landbouworganisatie, die alles omvat en alle vraagstukken zal bezien uit het Nederlandsche volksbelang. Een soort Reichsnahrstand dus waarbij aan imitatie van Duitsche toestanden schijnt le zijn gedacht. Daarbij wordt ook bepleit de instelling van cultuurcommissies ter regelmatige inspectie van het bodemgebruik. Strafbepalingen zouden een prikkel moeten vormen om den grond beter te bewerken. Productieverhooging onder bestuurlijken dwang desnoods. Wij haalden slechts een paar voorbeelden aan. Uit beide spreekt nog zeer sterk het bestuurlijke, ten einde door zuinig beheer en door straffere exploitatie meer en intensiever te kunnen produceeren. De wijzigingen, die zich in ons werelddeel hebben voltrokken en die ook den landbouw hier en elders diep hebben beroerd, zijn echter van veel ingrijpender natuur en mogen ook in deze lage landen, waar de boeren worden geacht te behooren tot de vooruitstrevendsten, bekwaamsten en besten in Europa, niet worden misverstaan. Het wereldgebeuren heeft in die bewogen dagen van de bloeiende Meimaand den landbouw ten onzent razend snel bevrijd uit een vorm van voortbrenging, die millioenen werkers op het land niet meer terugwenschen, zoodra zij kunnen beseffen wat zich principieel in hun bestaan heeft gewijzigd. Zij die leiding willen geven, hier, in den landbouw, staan voor een taak van historische beteekenis. Het gaat nu niet meer als voorheen om materieel belere arbeidsvoorwaarden, die door middel van productieverhooging practisch mogelijk zouden worden, doch het gaat om een voor ons geheel nieuw arbeidsprincipe in Europa, dat niet op het geldelijk gewin doch op gezonde volkskracht is gegrondvest. De arbeider, waar hij ook staat, in den landbouw, in de industrie, in het distributie-apparaat of in den voorlichtingsdienst, zal straks niet slechts beloond moeten worden overeenkomstig sociaal-economische en politieke normen (die reeds voor het geheele continent volkomen geconsolideerd zijn) van groote rechtvaardigheid, doch hij zal tevens actief deel moeten kunnen nemen aan een proces van volksopbloei, waarin de geheele maatschappelijke samenleving straks betrokken zal zijn. Dit beginsel is reeds door het wereldgebeuren zelf tot het leidende levensprincipe van de twintigste eeuw geproclameerd. Onze boeren — het zij nogmaals onderstreept — die tot de vooruitstrevendste van het continent worden gerekend, mogen zich wel allerminst aan den loop der tijden onttrekken. Daarvoor is noodig samenwerking, waaraan alle landbouworganisties daadwerkelijk mee kunnen doen door zich te voegen naar een levende, leidende en samenbindende kracht. Niet een schema, doch een schepping kan den nationalen landbouw tot ongekenden bloei brengen." ---