Koe In die hal hadden wij een vaste plaats, een vaste ruimte gehuurd van de Joodse Gemeente. Wij stonden in de hoek met twee stands. Er waren slagers die hadden één stand, wij hadden een dubbele. Naast ons stond de firma Polak. Jacob Philip Polak. En dan had je daar de firma Wallach, de firma Van Gelder, de firma Kopman, de firma Blitz, Cohen, je had Bernhard van Amerongen, niet te vergeten, en Mare Bon, en Content en Veldman, en Hillesum, Vleeschhouwer-Hillesum, de vader van Etty Hillesum. Ze hebben boven de hal gewoond, één hoog. Boven waren woningen. En op de gevel lag een hele grote koe. Waar die gebleven is weet ik niet. Die zal wel afgebroken zijn. Een hele grote koe lag boven de ingang. En twee gekruiste hakmessen aan beide kanten. Ik zie het nog zo voor me. --- Gein In de hal waren allemaal kosjere slagers, achtenveertig. Ik zal proberen ze op te noemen: Meijer, Kleerkoper, Van Sisteren, Vega en Cardozo, Sarphati, Cohen, Polak, Philip Zeiss, David Koopman, Sajet, Stibbe, de gebroeders Bloch, Vaz Dias en Bloch in de Kerkstraat. De ouders van de tegenwoordige professor De Jong hadden daar een melkwinkel. Aan de andere kant van de Weesperstraat had je Boune, de kaaswinkel. Dan had je Jodie Komkommer en dan had je vooral Van Gelder in de Koningsstraat. En ook in de hal had je Wallach met zijn zoon, Marty Bon, mijnheer Noord, en mijnheer Koe. Wallach woonde in de Badlaan, een heel fijn mannetje, van hem heb ik nog eens een medaille gehad. Die had aardigheid in me, omdat ik dat vak leerde. Toen kwam hij met een stuk hals en zei: „Kijk eens, wat een mooi stuk rosbief ik daar heb." Ik zeg: „Mijnheer Wallach, het spijt me, maar dat is geen rosbief, dat is een stuk hals." Dat vond hij zo geweldig, dat hij me een of andere medaille heeft gegeven. Een of andere penning. Dat was de gein van die dagen. Er is nooit een aparte vakschool voor joodse slagers geweest. De rituele afdeling moest je thuis leren. Als je meende dat je voldoende kennis had, liet je je examineren. Dan kwam er een rabbijn met een sjoumer, iemand die ook geacht werd het poursjen machtig te zijn en dan moest je ten aanschouwe van die twee mensen, die rabbijn met die sjoumer, een bewijs van kunnen afleggen. Het zou goed zijn als het nog zo zou zijn, maar ook dat verwatert, ook dat verandert, men heeft daar geen tijd meer voor, men heeft daar geen zin meer in. De broodjeszaak van Sal Meijer, de laatste tijd gedreven door schoonzoon M. Blog, is een begrip. Voor een goed broodje pekelvlees, gelardeerd met humor, kan men niet beter terecht dan bij Meijer op de Nieuwmarkt. Over de hele wereld beroemd geworden, stroomde en stroomt een ieder naar deze zaak, want „als je geen broodje hebt gegeten bij Meijer, ben je niet in Amsterdam geweest." Met ingang van 14 maart 1982 verhuist de broodjeswinkel naar de Scheldestraat 45, niet ver verwijderd van de slagerij, die daar vorig jaar een nieuwe behuizing vond. Sal Meijer haalt herinneringen op aan de jaren voor de oorlog en het verblijf op de Nieuwmarkt. De broodjes van Sal Meijer, voor het laatst op de Nieuwmarkt --- IJskast De Jomtofdagen waren altijd moeilijk voor ons, want in die dagen hadden de mensen geen koelkasten, zoals nu. Men had wel ijskasten. Maar iemand die een ijskast had, dus een kast met een stuk ijs, behoorde tot de upper ten, die konden zich dat permitteren. Maar als het donderdag, vrijdag en sjabbes was, drie dagen jomtof, dan konden mensen niet donderdags vlees in huis nemen, tot en met sjabbes. Ze kregen dan de tweede dag jomtof hun vlees bezorgd. Dan werkten wij 's nachts door. Dan zag je ze allemaal lekker naar sjoel gaan en dan konden wij lekker naar bed. Wij mochten doorwerken. Dat wil zeggen, we hadden wel een beperkte bewegingsvrijheid. Het vlees mochten we niet wegen. Dat móésten we taxe- ren. De rabbijn kwam 's nachts wel controleren, of die wet nageleefd werd. Een niet-jood moest de kar rijden. Daar mocht de bezorger naast lopen om die pakketten te distribueren. En een ander, een niet-jood, die duwde de kar. Die waren daar vreselijk happig op, want daar kregen ze geloof ik drie of vier gulden voor, dat was in die dagen wat. Wij hebben dat zo meegemaakt. Rabbijn Tal heeft dat afgeschaft. Ik ben geboren tegelijkertijd met de benoeming van rabbijn Dunner, dat was een hele strenge. Ik heb rabbijn Onderwijzer, Sarlouis, rabbijn Tal, rabbijn Levisson, rabbijn Vredenburg, Jitschak Vredenburg, ik heb Brodman, ik heb Schuster meegemaakt, er is geen uitzondering op. Er was strenge controle op het rituele gedoe. Dan werd je op het rabbinaat geroepen en dan moest je bij het Beth Din komen, dat bestond uit drie heren, dat waren Onderwijzer, Coppenhage en De Lange. De Lange was onsympathiek. Als mensen met een sjalet (vraagstuk) bij De Lange kwamen was hij nooit te spreken. Maar Onderwijzer was echt een geboren opperrabbijn. Die behoorde tot de aristocratie. Die mensen wierpen respect af door hun persoonlijkheid. Zoals rabbijn Onderwijzer. Die liep niet, die schreed. Die schreed voort. Als je die van de Nieuwe Keizersgracht, waar hij woonde, naar sjoel zag gaan, dan zweefde hij als het ware door de Weesperstraat. --- Beroemd zijn wij geworden door ons broodje half om door Tamarah Benirha J ) Eigenlijk ben ik als slager geboren. Er was hier een joods leven met pakweg zon honderdtwintigduizend joden. Daar waren bij zon achtenveertig kosjere slagers. Dat was niet te veel. Ze waren ondergebracht in twee vleeshallen, die werden geëxploiteerd door de Joodse Gemeente. Je stond hoog in aanzien in die dagen, als je in aanmerking kwam om ruimte in die hal te huren. De ene hal stond in de Nieuwe Kerkstraat, pakweg een vijftig meter van de hoek van de Weesperstraat. De andere hal stond op precies dezelfde plek waar nu de metro-ingang op het Waterlooplein is. In de Nieuwe Amstelstraat. Die moest wijken, want de stad breidde zich uit en daardoor ontstond er in die tijd, 1930-1935, zon gebrek aan slagers dat ze in één gebouw moesten worden ondergebracht. Toen werd de vleeshal in de Kerkstraat opgeheven en er werd een nieuwe vleeshal gebouwd in de Nieuwe Amstelstraat. In de Amstelstraat waren er ongeveer zestien standhouders. ledereen had daar zijn klanten. Er was natuurlijk ook nering, er kwamen klanten naar toe. Wij zijn begonnen in de Kerkstraat, in de Nieuwe Kerkstraat. Er waren ook diverse kosjere eetgelegenheden in de Nieuwe Kerkstraat, een van de bekende was onder andere Prins, die had een broodjeswinkel in de Utrechtsestraat en één op de Jodenbreestraat. En dan Plesser. Plesser was een restaurantje. Dat was voor de oorlog. Er waren verschillende restaurants. Je had Katz en Sanders. Die waren voor de upper ten. Sanders dat was op de Herengracht, de Nieuwe Herengracht. Op de hoek van de Harmonielaan en de Stadhouderskade hadden ze ook een groot pand. Door het economisch debacle en doordat de stad zich uitbreidde waren de klanten niet meer bereikbaar via die hal. Toen kregen de tientallen slagers gelegenheid om zich in de stad te vestigen. Dat was onder andere Mare de Groot, een van de eersten. Op de hoek van de IJsselstraat. Daarvoor waren alle kosjere slagers geconcentreerd in die twee vleeshallen. Je stond onder rabbinaal toezicht en dat toezicht werd in die hal uitgeoefend. Daar kon je niet buiten. Dat is toen vervlakt door de uitbreiding van de stad. Men had meer behoefte aan andere plaatsen waar men kosjer vlees kon krijgen en zo werden er enkele winkels gevestigd buiten de hal. --- Bedelen Dan had je Stodeltje, de chazzan. uit de Muiderstraat. Stodel was een schoenmaker, maar hij was ook hulpchazzan. Als een van de chazzoniem ziek was moest hij invallen. Hij had een soort aardappel in zijn keel. Die trilde altijd. Op maandagmorgen kwam hij schoenen ophalen in een blauwe zak. Een gein van een mannetje. Een hele bekende persoonlijkheid in joods Amsterdam. Dan had je natuurlijk het geweldige bedelaarsgilde, zoals Japie Schapendief. Dat waren bekende Amsterdamse figuren. We hadden daar geen last van. zeker niet. Als er een lewaje (begrafenis) was, dan stonden ze voor de grote sjoel te bedelen. Maar voor de lewaje op Muiderberg was, waren zij er al. Ik verwonder mij erover hoe het mogelijk was dat die lui zich zo snel verplaatsen konden om daar weer met hun handje op te staan. Ze gingen zeker met de stoomtram. Er zijn nog maar weinig mensen die dat meegemaakt hebben. Dat bestaat niet meer. Op de Nieuwe Keizersgracht was het joodse ziekenhuis en God bewaar, als iemand daar in het ziekenhuis lag. Dan gebeurde iet dat men een toegangskaan kreeg voor een cf twee personen. Meer bezoek mocht daar niet toegelaten worden. Maar de andere familieleden die niet toegelaten mochten worden, stonden op de gracht te wachten om te vragen hoe het met de patiënt was. En als men dat niet deed dan kon men er verzekerd van zijn, dat men gebrouilleerd was voor het leven. Zo erg was dat. Er stonden, als ik dat in herinnering terugroep, honderden mensen te wachten, tijdens de bezoekuren. Er gevraagd: Was tante Naatje op de gracht? Ja. En God bewaar, tante Naatje was er niet... Nou ja, dan was de wereld te klein. Dat gebeurde in die dagen. Over misjpoge gesproken. Dat was die band, die onzichtbare band, die bij ons dan leeft. Dat medeleven, dat medelijden, oh ja... Er is nog een uitdrukking: Misjpoge kun je niet eten, dat kun je niet drinken, maar je moet er wel op kotsen. Dat was een algemene mop. Oh, dat was misjpoge van me. --- Verhuizen Enkele jaren voor de oorlog hebben we ons gevestigd buiten de hal. In de Lepelstraat. Dat we in de Lepelstraat terechtkwamen was noodgedwongen. Men moest de onkosten drukken, net als nu. Maar het had net zo goed de Koninginneweg kunnen zijn. Of de Scheldestraat, maar die bestond toen nog niet. Er waren in de Lepelstraat meer slagers. Sajet zou ik bijna vergeten. Een hele bekende kosjere slager. Die zat in de Lepelstraat en die had daar een sjoumer. Dan had je Aardewerk, Van Dam, Kokemoot, tientallen. Tientallen joodse, maar niet kosjere slagers. Die had je dus ook. En hoe. Dan had je de firma De Haas, hele bekende joodse jongens, broodjeswinkel, maar die waren niet kosjer. En mijnheer Zuidema, achter Krasnapolsky en mijnheer Cohen in de Weesperstraat, een hele grote bekende slager voor die dagen. En Nico Meijer op de Breestraat. Bekend voor die dagen. Maar ja, wat wil je, met nonderdtwintigduizend joden kon men dat wel aan. Niet iedereen had kosjer. Voor. die dagen was zestig cent een pond ook moeilijk. Alleen met Pesach had iedereen kosjer. Men was lid van een zogenaamde chewre (vereniging), een begrafenis chewre, maar om nou niet de droeve te hebben om voor je begrafenis te sparen werd er eten verstrekt. Men spaarde niet voor zijn begrafenis, nee men spaarde voor het eten met Pesach. Dat was een dure week en de chewres gaven kaarten uit, waarop men pakweg vijf of tien pond vlees kon kopen, en twee pond suiker en vijf pond matzes. De heer S. Meijer: historisch verhaal --- Sparen De arme gezinnen, of arm waren ze misschien niet, de grote gezinnen konden zich zo indekken voor die paasweek. Om toch royaal Pesachfeest te vieren. Zo ging dat in die dagen. Je had chewres met rode kaarten, met gele kaarten, met groene kaarten. Dat waren allemaal begrafenisverenigingen. De ene werd dan lid van die vereniging, omdat ze suiker gaf met Pesach, dat deed een andere vereniging weer niet. en dat werden ze lid van een andere, want die gaf matzes op Pesach. Bijvoorbeeld. We werkten voor een bepaalde chewre. De mensen kwamen in de hal. even rondkijken; je had een goede naam of een slechte naam. maar iedere slager die die kaarten in ontvangst nam kon leveren waar die kaart recht op gaf. De kaart kon hij bij die chewre inleveren. --- Naoorlogse jaren Na de oorlog kwamen we terug en moest alles weer opnieuw worden opgebouwd. Dat was moeilijk. Ouinos was beheerder over de nalatenschap van zijn broer. Hij heeft tijdelijk een broodjeswinkel gehad en die heb ik voortgezet. Op de Jodenbreestraat. Maar de Jodenbreestraat moest afgebroken worden en zo zijn wij in 1963 naar de Nieuwmarkt verhuisd. Die Nieuwmarkt was een zeer drukke, gezellige buurt. Een geintje van toen is natuurlijk het volgende: Twee zakenrelaties komen elkaar tegen en dan zegt de een tegen de ander: Wat moet jij hier in de buurt doen? Zegt hij: Óh, ik ga naar Meijer, broodje eten. Zegt die ander: Daar kom ik net vandaan. Dus dan hadden ze een alibi, om in die buurt te vertoeven. Bijvoorbeeld. Of de klant zei: „Geef mij een glas thee." „Moet het gebroken thee zijn, mijnheer, of gaat het zo?" Dat was toch een uitdrukking: gebroken thee. Of het gebeurde wel eens dat er geen half-om was, dan legden we zon broodje half om, dan had je toch een broodje half-om. En zo zeggen wij: Het is meer water dan thee. Klopt hè. Of bij de soep. Het is meer water dan ■>oep. ledereen, iedereen maakte grappen, iedereen was gezellig. „God Meijer, wat is het vlees droog vandaag". „Neemt u een slokje water erbij." Zoiets bijvoorbeeld. Die amicaliteit was heel gewoon. „Meijer, wat is het mes bot. Het snijdt niet." „Dat is een jiddisj mes, mijnheer. Dat is op verzoek van de klanten. Dan kunnen ze elkaar niet te lijf gaan. Dan zijn ze niet gevaarlijk." De hele dag ging dat door. Er kwam een hele dikke mijnheer binnen. „Mijnheer, neemt u twee stoelen." Die mijnheer was niet kwaad, die begon erom te lachen. Je lacht erom. De thee was op. Moesten we thee zetten. „Meijer, wat is dat, thee?" „Dat is de tweede, veelverbeterde en herziene druk, daar kun je niets aan doen." Vervelende mensen? Nou nee. Er zijn mensen, die van nature lastig zijn. Dat weet je en die behandel je daarnaar. Die leer je kennen. Maar vervelende mensen? Nee. Natuurlijk, je hebt allerlei soorten klanten: lange, dunne, dikke, maar er zijn ook klanten die bij voorbaat al klagen. „Wat is die bal gehakt koud." „Wat is die bal gehakt groot." „Wat is die bal gehakt taai." Dat weet je al. Die mensen móeten iets te zeggen hebben. Die zijn er. Op de Nieuwmarkt werd ook vlees verkocht, alleen dat moest in een beperkte ruimte. Doordat wij eigenlijk slager zijn en wij niet op nering ingesteld zijn, want onze klanten wonen verspreid over de hele stad, hebben wij meer behoefte gehad aan werkruimte, aan een slagerij en die hadden we dan op de Nieuwmarkt, achter de broodjeswinkel. Daar werden dan de bestellingen klaargemaakt en vandaar uit thuis gebracht. In de omgeving van de Nieuwmarkt waren gevestigd Leo Hom, Sal van Tijn, Lucky Dasser, Snoek, de firma Drukker, de firma Polak. Die zaken waren bezet door vierhonderd man personeel en ze werden bezocht door vierhonderd klanten per dag, maar nu.... Wij hebben ons vijf jaar opgeofferd voor de metro-bouw en nu moeten we ons zeker weer vier jaar opofferen voor het herstel van de Jodenbreestraat. Men heeft het gewoon onmogelijk gemaakt om de stad te bereiken. Overal staan die paaltjes. Ik wou dat ik de leverancier van die paaltjes was. Een goeie business. Er waren ook heel veel niet-joden, die graag een broodje op de Nieuwmarkt kwamen eten en vooral mensen, die niet de prijs, maar de kwaliteit konden onderscheiden. Daarbij komt dat wij nog het vlees op de ouderwetse manier bewerken. Zoals dat in 1800 gedaan werd doen wij dat nog. Andere vleessoorten worden met moderne apparatuur als het ware klaargestoomd. In een korte tijd. Op de ouderwetse manier moet het vlees een behoorlijke tijd, tussen de acht en veertien dagen, rustig in de pekel liggen, en dat is een geheim dat wij niet zelf ontdekt hebben, omdat dat vlees dan rood wordt. Maar de moderne manier is: op maandagmorgen krijg je vlees in huis, dat wordt ingespoten met een of ander produkt, dat het vlees in twee of drie dagen rood maakt. Dan heb je rood soepvlees Maar geen pekelvlees. ledereen heeft zijn eigen levensgang. Voor de één is dat op maandag, voor de ander op dinsdag. Er waren bijvoorbeeld mensen die, laten we zeggen, in Hilversum op de markt stonden, op maandag was er geen markt, dus die hadden op maandag een vrije dag en die kwamen op maandag. Voor mensen in Den Haag was er bijvoorbeeld op dinsdag geen marktdag, die mensen kwamen op dinsdag. Van Praag uit Den Helder, dat was een hele fijne man. Dat was er zo eentje. Die man genoot als hij naar Amsterdam kon gaan en hij kon daar een broodje eten, alleen maar kijken. Dan zag je die man gewoon opleven. Eerlijk. Dan glunderde hij. Dan kwam hij naar beneden: „Nog een beetje jus." Een hele grote zakenman, ik zal zijn naam niet noemen, die zei: „Meijer, als ik in New Vork in mijn vliegtuig stap, verheug ik me al op jouw broodje half-om. Dat kan ik over de hele wereld niet krijgen." Daar hebben we naam mee gemaakt. Ik heb wel klanten gehad, die kwamen uit Hilversum. Even een kwartier heen rijden, een kwartier terug, om bij ons een broodje te eten, want in Hilversum was het niet om te eten. De mensen komen met hun geld. Zit zijn zakelijk druk. Ze zijn gedeprimeerd, maar ze moeten even eten. Dan gebeurt het wel, dat er pakweg twintig mensen staan, die even moeten wachten. Dan moet je die mensen even uit hun sleur halen, daar ben je winkelier voor, dan moet je ze even bezighouden. Dat leer je. Je vertelt ze even iets. Je vertelt ze een mop, dan lachen ze even. „Ik heb honger, ik heb maling aan je mopje." Of je geeft ze een stukje worst: „Alsjeblieft, dan hou je tenminste je mond even." Want één klant kan bijvoorbeeld een volle winkel helemaal aantasten, door lumoerig en obstinaat te zijn: „Wanneer word ik eindelijk geholpen?" Dat moet je dan even sussen. Dan moet je de leiding nemen. Dan moet je dat even kalm houden. Zo gaat dat. Daar groei je in. Misschien een aangeboren humor. Er zijn chagerijnen. Als je het voorrecht hebt dat een klant bij jou komt, dan moet je het hem aangenaam maken. Geef hem desnoods een stukje worst extra. Dat standpunt huldigen wij. Ik moet één tevreden klant hebben. Die tevreden klant komt de volgende keer met twee terug. En die twee klanten komen ieder weer met een klant terug. Dat is een sneeuwbal geworden. 9 9 ---