/jb OOK TIJDENS UW VAKANTIE w Jos Christiaans Merwedeplein 391'1 - 1078 NB Amsterdam - Tel. 020-6647718/6648998 Bureau voor Particuliere ziekenverpleging Amsterdam --- Joden/Christenen Gereformeerde redacteur van boek over Da Costa: „Israel zal ooit inzien dat Jezus echt de messias was” door Leontine Veerman „Ik geloof dat Israël als volk eens tot de overtuiging zal komen dat Jezus de messias was." Aan het woord is dr. J. Haitsma (79) hervormd emeritus predikant te Boskoop en een van de redacteuren van de serie Vergeten Eerstelingen. De serie bestaat uit een reeks monografieën en komt sinds 1989 uit bij de Leidse uitgeverij J.J. Groen en Zoon. In de serie komen leven en werken aan de orde van vooraanstaande messiasbelijdende joden als Carl A.F. Schwartz, Christiaan Salomon Duytsch en Isaac da Costa. De serie is, aldus de uitgever, bedoeld voor kerkhistorisch en theologisch geïnteresseerden. Voor dr. J. Haitsma gaat het doel van de serie nog een stap verder. Met Vergeten Eerstelingen beogen de redacteuren enerzijds kerkmensen ertoe te brengen nadere studie te maken van christen-joden (bekeerde joden) en van het jodendom in het algemeen, vertelt hij. „Belangrijke joden als David Flusser en Pinchas Lapide, daar luistert men in de kerk graag naar en daar leren mensen van. Maar wij vinden het belangrijk dat men ook luistert naar vroegere geslachten van joden die tot het christendom zijn gekomen. Mensen als Duytsch en Da Costa, daar hoor je tegenwoordig heel weinig over, ook niet in de gesprekken over de dialoog tussen joden en christenen. Terwijl het een waardevol gegeven is dat deze mensen openlijk zijn uitgekomen voor hun overtuiging dat Jezus de messias was. Het waren orthodoxe joden, en bepaald geen achterlijke mensen, die tot dat inzicht kwamen. Misschien dat een enkele jood daar nu door wordt overtuigd." Haitsma vindt het „geen zwaktebod" dat men om joden te overtuigen terug moet valïen op beroemde voorgangers. „Misschien dat de joodse lezer het eerder aanneemt van iemand die zelf jood is geweest, dan van mij, een doorsnee-christen." De naam van de serie is een vondst van collega-redacteur drs. Mj Van Campen en ontleend aan het" Nieuwe Testament, vertelt Haitsma. „In het boek Romeinen, hoofdstuk 11:16, staat: 'Zijn de eerstelingen heilig, dan ook het deeg. De eerste christelijke gelovigen uit de joden, met en na Pinksteren, waren de eerstelingen van de grote oogst die zal komen. Ik geloof dat Israël als volk eens tot de overtuiging zal komen dat Jezus de messias was. lemand als Pinchas Lapide acht dat ook mogelijk. Wanneer de messias komt, stelt Lapide, dan zullen we misschien toch moeten zeggen dat het Jezus van Nazareth is." Haitsma (79) is van huis uit gereformeerd en studeerde theologie aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Net als op andere universiteiten werd daar de substitutieleer gedoceerd: de kerk in plaats van Israël. Aan het joodse geloof werd weinig aandacht besteed. Toen Haitsma in 1941 kandidaat werd en mocht gaan preken, was het moeilijk een aanstelling te krijgen. In de gereformeerde kerken was een overvloed aan werkkrachten en kandidaten liepen soms jarenlang rond voordat ze in een gemeente zon aanstelling kregen. Bij Haitsma liep het anders. Hij werd gebeld door ds. Kapteyn, een predikant uit Amsterdam voor de gereformeerde kerken en zendeling onder de joden, die zoveel aanvragen kreeg voor privé-catechisatie, dat hij een assistent nodig had. Drie middagen in de week gaf Haitsma les aan een 67-jarige heer, met wie hij op advies van ds. Kapteyn de profeet Jesaja las. Grof gezegd lees je in Jesaja eerst oordeelsaankondigingen, dan heilsprofetieën. Toen Haitsma, bij de heilsprofetieën aangekomen, in al zijn argeloosheid verklaarde dat die op de christelijke kerk betrekking hadden, barstte de bom. De oordeelsaankondigingen zouden bestemd zijn voor de joden, terwijl de heilsprofetieën - die toch tot hetzelfde volk waren gericht - ineens voor de kerk zouden gelden. Dat pikte zijn leerling niet en hij adviseerde Haitsma maar eens wat wijsheid op te doen bij een zekere dominee Rottenberg, een messiasbeleidende jood en leider van de hervormde zendingsvereniging Elim, die bijbellezingen hield. Dr. J. Haitsma --- Erfgenaam Haitsma: „Ik heb daar mijn vragen gesteld, over de kerk als erfgenaam, en van Rottenberg kreeg ik een antwoord dat me bij mijn spreken over de profetieën beslissend heeft beïnvloed. Hij paste de heilsprofetieën letterlijk toe op het Israël van nu. De kerk was volgens Rottenberg geen erfgenaam, maar mede-erfgenaam. En waar een medeerfgenaam is, is ook een erfgenaam. Dat waren de joden." Haitsma vervolgt: „Het staat ook in de brieven van de apostel Paulus, wanneer hij over zijn inzicht in het geheim van Christus schrijft: 'Samen delen in de erfenis. Over dat thema heb ik gesproken bij mijn intrede in mijn eerste gemeente, Rockanje, bij mijn intrede in mijn tweede gemeente, Woerden, en ik hoop volgend jaar, als ik vijftig jaar predikant ben, over hetzelfde te preken." Inmiddels is er zowel in de gereformeerde als in de hervormde kerk en kerkorde sprake van een wijziging in de houding ten opzichte van de joden. Het woord 'zending' is geschrapt en in plaats daarvan wordt de relatie gekenmerkt door termen als 'gesprek', 'ontmoeting' en dialoog. Het streven gaat steeds meer in de richting van wederzijdse erkenning, met ruimte voor Israël als volk, godsdienst en staat. Haitsma kan die ontwikkeling niet geheel volgen. „Ik wil de term dialoog wel aanvaarden, maar dan moet het voor mij een dialoog 'met een verkondigende spits' zijn. Een oproep aan de joden om Jezus te erkennen als de messias, is voor mij altijd aan de dialoog verbonden. Wel met grote bescheidenheid. Want hebben wij ons als kerk in de loop der eeuwen tegenover de joden wel gedragen zoals we ons hadden moeten gedragen en hebben we zelf ook niet schuld aan het leed dat hun is overkomen? Dat moet je bescheiden maken. Maar ik kan niet inzien dat wij daarom de verkondiging zouden moeten verzwijgen." --- Moeite „Ook rabbijn Van de Kamp schreef in het dagblad Trouw dat je niet met omsluierende woorden moet gaan spreken, en dat je voor je eigen overtuiging moet uitkomen," stelt Haitsma. „Of ik dan ook niet een ander zijn overtuiging moet laten? Als ik mag denken wat ik wil, behoort daartoe ook dat Jezus door zijn eigen volk moet worden aanvaard. Ik begrijp dat joden daar moeite mee hebben, maar in deze geseculariseerde wereld hebben veel mensen daar moeite mee." „En wat heb ik er al niet aan te danken gehad," zegt Haitsma. „Aan Da Costa bijvoorbeeld, met betrekking tot de secularisatie in deze tijd. En aan Salomon Duytsch, een Hongaarse rabbijn uit de achttiende eeuw, die langs wonderlijke omzwervingen christen is geworden, in Amsterdam is gedoopt, in Utrecht heeft gestudeerd en in Mijdrecht predikant is geworden. Die man boeit mij heel erg, om verschillende redenen. Hij heeft veel strijd geleverd om christen te worden, met zichzelf en met zijn omgeving. Toen Duytsch ging twijfelen, werd hij uit de synagoge gebannen. Je vindt bij hem iets van het eeuwig menselijke en het eeuwig christelijke. Het eeuwig menselijke zou je kunnen vinden in de psychische gesteldheden die hij beschrijft, en het eeuwig christelijke in zijn geloofsworstelingen. Ben je een christen of niet? Wanneer ben je een christen? Daarin herken ik iets van mezelf." De deze maand overleden joodse historicus dr. Jaap Meijer schreef in 1941 een proefschrift over Da Costa, met de titel Isaac da Costa's weg naar het christendom. Deze eindigt, aldus Haitsma, ongeveer met de doop van Da Costa in 1822. In Haitsma's werk over Da Costa daarentegen (1993), ligt het accent op de tijd na diens bekering. Haitsma vindt de 'joodse stem' in de christelijke kerk „terdege belangrijk". De joodse stem moet het mede-erfgenaam-zijn' aanduiden, meent mj. Het hedendaagse land Israël is de erfenis die het volk Israël van God heeft ontvangen. En het volk Israël, dat blijft het uitverkoren .volk, daarvan is hij zich altijd bewust geweest. Isaac Da Costa (1798-1860) --- Karmelietessen verhuren klooster aan nationalisten De problemen rond het Karmelietessenklooster in het voormalige vernietigingskamp Auschwitz zijn nog niet voorbij. De nonnen, die het klooster op 30 juni eindelijk hadden verlaten, blijken het gebouw inmiddels aan een extreem-nationalistische vereniging van oorlogsveteranen te hebben onderverhuurd. Dat zeggen joodse organisaties in New Vork. De Poolse Vereniging van Oorlogsveteranen zegt dat zij in het gebouw een archief willen onderbrengen. Hun argument om juist dit pand te huren, is om daarmee „de soevereiniteit en het Poolse karakter van het gebouw en de waarden van onze vernederde en nog altijd onderdrukte natie te verdedigen." Bij het doorverhuren van het klooster lijkt de moeder-overste het contract zonder overleg met lokale of kerkelijke autoriteiten te hebben afgesloten. Het voormalige Karmelietessenklooster grenst aan het voormalige kamp Auschwitz en werd in 1984 voor een periode van 99 jaar aan de nonnen verhuurd. Zij gebruikten het als gebedsplaats voor de slachtoffers van Auschwitz. Daartegen werd door joodse organisaties fel protest aangetekend, met name door het Joods Wereldcongres. Naar hun mening horen de nonnen niet thuis nabij het voormalige kamp, waar meer dan een miljoen joden zijn vermoord. Na negen jaar ruziën met de katholieke kerk werd het klooster uiteindelijk op last van de Poolse bisschop Tadeusz Rakoczy gesloten. De vice-voorzitter van het Joods Wereldcongres, Kalman Sultanik, was maandag 5 juli per brief van deze beslissing op de hoogte gesteld. Sultanik verklaarde toen verheugd te zijn over de sluiting en zei dat er een nieuw hoofdstuk in de relatie tussen joden, de kerk en de Poolse regering was aangebroken. --- Twijfel Da Costa (1798-1860) heeft grote invloed gehad in de protestantse kerk, toen en nu. Hij bestreed de vrijzinnigheid die in de vorige eeuw opkwam, de twijfel aan dogmata als de Drieëenheid en de goddelijke natuur van Jezus. Hoe langer hoe meer weken predikanten van fundamentele standpunten af. Volgens Da Costa hoefde je hen echter niet op juridische wijze terecht te wijzen, door ze uit het ambt te zetten, maar zou de waarheid vanzelf overwin- nen. Daarnaast hield Da Costa in eigen huis bijbellezingen, die door een toehoorder zijn opgeschreven, na de dood van Da Costa zijn uitgegeven en tot op heden door predikanten worden geraadpleegd. Is het symbolisch dat Da Costa door joden en christenen 'in twee stukken wordt gehakt'? Haitsma: „Zo was het ook met de apostel Paulus. Zijn leven voor zijn bekering was duidelijk anders dan zijn leven na zijn bekering. Ook bij Da Costa is er een beslissend verschil. Er is een knik, een caesuur. Maar voor mij is hij voor en na zijn bekering toch één en dezelfde mens. Ook voor zijn bekering was hij die begaafde kerel - die op vijftienjarige leeftijd lid werd van het Portugees- Israeiietisch letterkundig genootschap Concordia Crescimus, prachtige gedichten maakte, rechten en letteren studeerde en beide studies met een promotie afrondde. Alleen stelde hij na zijn bekering al zijn gaven en krachten in dienst van zijn messias Jezus." Zoals hij het zelf ook uitdrukte in zijn lied Vijf en twintig jaren, voegt Haitsma daaraan toe. „Gij wetenschappen en gij Kunsten gij krachten, machten, gaven, gunsten door d'adem Gods in ons verwekt! (...) Gij hoort den Goël (Losser) toe, wiens kennis eerlang het aardrijk overdekte!" ---