Israël en Europa flirten om eikaars wapens en handel door Dan Izenberg uit Jeruzalem Israël waagt een hachelijke dans op het slappe koord in zijn pogingen een balans te vinden in de politieke en economische betrekkingen met de Europese Gemeenschap. Nooit eerder bleek dit zo duidelijk als op 11 mei 1992, toen in Washington de werkgroep voor wapenbeheersing in het Midden-Oosten startte en de Europese Raad van Ministers in Brussel een ontmoeting had met minister David Levy van buitenlandse zaken. De Europeanen waren des duivels over Israels weigering de EG dezelfde status te verlenen als de Verenigde Staten en Rusland bij de besprekingen over wapenbeheersing. Sterker nog, tot op het laatste moment hield Israël iedere vorm van Europese deelname aan de besprekingen tegen. Tegelijkertijd stond Levy op het punt diezelfde Europeanen te ontmoeten en met hen te onderhandelen over verbetering van de voorwaarden voor Israels economische betrekkingen met de EG. „Tot dusverre hebben we een crisis in de relaties met Europa weten af te wenden," deelde een opgeluchte Levy het kabinet deze week mee na terugkomst van de ontmoeting in Brussel met de twaalf EG-ministers van buitenlandse zaken. Hij waarschuwde echter dat het geschil nog niet was opgelost. Europa, zo zei hij, was niet van plan af te zien van zijn eis een sleutelrol te spelen in de besprekingen over wapenbeheersing. Levy's inschatting van de situatie werd bevestigd door Gino Nale, adviseur van de delegatie van de EGcommissie voor de economische betrekkingen met Israël. „De gevolgen die de Israëlische voorwaarden voor deelname van de EG zullen hebben, worden in Europa nog uit en te na besproken," aldus Nale. Ook hij maakte duidelijk dat de Europeanen niet van gedachten zijn veranderd over het belang dat zij hechten aan volwaardige deelname aan de onderhandelingen. Israël spant zich in om zijn economische banden met Europa aan te ha-\ len --- Europese markt Terwijl Levy waarschuwde voor nog meer politieke problemen rond deze kwestie in de komende maanden, benadrukte de bewindsman dat Israël er rekening mee moet houden dat Europa steeds meer economische macht zal gaan uitoefenen na de economische integratie in 1992. „Europa zal lange tijd Israels belangrijkste handelspartner worden," vertelde hij het kabinet. Veel politieke waarnemers menen overigens dat Levy de eerste minister van buitenlandse zaken is die de betekenis onderkent van Europa's rol na 1992 - een geïntegreerde markt van meer dan 325 miljoen mensen - en die daadwerkelijk de banden met de EG cultiveert. Een enkeling stelt dat de in Marokko geboren Levy intuïtief meer naar Europa neigt dan zijn voorganger Moshé Arens, die in de Verenigde Staten opgroeide. Zelfs het gegeven dat Levy de gesprekken met zijn Europese collega's in het Frans voert, zou hebben bijgedragen aan een verbetering van de relaties. Levy's strategie is tweeledig. Aan de ene kant maakt hij de Europese leiders het hof door het politieke gewicht van Europa voor Israël te benadrukken. Onlangs vertelde hij Israëlische ambassadeurs die zijn gestationeerd in EG-landen: „Europa is voor Israël even belangrijk als de Verenigde Staten. Wij kunnen het ons niet veroorloven alles op één kaart te zetten, daarom ontwikkelen wij onze relaties met Europa, als alternatief, om onze banden met de Verenigde Staten in balans te houden en aan te vullen." Levy is echter wel van mening dat er iets tegenover de uitbreiding van de relaties met Europa moet staan en heeft Israels economische eisen dan ook opgevoerd. In juni 1991 stelde hij de eis dat Israël dezelfde economische status wordt verleend als de leden van de Europese Vrijhandel Associatie (EVA). Levy deed zijn verzoek nadat de EG en de EVA een Europese Economische Zone (EEZ) hadden ingesteld, die een belangrijke mate van vrijheid verschafte voor het geld-, diensten-, en personenverkeer in de negentien landen die zijn aangesloten bij een van beide samenwerkingsverbanden. Tot die tijd had Israël zich beperkt tot aanhoudende verzoeken voor verbetering van de handelsovereenkomsten met de EG, die oorspronkelijk in 1975 werden ondertekend. Door na instelling van de EEZ een gelijke status te eisen als de EVA, gaf Israël te kennen een belangrijke opwaardering van zijn relaties met Europa te wensen, aldus Gino Nale. De huidige crisis bij de besprekingen over wapenbeperking heeft echter aangetoond dat zelfs Levy niet in staat is geweest een oplossing te vin- den voor het fundamentele gebrek aan evenwicht tussen economische nabijheid en politieke afstand, dat de hoeksteen is geweest van Israels buitenlandse beleid ten opzichte van Europa en dat al meer dan twintig jaar een bron van spanning tussen beide partijen is. Minister van buitenlandse zaken David Levy (r) spreekt met de Franse onderminister van buitenlandse zaken De Bisset. Dat Levy Frans spreekt met zijn Europese collega's draagt bij aan de verbetering in de relaties tussen Europa en Israël --- Pro-Arabisch Aan de ene kant klopt Israël aan de deur bij Europa met het verzoek 'te worden binnengelaten opdat het de vruchten kan plukken van de groeiende economische en politieke eenheid in Europa. Tezelfder tijd houdt Israël zelf echter de deur gesloten voor volwaardige EG-deelname aan de multilaterale besprekingen over wapenbeheersing, een onderwerp dat Europa van wezenlijk belang acht voor zijn toekomst. Functionarissen van het Israeli- sche ministerie van buitenlandse zaken stellen dat Israël twee redenen heeft om Europese deelname te weigeren. De belangrijkste is dat het rechtstreeks met de Arabieren tot overeenstemming wil komen over wapenbeheersing en het toezicht daarop, zonder inmenging van buitenaf. Het tweede argument is dat sommige EG-landen wapens verkopen aan Arabische landen terwijl ze een officiële dan wel officieuze boycot tegen Israël handhaven. Dit argument, hoe relevant het ook mag zijn voor de huidige controverse, geeft in wezen uitdrukking aan de fundamentele overtuiging van de Israëlische regering dat Europa een pro-Arabisch, anti-Israelisch beleid voert. De functionarissen verwijzen daarbij niet alleen naar het wapenbeleid, maar ook naar de reeds lang bestaande EG-verklaringen waarin de PLO wordt erkend als de officiële vertegenwoordiger van het Palestijnse volk en waarin het zelfbeschikkingsrecht van de Palestijnen is vastgelegd. Er is nog een derde reden voor het Israëlische verzet tegen Europese deelname, één waar geen enkele functionaris in het openbaar voor uit zal komen. Israël vreest dat de Europeanen hun krachten zullen bundelen met de Arabieren om nucleaire ontwapening te eisen als een eerste fase voor de wapenbeheersing in het Midden-Oosten. Een dergelijke stap zou op het ogenblik alleen gevolgen hebben voor Israël en het zijn belangrijkste afschrikkingswapen ontnemen, zonder dat er van Arabische zijde soortgelijke concessies tegenover zouden staan Zoals vaak het geval is bij emotionele meningsverschillen van de soort die Israël en de EG op het moment verdelen, zijn er onderliggende psychologische en historische factoren - die de andere partij niet onderkent - die beide partijen in het geschil het gevoel geven dat haast geboden is. Israël is gewend zichzelf te zien in de rol van eenling, geïsoleerd in een vijandig gebied, afgesneden van de rest van de wereld en als enige verantwoordelijk voor zijn eigen lot. Hoe moeilijk het ook mag zijn daadwerkelijk te onderhandelen met de Arabieren, toch begrijpen de Israëlische leiders in theorie wel degelijk dat zij vrede met hen moeten sluiten. Zij kunnen zich echter absoluut niet voorstellen dat welke partij dan ook die niet rechtstreeks gevangen is in de vicieuze cirkel van vijandschap, er het slachtoffer van kan worden. De Europeanen daarentegen beschouwen het Midden-Oosten als hun achtertuin. In de twintigste eeuw is Europa het strijdtoneel geweest van twee wereldoorlogen; de eerste van die twee brak uit om een geschil in een andere achtertuin, de Balkan. „Het Midden-Oosten is voor ons naast de deur", stelde Gino Nale. „Kijk maar hoe dicht Spanje bij Marokko ligt. Oorlog in het Midden-Oosten zal grote gevolgen hebben voor Europa, door terrorisme, door een massale toestroom van vluchtelingen en ga zo maar door." Bovendien lijken de Europeanen sterk te worden aangegrepen door de ontwikkeling van de Europese Gemeenschap. Nale beschrijft het proces als „cirkels die naar buiten toe steeds groter worden, en vrede en goede relaties met de buurlanden tot gevolg hebben, en die zich vanuit het hart van de Benelux-landcn in noordelijke, oostelijke en zuidelijke richting uitbreiden." Zoals vele Europeanen die zich gesterkt weten door de naoorlogse ervaringen van toenemende eenheid, samenwerking en ontwikkeling, gelooft Nale dat de EG-gedachte, als deze ook maar enigszins de kans krijgt, ook in het Midden-Oosten kan postvatten. Niet alle Israëli's accepteren deze idyllische lezing van de EG-motieven om een wezenlijke rol te eisen in de besprekingen. Volgens Moshe Zak, een columnist voor de Ma'ariv, is Europa gewoon geïnteresseerd in macht en prestige. „De Europeanen willen dat Israël hen helpt op voet van gelijkheid te staan met de Verenigde Staten en Rusland in het politieke proces in het Midden-Oosten", schreef hij onlangs. „Engeland en Frankrijk, die in 1956 uit hun speciale positie in het Midden-Oosten werden gestoten door de Verenigde Staten en de Sowjet-Unie, toen zij werden geholpen door Israël, proberen nu de glorie van Europa te herstellen (...) in samenwerking met de Arabieren." --- Vredesverdrag Welke motieven Europa ook mag hebben, de huidige crisis zal hoe dan ook niets bijdragen aan Levy's pogingen om Israels economische positie in Europa te verbeteren. Het ziet er echter ook niet naar uit dat al te grote schadelijke effecten het gevolg zullen zijn. Lang voor de crisis koppelde de EG verbetering van haar economische relaties met Israël aan vooruitgang in het vredesproces. Welke vorm die vooruitgang moet aannemen, blijft onduidelijk, deels omdat de EG-lidstaten van mening verschillen over de wijze waarop het begrip moet worden gedefinieerd. Volgens berichtgeving van de pers en persoonlijke inschattingen zouden landen als Nederland, Italië, Duitsland, Portugal en Luxemburg voorstander zijn van integratie of 'verankering' van Israël in de toekomstige EG door steeds een stap te ondernemen elke keer als een tussentijds positief resultaat in het vredesproces wordt bereikt. Geen van deze landen heeft aangegeven wat voor positieve ontwikkelingen dat zouden kunnen zijn. Ondertussen blijven andere landen, zoals Frankrijk, erbij dat er niets moet worden ondernomen om Israels status in Europa te veranderen totdat het definitief een vredesverdrag sluit met de Palestijnen. Tot dusverre hebben de maximalisten hun zin gekregen. Het resultaat was dat Israël weinig vooruitgang boekte bij de verbetering van zijn economische positie in Europa, zelfs toen er van een uitbarsting van de crisis over de besprekingen voor wapenbeheersing nog geen sprake was. Daar staat tegenover dat Europa Israël ook had kunnen straffen voor zijn standpunt, door de bestaande privileges in te trekken. „De relaties hadden kunnen verslechteren", zei Gino Nale, „er werd gesproken over de mogelijkheid van Europese maatregelen tegen Israël." Misschien had de beslissing van Europa voorlopig de bittere pil te slikken zonder terug te slaan, te maken met de vooruitgang die Israël maakte in het vredesproces het afgelopen jaar. Misschien heeft ook Levy's toegewijde hofmakerij geholpen. Zolang hij minister van buitenlandse zaken is, zal Levy op alle mogelijke manieren proberen de barrières te slechten, waarbij hij de EG (beperkte) vriendschap zal aanbieden in ruil voor een verbeterde economische status en waarbij hij de Israëli's eraan zal herinneren dat de wereld niet staat of valt bij Amerika. ---