Een jeugd in vooroorlogs Galicië „Mijn joodse identiteit heeft mijn leven gered” door Marja Verbraak • • Bielitz (of Bielsko, de Oostens s rijkse stad die in 1920 Pools p werd en later werd samengevoegd met het naburige Biala, red.) kende nauwelijks antisemitisme, het was een beschaafde stad. Het orgel in de synagoge werd bespeeld door een katholiek. Veel van mijn leraren op het Duits gymnasium waren joods, de professor Duits, de professor chemie. Het was een zeer liberale, tolerante school. Er was een jongen die niet schreef op sjabbat, en toen vroeg een van de leraren: 'Matzner, warum schreibst du nicht?' 'Wir haben heute Samstag, ich darf nicht schreiben. Het antwoord: 'Achtung! Mozes Matzner darf nicht schreiben, armes zwanzigste Jahrhundert!' Maar dat kan je toch geen antisemitisme noemen, daar hebben we om gelachen. Je vraagt je nu nog af hoe dat zo snel kon veranderen. Ik ging na mijn eindexamen studeren in Wenen, en toen ik terugkwam voor de zomervakantie was alles anders: plotseling was er groepjesvorming in het zwembad. Sommige mensen die je van vroeger kende, groetten überhaupt niet. Wij waren trotse joden, wij vroegen niet waarom ze zich zo gedroegen. Ik heb geen contact meer gehad met mijn niet-joodse klasgenoten tot 1981. Toen organiseerden ze een reünie, en er waren er een paar die zo intens contact zochten met hun joodse medeleerlingen dat ik dat niet heb afgewezen. Ik heb gevraagd wat ze in de oorlog hebben gedaan: sommigen gaven ontwijkende antwoorden, dan wist ik dat er iets fout zat. Maar twee, drie mensen hebben met de hand op hun hart gezegd dat ze niets kwaads hebben gedaan, en dat wilde ik geloven. Ik heb altijd een radar gehad voor wie deugt en wie niet. Die reünie heeft me naar Bielitz teruggebracht. Een dochter van een van de aanwezigen werkte bij de Franse televisie en ze vroeg of ik mee wilde doen aan een documentaire over het gymnasium, en dat heb ik gedaan. In Bielitz kwam ik de wojewode tegen, zoiets als bij ons de commissaris van de koningin, ik wees hem op de plek waar eens de grote-synagoge stond en zei: 'Stel dat daar vroeger een katholieke kerk in brand was gestoken, wat zou u dan doen ter herinnering?' Hij beloofde dat hij iets zou ondernemen, maar het idee kwam in een la terecht. Later, na de omwenteling in Polen, ontstond er een burgerinitiatief onder leiding van de historica Ewa Chojecka, een zeer fatsoenlijke vrouw, en in opdracht van dat comité is het bronzen reliëf gemaakt. U moet weten: ik ben uit Bielitz gevlucht, maar mijn broer, die later is doodgeschoten, heeft de synagoge, een prachtige, oriëntaalse synagoge, een tempel, in brand zien staan. Hij heeft de hele dag gehuild. Hij heeft daar net als ik in het koor gezongen, ook voor hem was dat een tweede thuis. Ik heb zeer diepe joodse gevoelens. Ik ben op het cheider geweest, mijn grootouders woonden in het sjtetl en hebben alleen maar Jiddisj gesproken. Mijn grootouders van moederszijde waren chassidische joden. Mijn vader wilde assimileren, of wat heet assimileren: hij wilde opgaan in de cultuur waarin hij leefde. Maar in dat streven bleven mijn ouders toch zeer joods, dat hielden ze vast. In Bielitz werd ik later, toen ik terugkeerde uit Wenen, een 'star' in het theater: de jugendliche Held und Liebhaber. In Wenen had ik de toneelopleiding van Reinhardt gevolgd. Het was in eerste instantie niet mijn bedoeling om bij het theater te gaan. Mijn ouders wisten niet of je daarvan kon leven, ze hadden gezegd: 'Ga een vak leren. Aan de Hochschule für Welthandel in Wenen heb ik daarom mijn diploma behaald. Maar omdat ik mijn studie niet kon bekostigen, ging ik voordragen. Op zon voordrachtsavond voer de joodse studentenvereniging in Wenen begon ik met een gedicht van Bialik, in het Duits: Das letzte Wort, over de pogrom in Kisjinev. Ik was toch wel een moedig jongetje om dat te doen, in 1934, terwijl Hitler net aan de macht was. Op een gegeven moment kwam een theatercriticus kijken, en die zei: 'Waarom studeert u Welthandel? U bent een geboren acteur!' Hij heeft een goed Karl Guttmann was onder andere befaamd als acteur bij het Kameri Theater in Israël, hoogleraar theaterwetenschappen in Duitsland, dramaturg bij de Haagse Comedie en leider van Toneelgroep Ensemble in Nederland. Maar de wortels van Guttmanns liefde voor het toneel liggen elders, in de Poolse stad Bielsko-Biala waar hij zijn jeugd doorbracht. De portier van het plaatselijke Stadttheater wist het al: dat jongetje is gek op toneel. Karl Guttmann mocht van hem gratis naar binnen en zou later in hetzelfde theater zijn eerste engagement woordje gedaan bij Reinhardt. Ik mocht naar het toelatingsexamen, droeg Don Carlos van Schiller voor, en na korte tijd riep iemand vanuit de zaal: 'Hou maar op, dat is genoeg!' Dat was Reinhardt. Ik acteerde zonder pathos, heel bescheiden, en dat was wat hij wilde. Hij was een fantastische leraar, een charmante, eenvoudige man die van mensen en van talent hield. Ik heb op die opleiding alles van Shakespeare gedaan; de Duitsers waren gek op Shakespeare, ze dachten geloof ik dat hij een Duitser was. Reinhardt wilde me meenemen naar de Verenigde Staten, maar ik dacht: zo erg zal het hier niet worden. Ik ben gebleven, kreeg les van Otto Preminger. Ik dacht dat ik een Duits acteur of een Duitse regisseur zou worden. Maar mijn leven is totaal anders verlopen. Het was onmogelijk om als jood bij het Wiener Burgtheater te werken. Ik was een begaafd acteur - het klinkt misschien onbescheiden, maar u vraagt het me toch - en in Bielitz hebben ze moeite gedaan om me te krijgen. In Wenen had ik alleen kleine rollen kunnen spelen, in Bielitz deed ik Romeo, Hamlet, Faust, alle klassieke rollen, en ook als acteur krijgen. In 1992 maakt de 78-jarige, nog altijd jeugdige Guttmann de cirkel rond. Hij zal in hetzelfde Stadttheater, maar nu bij het Teatr Polski, een toneelstuk van Joao Bethancourt regisseren, De dag waarop de paus gekidnapt werd, waarin een joodse taxi-chauffeur probeert één dag wereldvrede af te dwingen. Het is overigens niet de eerste keer dat de heer Guttmann terugkeert naar Bielsko- Biala. In 1991 werd daar mede op zijn initiatief een bronzen reliëf onthuld ter herinnering aan de grote synagoge, die in 1939 door de nazi's moderne. Dat theater kreeg veel geld van rijke fabrikanten. Het was een burgerlijk, elegant theater waar de dames zich in de loges in hun nieuwe japon lieten zien, een theater dat de acteurs goed kon betalen. Maar op een gegeven moment wilden ze ook daar geen joden meer in grote, positieve rollen, en toen heb ik gezegd: ik doe niet meer mee. Ik heb nog een tijdje als buitenlands correspondent op een fabriek gewerkt, en op 1 september 1939, de dag dat de oorlog uitbrak, ben ik naar Lemberg gevlucht, de geboortestad van Joseph Roth van de Radetzkymarsch. Lemberg was een verzamelpunt voor vluchtelingen, en daar zag ik later mijn vader en zuster terug. Mijn moeder was toen gelukkig - gelukkig, moet u zich voorstellen! - al op een natuurlijke manier gestorven. Ik wist niet waarvan ik moest leven. Ik had in Wenen buitenlandse correspondentie geleerd en ik kon voordragen in het Duits, maar Duits was de taal van de vijand, die kon je zelfs op straat beter niet spreken. Ik kwam Alter Kacyzne tegen (de Jiddisje schrijver, red.), en die zei: 'Lern Yiddish.' Jiddisj was toen in de Sowjet-Unie een erkende taal met een groot publiek. Het Jiddisj heb ik toen heel snel geleerd: het zat in mijn oor, mijn ouders spraken het thuis, ik was jong en had gevoel voor taal. Ik ben daar een heel populaire Jiddisje recitator geworden. Itzik Manger, Aschendorf... Door het Jiddisj kon ik leven. Ik heb mijn joodse identiteit nooit verloochend, ik heb altijd aan het jodendom vastgehouden, en dat heeft me door de oorlog geholpen. Eigenaardig, vindt u niet? En het theater, dat heeft me ook gered. De Russen hebben altijd een enorm respect gehad voor kunst. Het was in de Sowjet-Unie gevaarlijk om, zoals ik, met de Duitse cultuur te maken te hebben, maar in brand werd gestoken. Voorafgaand aan het interview laat Guttmann me een video-opname van de onthulling zien. Hij vertaalt de redevoering die hij bij die gelegenheid uitsprak, en ook de psalm die hij in het Iwriet reciteerde. „Het is een agressieve psalm, waarin de zanger God aanklaagt na de verwoesting van de Tempel in Jeruzalem en hem smeekt zijn autoriteit te laten geiden. 'Sta toch óp God, het récht moet de wereld regeren!' Daarna werd het owinoe malkenoe op de band gezongen, door onze Hans Bloemendal." ik was 'van Reinhardt'. De naam Reinhardt was een toverwoord in de Sowjet-Unie: zijn systeem van toneelspelen en dat van Stanislavski waren aan elkaar verwant, dus ik kon geen kwaad doen. In Lemberg trouwde ik met een meisje uit Bielitz. Haar ouders waren naar Siberië gedeporteerd, maar zij mocht bij mij blijven omdat ik een erkend kunstenaar was. In juni 1941, we waren net een jaar zeer gelukkig getrouwd, ging ik naar een concours voor podiumkunstenaars in Kiev; ik won de eerste prijs als recitator en zou op toernee gaan, maar net op dat moment vielen de Duitsers de Russen aan, en was ik van mijn vrouw in Lemberg afgesneden. Ze is een maand later verklikt en vermoord. De Russen werden geëvacueerd en ze heeft nog geprobeerd op een vrachtwagen te klimmen, maar ze sprak geen Russisch en werd weggestoten. Ik zat in Kiev, de Duitsers stonden voor de deur, we moesten weg, verder naar het oosten. De hele groep 'kunstenaars is toen geëvacueerd naar Tasjkent, in Oezbekistan. Daar heb ik ook opgetreden maar de mensen verstonden geen Jiddisj, het werd minder en minder, er was geen geld, geen eten. Toen ik mijn smoking wilde verkopen op de markt, om wat rijst te kopen, werd hij uit mijn handen gerukt zonder dat ik het merkte. Ik kreeg zelf tyfus, ik heb mijn vader daar op het station op de grond zien liggen, als een zwerver... maar dat voert te ver. Ik ben weggekomen uit Tasjkent omdat Stalin de geallieerden nodig had voor het tweede front. De geallieerden zeiden: dan moeten jullie ook de Polen uit de kampen vrijlaten, want die zijn ook tegen de Duitsers. Engeland, Amerika en de Sowjet-Unie hebben toen afgesproken dat de Polen weg mochten uit de Sowjet-Unie en een eigen leger konden vormen. Daardoor ontstond ook voor mij de mogelijkheid om te vertrekken, weer met het theater, dat trok mee met het Poolse leger. Een bijkomend probleem was dat je er alleen uit kon als je westelijk van de Curzon-linie was geboren. Ik heb mijn identiteitsbewijs weggegooid en een paar Bielitzers laten getuigen dat ik daar vandaan kwam. Om die reden denkt nog steeds iedereen dat Bielitz mijn geboorteplaats is (het staat zelfs in de encyclopedie, red.). Maar in werkelijkheid ben ik ten oosten van de Curzon-linie geboren, in Drohobycz bij Lemberg. In de eerste wereldoorlog, toen ik een jaar of twee, drie was, zijn mijn ouders naar Bielitz gevlucht uit angst voor het antisemitisme, want die Ockraïcncrs waren ontzettend jaloers en bijgelovig. Vanuit Tasjkent ben ik met het Poolse leger via Teheran en Bagdad naar Palestina gegaan. Ik mocht in Palestina blijven, in 1942. In Palestina werd je op straat in elkaar gemept als je Duits sprak, maar tegelijkertijd waren er ontzettend veel Duitse vluchtelingen die van toneel hielden: clandestien, in oorlogstijd, op een dak in Tel Aviv, hebben we de wereldpremière van een stuk van Franz Werfel gespeeld: Jacobovski en de overste. Men had een grote behoefte aan theater, de joden zijn nu eenmaal een kunstminnend volk. De oprichters van het Kameri Theater kwamen ook kijken en zeiden: 'Wat doe je op dat dak, kom bij ons!' Ze wilden me de hoofdrol geven in een stuk van de gebroeders Capek, De wereld waarin wij leven, maar ik kende geen Iwriet. Ook dat heb ik net als het Jiddisj heel snel moeten leren. Een van de actrices heeft ervoor gezorgd dat ik de rol woord voor woord uit mijn hoofd kende. Tegelijkertijd werkte ik als wever, want subsidie bestond niet en met het geld van de Keren Kajemetbusjes werd land gekocht van de Arabieren - gekocht, niet gestolen. Mijn vrouw, Luisa Treves, kon niet tegen het klimaat, anders waren we in Israël gebleven. Ik hield van Israël, bovendien was ik inmiddels opgenomen in de leiding van het Kameri Theater, dus het was een moeilijke beslissing om naar Nederland te gaan. Israël was voor mij de vervulling van een droom: ik was altijd een trotse jood, ik wist dat er een joodse staat moest komen. Als kind al was ik lid van de Hasjomer Hatsa'ir, een soort linkse joodse padvindersgroep, en een godsdienstleraar van mij was in zijn jonge jaren secretaris van Herzl geweest: Michael Bcrkowicz. Wij werden met het zionisme groot. Mijn vader had altijd een restaurant willen hebben, in Israël werd dat een kiosk. Maar hij was gelukkig en is in vrede gestorven. Zelf ben ik nu honderd procent joods èn honderd procent Nederlands, maar mijn tijd in Nederland is een ander verhaal. land is een ander verhaal. Als ik terugkijk en me afvraag wat belangrijk was, zijn er drie onuitwisbare emotionele momenten in mijn leven geweest. Ten eerste 1948, de onbeschrijflijke vreugde toen de staat Israël werd uitgeroepen; de hele nacht heb ik met de andere leden van het Kameri op straat gedanst. Ten tweede de première van Arme Frank (Guttmann regisseerde de Europese première van Het dagboek in 1956, red.). Na afloop was er geen applaus maar stilte, als bij een sjiwwe, de koningin kon van emotie niet opstaan. En ten derde de onthulling van het reliëf voor de synagoge. Mij heeft het terugzien van die video weer zeer geëmotioneerd. Maar maakt u er alstublieft geen zoetig verhaal van. Zo ' ben ik niet. In Palestina werd Karl Guttmann lid van het Kameri Theater. Tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog werd de vrachtwagen van deze groep gebombardeerd; de acteurs moesten naar hun optreden lopen. Links Guttmann De vroegere synagoge van Bielitz Karl Guttmann: Drie onuitwisbare emotionele momenten in mijn leven ---