groei Een serie culturele schetsen voor het Saksische land lets over Zondagswetgeving in oude tijden Wanneer we het over Zondagswetgeving hebben, dienen we steeds in het oog te houden, dat deze door de Kerk steeds van bovenaf werd gegeven. Zo was het van ouds bij verschillende volken en stammen, zo was het ook in het Saksische gebied. Dat bracht natuurlijk ook steeds botsingen mee met personen, die het er zo nauw niet mee namen. Het streven van de kerkelijke overheden was vaak gevolgd door een lange lijdensweg doordat de zeden en gewoonten, de gebruiken en inzichten „van olds" er nauwelijks door werden beroerd. Het is dan ook steeds geweest een geven en nemen en wel in die zin, dat de overheden vaak moesten toegeven - hoewel de voorschriften vaak uiterst streng waren bij de uitvaardiging - en dat het volk rustig „nam" en bedaard zijn gang ging. Is het in onze tijden wel zoveel anders geweest? We hadden een veelgesmade, doch ook veel aanbeden oude Zondagswet, maar ook daarbij werd door de vingers gezien. In theorie schreef men voor, wat in de practijk met de voeten getreden werd. Merkwaardige voorbeelden uit de oude R.K. tijden vinden we in het proefschrift van Dr. P. W- J. van den Berg te Nijeveen, die dit alles met veel geduld bijeengezocht heeft, in oude tijden was bv. het geven van aalmoezen een Gode welgevallig werk. Het helpen van hen, die hulp nodig hadden, werd eveneens goedgevonden natuurlijk en ten zeerste aangemoedigd. Maar die hulp kon, meende men, moeilijk van de gewone werkweek af en gebeurde meestal op aondag. Een overblijfsel van dit alles vonden we lange tijd in Drente in het zgn. „beewerk dat trouwens ook elders in het Saksische gebied gewoonte was. Eén voorbeeld. Een huis moest worden gebouwd. De materialen moesten worden aangevoerd. Dat geschiedde „te bee". En na afloop werd er „beebier" gegeven. lets, wat zo wortelde in de natuur der dingen, en zo samengegroeid was met het wezen der bevolking, kon natuurlijk niet door verordeningen vernietigd worden. De hervorming leerde, dat God gekrenkt of vertoornd werd door deze verboden handelingen en strenge straffen werden in het vooruitzicht gesteld. Dat was de ene kant! Ook leerde de kerk,' dat de Zondagen en de kerkelijke feestdagen geheiligd dienden te worden door het bijwonen der godsdienstoefeningen en het aanhooren der predikaties. In aansluiting aan de overlevering werd in het plakaat van 3 Februari 1614 goedgevonden, dat voor arme heden, die in het kerspel woonden, hooi, koren of turf binnengebracht mohcten worden op Zondag, mits het gebeurde na de predikatie. Eerst naar de kerk, dan aan „het werk". Daarbij moest dit alles „pro Deo", om Godswil dus gratis geschieden, en werd verboden, dat de beebieren of beemaaltij den daarvoor werden gegeven. In 1627 was de toestand nog als van ouds en ook in 1641 is de klacht niet van de lucht. De „noaste noabers" hielpen vrolijk op Zondagmiddagen hun arme buren turfgraven, gras- of koren maaien en inhalen, vlas wieden enz. Het is wel jammer, dat we het moeten erkennen, maar in de moeilijke overgangseeuw 1500-1600 was de toestand zo geworden, dat in Drente, Overijsel en Gelderland des Zondags even hard gewerkt werd als op de gewone „worteldagen". Dat was dus een voortijdig Russisch-sovjetsysteem. In de acta lezen we dan ook, dat er in Drente plaatsen waren, waar drie tot vijf achtereenvolgende weken niet gepreekt kon worden, omdat de Zondag gelijkgesteld werd met een werkdag. Nu moeten we niet vergeten, dat door de predikanten de toestanden ook wel eens te zwart werden voorgesteld. Dat ging hier ook al net als elders. Drost en Gedeputeerden trokken zich van alles niet te veel aan: soms kwam er een briefje, dat men in zijn klachten niet zo „algemeen" moest zijn, maar meer in het bijzonder de namen der boosdoeners moest opgeven met hun overtredingen er bij. Dan zou er op gelet worden! Hoe eenzijdig die klachten waren, blijkt wel uit het volgende: In 1608 werd geklaagd, „dat in de Landschap Drente onordelijkheden voorkwamen van drinkpartijen op Zondag tijdens de kerkdiensten, waarvan elders niet werd vernomen. Dit nu was absoluut onjuist! De klachten zijn zo oud als de oudste Synoden en de braspartijen werden niet alleen op de Veluwe verboden, maar ook in de Graafschap Zutfen, in Friesland of Overijsel. In 1720 werd bij de bekende resolutie bepaald, dat de Zondag „geheel tot de godsdienst afgezonderd diende te zijn". De predikanten moesten dat hun gemeentenaren bijbrengen en de schoolmeesters hun scholieren. Maar de groene jeugd, zowel als de ouderen wisten op handige wijze telkens de vastgestelde bepalingen weer te ontduiken. En wat diende nu nagelaten te worden op Zondag? Allereerst de kraamvisites of kinderbieren, die ontaardden in zuiperijen. Gelagen mochten niet gezet worden - behalve voor den reizenden .man, kaarten was verboden! Verder kegelen, balslaan, klootschieten, het drijven van koophandel, alle handwerk of openbare arbeid. En nu de practijk: In Meppel bv. vloog onder de kerkdienst een dikke steen door de kerkruit, omdat de jongens op het kerkhof aan het klootschieten waren. In Ruinerwold had Berend Speelman feest en speelde pp de- viool. Elders danste men op de centrale plaats: het kerkhof en om de kerk. Het kleurige, vrolijke leven der zeventiende eeuw trekt ons voorbij: In Drente en Overijsel was het precies als in Holland, - Brederode beschrijft on? dat in zijn „Arent. Pieter Gijsen, mit Meeuwes, Jaap en Leen. Die trokken samen heen, naar 't dorp van Vinkeveen Want ouwe Frans, die gaf zijn gans " Ganstrekken was niet het enige.... Het Staphorster kerkboek verhaalt ons er van. Op Zondag werd „langs de dijk" gevent met vis, wortels, en haring en kaatsen deden de Staphorsters ook al. De ongetrouwde jongeling, die in 1665 het bierhuis verkoos boven de kerk, toonde geen berouw en werd van het nachtmaal afgehouden. Schouw over landerijen werd natuurlijk op Zondag gehouden- De markt te Meppel vond tot 1607 op Zondag plaats. Dan kon men eerst de kerk bezoeken - het was een overblijfsel uit de R. K. Tijd - en daarna zaken doen. Practisch was het zeker, maar na 1607 werd de markt verzet naar de Donderdag. Na de schouw kwamen de schouwheren dan samen in de herberg en dominé zou de broeders er over aanspreken. Wat gebeurde! Daarentegen kwamen ook in tijden, dat de pest heerste de menschen uit besmette huizen naar de kerk, maar werd er vergelijkend bijgezegd — ze zaten wat achteraf. Ook de Staphorsters schoten „den papegaai af op de dag des Heren". Verder dansten ze, zongen bij de viool, kaatsten of gingen paardrijden. Daarover was de ergernis groot. Hier echter zat de Hoogschout er beter achter dan te Hasselt. In 1666 hadden vijf of zes jongelui het spelletje met de papegaai weer gewaagd. Natuurlijk was dat in het geheim voorbereid, zodat geen mens er iets van in de gaten had voor de schoten gehoord waren. Doch niet zodra was dat het geval of schulte Cuyck ging er met den predikant achter aan- Cuyck nam de houtd vogel mee, nadat hij die van de paal had laten halen. Daarmee was het eerste bedrijf van de Zondagspret geëindigd, maar nauwkeurig werd uitgevorst wie~deelnemers waren geweest. Zelfs de toeschouwers werden opgespoord. Daarop werd een boete van acht gulden opgelegd èn dat hielp nog wel zo goed als een strafpredikatie. Overigens was het elders niet beter. En de boeten waren lang alnjd niet „zuiver". Natuurlijk denken we hierbij aan het verhaal van Fritz Renter, waarbij ook de schout te pas komt. Deze zag op Zondag slecht weer aankomen, haalde zijn hooi binnen en de dorpsgenoten volgden zijn voorbeeld. Een dag later brachL Jan Paander hun 't bonnetje. Natuurlijk beriepen ze zich op het voorbeeld van den Schout. Maar deze — die de boete zelf mocht behouden - zei: „Boete" „Boete?" Wel, die heb ik zelf ook betaald!" Zo zien we dus de theorie en de practijk en het resultaat kan wel moeilijk anders zijn, dan een tussen de klippen doorzeilen tot heil van kerk en gemeentenaren . J. POORTMAN. (Nadruk verboden.) (Auteursrechten voorbehouden). --- moeder geerte door H J van Nynatten-Doffgenies T 56 Snoeksken moet hem altijd aankijken. Soms vraagt ze zich af, hoe het toch komt, dat ze in zijn nabijheid zoo rustig en tevreden is. Ze ligt op haar buik in de hei en kauwt op een roggeaar, die ze dicht bij huis al uitgetrokken heeft om hem te laten voelen hoe goed de rogge bij het mooie weer vooruitgegaan is, de Olde Mei (13 Mei) is nog maar net geweest. Hij steekt een hand naar haar uit en strijkt langs haar jakmouw, over haar krullen naar haar wang. Ze is gewend aan zijn aanraking en weet dat het zijn manier van onderzoeken is. Dan vraagt hij met een lach: „Waar denk je aan? Ben je kwaad, dat ik niets zeg?" „Kwaad? Weineen, hoe kom je er bij? Ik dacht nog even na over wat je zei van die vogels en zoo." „Hoe, en zoo?" Ze gooit den halm weg en komt naast hem zitten. Ze wil tijd winnen, want het is moeilijk precies te zeggen wat je denkt en hij zal niet ophouden voor' hij het' weet. Ze stottert: „Ik snap niet hoe je altijd zoo gelukkig wezen kunt en zoo echt genieten van dingen die je toch niet zien kunt Als de boomen zoo groen worden en de zon schijnt zoo mooi dan kan ik wel op den grond stampen als ik bedenk dat jij daar nu niks aan hebt dat je het niet zien zult nooit " Haar stem smelt eensklaps weg in tranen. Hij zit heel stil met een vreemde beving in zijn lippen. Maar dan slaat hij zonder aarzeling zijn arm om haar schokkende schouders en zegt kalm: „Je vergist je, Snoeksken, ik heb er heel veel aan, vroeger misschien minder dan nu. Sinds ik jou ken, is alles anders geworden, vroeger voelde ik de zon ook wel en ik wist' wat boomen, bloemen en bladeren waren, maar het was niet zoo echt. Jij hebt het levend gemaakt; jij ziet de boomen en de bloemen, maar ze kunnen jou net zoo min zien als ik. Boomen hebben immers geen oogen? En ze leven toch ook en zijn tevreden met de zon en het licht net als ik. Ze kunnen hun buurman niet zien. Als ik moedeloos ben, dan denk ik daar aan en dan verbeeld ik me, dat ik ben als de boomen". Hij drukt haar zachtjes tegen zich aan. Ze kan het zoo gauw niet vatten. „Hoe gek, denkt ze, „hij heeft gelijk, de dingen, die ik nu voor me zie, zien zichzelf niet en elkaar niet. Ze maken de wereld zoo mooi, terwijl ze blind zijn. en alleen maar groeien, omdat de zon ze beschijnt en de regen ze schoon wascht". „Vind je het gek, Snoeksken", vraagt hij en legt zijn warme hand op haar arm. „Neen eigenlijk niet. Ik geloof, dat het dom is om je te beklagen je bent niet vaak echt ongelukkig, is het wel?" „Misschien zal ik het over een poosje worden!" Hij zwijgt plotseling en is erg onrustig. Snoeksken voelt haar hart bonzen. „Waarom, omdat je weg moet?" Hij knikt. „Maar je bent toch graag bij Je moeder, ze is zoo vroolijk en op de kermissen is het toch ook leuk?" „Dat is zoo maar ik mis daar mijn oogen ik zal je zoo verschrikkelijk missen, Snoeksken!" Opeens is hij een jonge, gezonde man, hij vereget alles. Zijn hartstocht breekt baan. Hij buigt zich naar haar over en vindt zonder moeite haar mond. Zij verzet zich niet, laat een hortenden zucht en slaat haar armen om hem heen. Als hij weer naast haar zit, is hij verschrikkelijk opgewonden en zoo verlegen, dat hij het hoofd niet op durft tillen en zijn lippen haast aan bloeden bijt. Zij strijkt met trillende handen het haar naar achteren en is misschien nog verwarder dan hij. Ze weten geen raad met de groote gevoelens die hen zoo plotseling bestormen. Zij is door alles, wat ze op kermissen zag, wijzer dan hij, maar ze heeft er nooit aan meegedaan en met haar vader uitbundig gelachen om al die heete vrijages. Dit is heel iets anders. Ze gloeit van top tot teen bij zijn kus, ze houdt van hem, dat weet ze al een heelen tijd, maar ze knoopte er nooit verwachtingen aan vast; altijd is er dat schrikbeeld: hij is niet gewoon...u een hulpbehoevende blinde.. Het maakt haar onzeker. Alles zou ze voor hem willen zijn, er is zooveel strubbeling! Wat zullen Vader en Moeder er van zeggen? Nu is de vlam hoog opgeslagen, voor het moment grijpt een onmetelijk groot geluk haar vast. Ze kijkt naar hem en hij voelt dat en slaat zijn arm weer om haar heen. Ze leunen met de hoofden tegen elkaar, de handen ineen. „Snoeksken", zegt hij, „Snoeksken ik had dat niet mogen doen en nou ben je niet eens kwaad!" Zijn stem smeekt ergens om en zij glimlacht. „Waarom niet, als wij toch van elkaar houden?" *■ Hij huivert en drukt haar handen. „Maar hoe kan dat nou?" „Ik weet het niet!" zegt ze stil. „Ik heb er nooit bij nagedacht; eerst had ik alleen maar medelijden met je en nou heelemaal niet meer Het is wel vreeselijk moeilijk ik ik moet er altijd aandenken". Hij knikt. „Ik had het niet mogen doen, ik kan nooit trouwen ik heb niks om een vrouw aan te bieden ik zal altijd van iemand afhankelijk zijn." Dat klinkt triest. Zij stikt bijna. „Waarom wil je niet afhankelijk zijn van mij? Ik zou bij je moeder in de kraam kunnen helpen en leeren koekbakken en later haar plaats innemen? We zouden dan toch kunnen trouwen en gelukkig zijn!" „Zoon offer zou ik nooit van je aannemen'! Ik zou geen oogenblik rust hebben en altijd bang zijn, dat je spijt kreeg of een ander ontmoette. Het is al prachtig, dat je van me houdt En je bent nog zoo jong, Snoeksken!" Ze verzet zich. „En jij dan?" Ik? O, maar voor mij is het heel iets anders, ik ben niet echt jong; ik heb erg veel tijd gehad om na te denken, daar word je oud van." „Maar als ik nou zonder jou niet leven kan?" Hij aarzelt, dan zegt hij: „Da's natuurlijk onzin!" Zij wordt heftig. „Neen, dat is geen onzin.. ik ik " Ineens barst ze in tranen uit. Ze houdt de handen voor haar gezicht geslagen; hij voelt haar rug schokken, dat breekt zijn weerstand. Hij is een minnaar als ieder ander en hij rust niet, voor hij haar getroost heeft cri ze op zijn schoot zit met het hoofd tegen zijn borst. „Goed", zegt hij, „we zullen afwachten, we laten geen mensch iets merken en ik wil je niet weerzien, voor je 'heel zeker weet, dat je niet buiten mij kunt; over een poos voel je misschien heel anders". Ze schudt heftig van neen en hij glimlacht. „Ach, Snoeksken .als je eens wist, hoe mooi het leven nu al voor me is!" (Wordt vervolgd). --- Torpedobooten beschermen een convooi. Ook bij het luchtafweergeschut is alles in gereedheid, want elk oogenblik kan een vijandelijk vliegtuig uit de wolken te voorschijn komen. (Hoffmann) --- De grenzen van het oude Drenthe Ook aan den zuidkant zompig moerasgebled Meppel het oude centrum van Zuid-West Drenthe. (Foto-Archief Agr. Pers) --- Gebied van herder en jager Als slot van onze artikelenreeks over de grensvormtng van Drenthe wenden wij ons thans naar het Zuiden, waar zich eertijds ook een uitgestrekt hoogveenmoeras bevond. Aan den Overijselschen kant strekte het veen zich uit tot dichtbij de Vecht, Oostwaarts tot Coevorden, Dalen en Oosterhesselen, Noordwaarts tot Westerbork, Westwaarts tot Zuidwolde. Bij Coevorden naderde dus het moeras van de Oostgrens van Drenthe, dat van de Zuidgrens. Aan de Westzijde stond dit veen door een zeer smalle strook bij Ommerschans, in verbinding met het veen van het Leusensche veld en verder met het hoogveen van Rouveen en Staphorst. Langs Meppel strekte zich dit veen vroeger uit tot ten Zuiden van Steenwijk, n.I. in de streek van Nijeveen (oudtijds Hesselerveene) en Kolderveen, aan weerszijden van de Smildervaart tot Havelte. Ten Oosten van Ommerschans ligt een zandrug, die Zuidwaarts tot Ommen bij de Vecht te volgen is. Baron van Dedem stootte er op bij den aanleg van de Dedemsvaart en moest daar het kanaal tot 10 meter diep laten graven, terwijl de venen daarachter gelegen zich slechts 3—6 meter boven den dalgrond verhieven. Hier was dan ook reeds vroeg een overgang naar Drenthe, die oorzaak werd van het aanleggen der Ommerschans, zoodat dit punt te vergelijken is met den eerder genoemden overgang bij Bakkeveen op de Westgrens. Deze natuurlijke verbinding was oorzaak van latere grensgeschillen tusschen Ommerschans en Avereest, die kerkelijk reeds in 1630 één waren. In lateren tijd, toen de moerassen, öf ten dele afgegraven werden, öf een betere afwatering kregen, zocht men zoon overgang, met het oog op Steenwijk en Friesland, steeds verder Westwaarts. In het laatst der 16en het begin der 17e eeuw ontmoet men hier den pas van Rouveen, die later door de reeds lang weer verdwenen, Friesche kaa of Bisschopsschans werd versterkt. Toch bleef ook hier, juist door de oorlogen, het verkeer moeilijk; immers kon men met behulp van die moerassen het Noorden van ons land afsluiten. In zijn plaatsbeschrijving der gemeente Staphorst zegt Ebbinge Wubben: „de geheele omtrek van Rouveen en Staphorst konde onder water gezet worden en'was vroeger bijna altijd wegens den moerassi'gen grond moeilijk met 'n leger door te trekken, waarom het dan ook als een zeldzaamheid geboekt staat, dat Prins Maurits, na Zutphen en Deventer in 1591 gewonnen te hebben, het waagde, om met zijn geheele leger naar Groningen en Friesland het moeras bij Rouveen onder Staphorst heen en weerom te passeeren". Behalve door de venen was de Zuid-Westhoek van Drenthe zeer moerassig door de vele riviertjes, die bij Meppel samenkomen en nog nu en dan het land grondig blank doen staan. Eerst bij Steenwijk lag de Drentsche grens open en de nauwe betrekking tusschen deze stad en Drenthes Zuid-Westhoek is daarvan het noodzakelijk gevolg. --- Strategische hinderpalen. We moeten met de Zuidgrens van Drenthe een onderscheid maken tusschen de Drentsche en de Overijsselsche kant van de hoogveenmoerassen. Alleen de laatste behoorde tot de inundatielijn, die aansloot bij het Bourtanger moeras en met dit onderworpen was aan de vele verbodsbepalingen ten opzichte van ontginning en aanleg van wegen. Slechts van Ommen Noordwaarts, over den eerder genoemden hoogen zandrug, ging in de middeleeuwen een weg over den zoogenaamden Zwarten- of Bisschopsdijk. Eerst later kreeg de pas van Rouveen beteekenis, zooals hiervoor opgemerkt is. De strategische beteekenis van de moerassen tusschen Coevorden en Hasselt was niet van toepassing voor het hoogveen aan de Drentsche zijde van deze linie. Daar begon de ontginning reeds in het begin der 17e eeuw. In 1623 werd de nieuwe waterweg naar dat veen onder handen genomen en in 1627 tot in den grooten veenplas „het groot Merstal" geheeten, geleid; reeds twee jaren vroeger sloot Jhr. Roelof van Echten, de eigenlijke stichter van Hoogeveen, een contract met de boeren van Steenbergen en ten Arlo ter verkrijging van het af te graven veen, terwijl hij in 1631 ook den daaronder liggenden dalgrond kocht. In hetzelfde jaar verkocht hij alles aan een Hollandsche compagnie, waaraan de later ontstane kolonie Hollandsche veld herinnert. Een deel van het laatste, aangelegd door een Hannoveraan heet Poepershoek en wijst dus op deze vroegere betrekking. (Wordt vervolgd). --- Reest als grensrivier. Op de kaarten van Pijnacker vormt de Resta (Reest) overal de Zuidgrens; ze ontspringt dicht bij Gramsbergen. Dat de .Drenthen het veenstroompje werkelijk als grens beschouwden, zal blijken uit een geschil tusschen Zuidwolde en Lutten in 1638. Op de oude kaarten wordt het stroompje gesneden door twee wegen, namelijk die van Ruinen over Echten en Dickninge naar Staphorst en die van Ruinen over Echten, ten Arlo en Steenbergen naar Avereest en zoo èf naar Ommerschans en Ommen öf langs de Reest Westwaarts. De landschapsgrens ging ten Zuid-Westen van Coevorden over de Kleine 'Vecht en dan ten Zuiden het Schoonebeekerdiep, op één kaart ook in den bovenloop langs dit stroompje, Oostwaarts. Ook vindt men er de beide wegen van Coevorden te weten die langs de Vecht naar het Zuiden en die naar het Bentheimsche. Van Meppel naar Steenwijk valt de oude grens reeds vrijwel met de tegenwoordige samen; de ontginningen hadden haar reeds vastheid gegeven. Ten Zuid-Oosten van Steenwijk vindt men bij de grens de opmerking: „veenen bebouwdt", hetgeen ongetwijfeld op het bebouwen van boekweit slaat. Bij Meppel zelf behoort het land langs het Meppelerdiep tot voorbij „Dingste" (Dingstede), ongeveer tot halverwege „Swarte Sluijs" (Zwartsluis), aan het landschap Drenthe; thans vormt nog een klein hoekje er van een deel van deze provincie. 't Verkeer te water langs Meppel begon zich destijds te ontwikkelen en de oude landweg uit Zuid-West Drenthe naar Steenwijk verminderde in dezelfde mate in beteekenis. Vóór de veenontginningen had deze laatste echter bijna al het verkeer. ---