ECONOMISCHE DICTATUUR EEN OUDE KWAAL HAAR GESTADIGE ONTWIKKELING Er is in den laatsten tijd heel wat te doen geweest over de „Unilever", het groote concern van reinigings- en voedirgsmiddelen, dal /ich over verschillende landen uitstrekt en elk Jaar A-oor honderden millioenen guldens omzet. Onze lezers weten, dat er onlangs over deze "Westie een kort geding is gevoerd, dat met de 1 xvÜzing van den eisch der Unilever-maatschapplJ 's geëindigd. directie der maatschappij heeft van deze u'spraak hooger beroep aangeteekend; maar ten "«menden dage is het ingetrokken, zoodat de weg ans vrij is voor een rustige bespreking. Daarbij zetten wij voorop, dat het streven naar e economische heerschappij over bepaalde be(rUfstakken waarlijk niet van heden of gisteren «agteekent. Integendeel, het dateert reeds van de vorige eeuw! Voor ons ligt een boek van 234 bladzijden, getiteld „Trusits en Kartels", dat in het jaar 1903 verschenen is by den uitgever A. B. Soep te Amsterdam. Het is geschreven door een Socialist, die des- Ws zijn loopbaan nog beginnen moest, maar die aer als wethouder te Amsterdam en als Eerste amerlid in heel Nederland een welverdiende aam heeft verworven. WiJ bedoelen wijlen den heer F. M. Wibaut, Wellicht den besten econoom der S.D.A.P. Velnu, in dit boek wordt met ontegenzeggelijk a ent en onverbiddelijke logica de ontwikke"■gsgang geschetst van wat de schrijver toen /'s »den modernen productievorm" noemde. Deze kenmerkt zich door het streven — en wer citeeren wij letterlijk — „om door samenwerking tusschen de vroeger elkaar bekampende ondernemers de winst zoo groot mogelijk te maken, tevens zoo vast en zoo veilig mogelijk, en cm die aldus verkregen winst onder elkander te verdeelen. >,De bedoeling is niet meer te vechten, elkaar wegellebogend, ieder om een stuk, dat pr dan -wel eens gehavend uitzag, maar met vereende krachten ernaar te streven, dat alle stukken flink groot zijn, zelfs de kleinste!" deze omschrijving volgt een schets der historische ontwikkeling van de kartel- en trustvorming. ri. ds Aristoteles verhaalt van een Syracuser, cal het ijzer van je mijnen uit Siberië onder ün °eheer wist te brengen. ledereen, die ijzer geerde, moest bü hem terecht om het te kooen "hij verdubbelde zijn inzet" of moderner Redrukt: „hij verdiende honderd percent". -oo vertelt de schrijver, die er spottend aan Oevoegt: „Dat is nog meer dan de verdienste Va" de „Standard Oil Trust", de beheerscheres van bijna alle Amerikaansche petrouleum, die °ver het jaar 1901 „slechts" 48 percent kon uitkeeren". Indien nog bewezen moest worden, dat wij hier met een oude kwaal te doen hebben, dan ware nset dit ééne voorbeeld uit het eerste jaar dezer eeuw het bewijs reeds geleverd. Merkwaardig is, dat de heer Wibaut met klem betoogt, dat de ondernemersvereenigingen niet 'outer uit winstbejag, maar mc'er dan eens uit harden nooddwang worden opgericht. „Waar elke afzonderlijke ondernemer om te komen tot een lageren productieprijs, Waarin zijn eenige kans tot doeltreffende concurrentie ligt, gedreven wordt tot voortbrenging in het groot, en telkens grooter, daar dreigen voortdurend de voorraden in de markt in schrille wanverhouding te geraken tot de vraag naar het betrokken artikel. „Zoodra dientengevolge de afzet gaat ontbreken, althans telkens dreigt te ontbreken, biedt voortzetting der voortbrenging geen uitzicht op winst " Daarentegen biedt de oprichting van kartels °f trusts de beste en soms de eenige kans op zelfbehoud aan de ondernemingen, die haar winstzekerheid en zelfs haar bestaan telkens of voortdurend bedreigd zien door de enorme wanverhouding, welke telkens valt waar te nemen tusschen de moderne massa-productie van begeerlijke verbruiksgoederen en de betrekkelijk kleine hoeveelheid, die met winst — d.i. op de eenige wijze, die voortzetting van de productie wettigt — kan worden verkocht. De ondernemersvereeniging wordt derhalve gekenmerkt door twee verschijnselen: ten eerste de regeling der voortbrenging, die in vele gevallen neerkomt op een rationeele beperking; en ten tweede de doeltreffende inrichting der voortbrenging tot verlaging van den productieprijs om ook en soms vooral in deze richting de ondernemerswinst uit te breiden. Tn het volgend hoofdstuk van het oude, maar nog altijd interessante boek — waarvan de bespreking vijf en dertig jaren geleden een onzer eerste daden was op journalistiek terrein — wordt het onderscheid bepaald tusschen het kartel en de trust. Reeds het kartel biedt het rechtstreeksche voordeel, dat de prijzen-concurrenitie wordt uitgeschakeld, dat de opeenstapeling van onverkoopbare voorraden wordt vermeden, dat verkoop met verlies wordt tegengegaan en dat de distributie van het betrokken product wordt vereenvoudigd en vergemakkelijkt. „Er behoeven geen afnemers meer gevangen of aan elkander ontfutseld te worden. Het liegen is geen beroepsbezigheid meer! Er behoeft niet meer te worden verteld, dat de eene fabrikant meer waren van betere kwaliteit voor minder geld levert dan zün concurrent!" I. Doch wanneer de fabrikanten in een bepaalden bedrijfstak niet slechts een overeenkomst sluiten omtrent productie, distributie en prijs, maar alle te zamen opgaan in een trust: wat wordt er dan méér bereikt dan in het kartel'? Zoo > vraagt de schrijver en hij antwoordt als volgt: Dan worden alle fabrieken geschat naar een overeengekomen maatstaf, waarbij niet enkel de waarde van gebouwen en werktuigen een rol speelt, maar ook de productiviteit van het bedrijf als geheel, waarbij dus de ligging, de inrichting en tal van andere elementen in aanmerking komen. Voor het geschatte bedrag krijgen de eigenaars aandeden in het vereenigd bedryf, dat onder leiding van enkele der vroegere concurrenten komt te staan. En daarmee is de trustvorming voltooid. De trustvorming biedt verschillende voordcelen boven het kartel. Ten eerste maakt voortaan elk der toegetreden bedrijven juist die soort productie, waartoe zij het best in staat is en die zij aan lageren prijs kan vervaardigen dan de andere bedrijven. Ten tweede is een productie-beperking — wanneer die noodig blijkt — veel gemakkelijker en doeltreffender te bewerkstelligen dan in een kartel. De trust legt de gebrekkigst bewerktuigde fabrieken in dit geval eenvoudig stil en laat de best ingerichte op volle kracht werken. Ten derde ontstaat door de trust een groote bezuiniging in de bedrijfsleiding. B;j een kartel houdt elk der aangesloten ondernemingen haar eigen directie, haar eigen bedrijfsleiding en haar eigen administratie. In een trust is er maar een opperleiding, die uiteraard zeer hoog wordt gesalarieerd, maar toch minder loon trekt dan voorheen de vele directeuren te zamen. Ten vierde en vooral kan en zal een trust veel meer kunnen omvatten clan een kartl?]. Als voorbeeld haalt de schrijver de staalindustrie aan. Maar heden ten dage is de bedrijfsontwikkeling al veel verder voortgeschreden dan in het begin dezer eeuw. Er zijn b.v. motoren- en automcbieltrusts, die die niet alleen werkplaatsen hebben waar het staal wordt bewerkt, maar die eigen ertsmijnen en hoogovens exploiteeren, waar het ruw product wordt vervaardigd en eigen ateliers, waar de carosserie tot in de perfectie wordt afgewerkt en uitgerust met laken of pluche, dat in eigen textielfabrieken wordt gew-even! Soms hebben zij zelfs kolenmijnen, spoorwegen en eleclrischc centrales voor eigen gebruik! Zoo is het in de auto-njjverheid, maar zoo is het ook in de voedingsmiddelen-branche. En zoo komen wij weer terug bij de „Unilever", die heusch geen uitzonderings-poliep is in de vaderlandsche trekvaarten, maar die een typeerend verschijnsel is van moderne productiewijze, zooals het aan de overzijde van den grooten eendenvijver reeds in de vorige eeuw tot ruime ontwikkeling was gekomen. Doch daarover nader in een vervolgartikel. --- KATHOLIEKE ECONOMISCHE HOOGESCHOOL. Op Maandag 19 September 1938 zal te 4 uur de Rector-Magnificus, prof. dr. M. J. H. Cobbenhagen, het Rectoraat der Katholieke Economische Hoogeschool te Tilburg overdragen aan zijn opvolger, prof. dr. .1. E. de Quay. Des morgens wordt te half elf in de St. Jozefkerk ter opening van het cursusjaar 1938-1939 een plechtige 11. Mis opgedragen doo,r den Curator, den Hoogeerw. Zeergel. heer Mgr. dr. Th. J. F. Verhoeven. Voor de inschrijving van studenten zal de Rector-Magnificus zitting houden in het Collegegebouw der Hoogeschool (Bosscheweg 341) van 10—12 en van 2—4 uur op 20 en 21 September. --- LUCHTVAART Rondvlucht van de Warschauer Aeroclub Vandaag zal een gezelschap leden van de Warschauer Aeroclub op het vliegveld Ypenburg aankomen. Elf toestellen (vlieg- en zweefmachines) worden op het Rijswijksche sportveld verwacht. De Warschauer Aeroclub heeft ook dit jaar een rondvlucht voor haar leden georganiseerd. Deze Aeroclub .heef t 380 leden en bezit 25 motor-vliegtuigen, 6 zweefvliegtuigen en 3 luchtballons. Vorig jaar voerde de rondvucht naar Roemenië, Bulgarije, Griekenland, en Joego-Slavië, dit jaar bezoekt de club de Baltische landen en Scandinavië. De Poolsche vliegers zullen worden ontvangen door de vereeniging „Nederland-Polen" te Den Haag, door vertegenwoordigers van de Algemeene Senaatsvergadering, het Nederlandsch Bureau voor buitenlandsche Studenten-betrekkingen, de Delftsche Aeroclub, alsmede door de Koninklijke Nederlandsehe Vereeniging v. Luchtvaart en de Rotterdanische en Haagsche Aeroclub. Dienzelfden dag zijn de Poolsche vliegers gasten van de Nederlandsehe studenten. Op Vrijdag l