Wij kennen slechts één verdrag, zei Jean Jaurès De 31ste Juli treedt de Russische mobilisatie in werking. Diezelfde dag tekent de grijze keizer Frans Jozef het moDilisatiebevel voor de Oostenrijk-Hongaarse monarchie. In Berlijn wordt de „toestand van dreigend oorlogsgevaar" afgekondigd, terwijl een Duits ultimatum aan Rusland de eis stelt, binnen twaalf uur alle militaire maatregelen tegen Duitsland en Oostenrijk te staken. Van Frankrijk wordt in een gelijktijdig verzonden telegram de belofte van neutraliteit geëist. Het ultimatum aan Rusland loopt het eerst af; het blijft onbeantwoord. 1 Augustus, des namiddags één uur geeft de Duitse staatssecretaris voor Buitenlandse Zaken, Von ' Jagow, opdracht aan den ambassadeur te Petersburg te vijf uur 's namiddags de oorlogsverklaring aan Rusland uit te reiken. Die middag is er opperste krijgsraad in het keizerlijke slot te Berlijn. Om vijf uur razen auto's in dolle vaart naar beneden. Officieren staan daarin rechtop en zwaaien met witte doeken. Zij zetten de handen aan de mond en schreeuwen: „Mobil!". De dichte menigte, die wacht, raakt in beroering en juOelt. Het officiële bericht luidt stemmiger: „Op bevel van den Keizer trad kort na vijf uur uit het portaal van het slot een agent naar voren, die de wachtenden meedeelde, dat tot mobilisatie was besloten. De diep-ontroerde menigte zette daarop het koraal in: „Nun danket alle Gott!" Diezelfde Iste Augustus, des middags om twaalf uur, wordt ook in Parijs het mobilisatie-decreet getekend. „Van twaalf uur des middags tot drie uur hield ik dit tragische document in mijn handen", schrijft later de Franse minister van Oorlog, Messimy, „dit fatale papier, ondertekend door Poincaré, Viviani, Augagneur. minister van Marine, en mij zelf. Nooit zal ik die opperste minuut vergeten, toen ik mij ervan bevrijdde. Het is half vier. Generaal Ebener, onder-chef van de generale staf, gezonden door generaal Joffre, komt het document halen... Maar op hetzelfde ogenblik, waarop de telegraaf de order begint over te seinen, treedt Viviani (de premier) mijn kabinet binnen. Hij verzoekt me het telegram nog een ogenblik op te houden. Na een onderhoud met den Duitsen ambassadeur Von Schön is er nog een straal van h00p"... --- De lawine Het was slechts een laatste flikkering. De machine werkte reeds, drie uur later was ook in geheel Frankrijk de mobilisatie-order bekend. Maar deze aarzeling op het allerlaatste ogenblik Is typerend voor het gehele gebeuren van die uren, waarin de Europese bodem aan alle kanten begon te splijten en de lawine in beweging kwam. Overal openbaren zich nog op het laatste ogenblik staketsels, die het wegschuiven belemmeren. Het duidelijkste daar, waar de bodem zelf het slapst was, in het rijk der Tsaren. Tweemaal heeft Tsaar Nicolaas de mobilisatie-orders herroepen of achteraf beperkt en toen de Russische legerleiding, die alles op de éne kaart van een algemene oorlog had gezet, tenslotte den Tsaar door pressie en leugenachtige berichten de algemene mobilisatie had afgedwongen, bleef de chef van de generale staf, Janóeskowitsj, 24 uur onvindbaar — hij had gedreigd, zijn telefoon stuk te slaan om geen contra-orders meer aan te hoeven horen. In Berlijn wilde keizer Wilhelm nog na de afkondiging van de mobilisatie zijn legerleiding plotseling dwingen om alléén naar het oosten op te rukken, omdat een telegram uit Londen nieuwe hoop gaf op een schikking in het westen. De Keizer vergat, dat met de mobilisatie-bevelen de diplomatie het zwijgen was opgelegd en de militairen het alleen voor het zeggen hadden. De oorlogsverklaringen volgden. De diplomaten namen afscheid. Hun taak was ten einde; na vier jaar kregen zij pas gelegenheid tot hun revanche Reeds de 29ste Juli was het voorspel van de eigenlijke oorlog met de beschieting van Belgrado door de Oostenrijkse troepen begonnen. De Iste Augustus drongen Russische afdelingen over de Duitse grens. 2 Augustus beschieten Duitse kruisers de Russische vesting Libauf Diezelfde dag wordt de Luxemburgse grens overschreden en de hoofdstad bezet. Brussel ontvangt een ultimatum, dat de volgende dag wordt afgewezen. 4 Augustus overschrijden de Duitse troepen de Belgische grens Inmiddels werkt de oorlogspsychose ongebreideld. Uit verschillende Duitse steden worden alarmerende berichten over „Franse vliegers" gemeld. Zij zullen een plaats vinden in de Duitse oorlogsverklaring aan Frankrijk, op 3 Augustus, hoewel zij nog in Duitsland zelf worden tegengesproken aleer de verklaring wordt overhandigd. Wanneer dan eindelijk in de nacht van 4 op 5 Augustus ook Engeland formeel in de oorlog wordt gewikkeld en de Duitse kanselier Bethmann Hollweg tegenover den Britsen gezant zijn spijt heeft betuigd over de vernietigende invloed van een „vodje papier" (het Belgische neutraliteitsverdrag), kan het festijn van de dood ongebreideld beginnen. Wanneer dit bacchanaal van Mars een einde neemt, zijn daaraan negen millioen mensen In Europa ten offer gevallen en wacht de nieuwe generaties een ruïne. Aan de vooravond van de wereldoorlog bracht de Franse president, Raymond Poincaré, in gezelschap van zijn minister-president Viviani, een bezoek aan Petersburg ter versterking van het Frans—Russische bondgenootschap. Tsaar Nicolaas II en de President van de Franse Republiek nemen een compagnie matrozen de revue af. Enkele uren na het vertrek van Poincaré verzond Oostenrijk zijn ultimatum aan Servië. De 31ste Juli, de dag voor de Duitse oorlogsverklaring aan Rusland, leed de internationale arbeidersbeweging een onherstelbaar verlies; in het café „Croissant" te Parijs werd de grote vredes-apostel Jean Jaurès vermoord. Parijs deed niet onder voor de andere hoofdsteden in betoon van geestdrift bij de tijding, dat de mobilisatie was afgekondigd. „Allons enfants de la patrie", daverde het in de straten. In Londen klonk reeds de Tipperary-mars. In Berlijn luidde het parool: „Nach Paris!" Niemand dacht aan de gruwelen, welke vier jaar lang de volkeren van Europa zouden teisteren. --- Een maand wereld geschiedenis 28 Juni 1914 Aanslag in Serajewo op aartshertog Frans Ferdinand. 6 Juli Oostenrijk van Duitse steun verzekerd. 23 Juli Oostenrijks ultimatum aan Servië. 25 Juli Na „onbevredigend" antwoord verbreekt Oostenrijk de betrekkingen. 28 Juli Oostenrijk verklaart Servië de oorlog. 29 Juli Belgrado gebombardeerd. Gedeeltelijke mobilisatie in Rusland. 31 Juli Algehele mobilisatie in Rusland. Duitsland kondigt de toestand van oorlogsgevaar af. Duitse ultimata aan Rusland en Frankrijk. 1 Augustus Mobilisatie in Duitsland en Frankrijk; Duitsland verklaart Rusland de oorlog. 2 Augustus Duitse troepen trekken over de Luxemburgse grens. Ultimatum aan België. 3 Augustus Duitsland verklaart Frankrijk de oorlog. Engeland belooft steun aan België, dat de Duitse eisen afwijst. Italië blijft neutraal. 4 Augustus Het Duitse leger valt België binnen; Engeland neemt aan de oorlog deel. --- De „schuldvraag” Het ontstaan van de wereldoorlog is beurtelings toegeschreven aan het boos opzet van misdadige geweldenaars, aan de onhandigheid van de politieke leiders of aan zakelijke tegenstellingen, van economische of van psychologische aard, maar in afloop even onafwendbaar. De Russische historicus Pokrowski schreef, dat degene, die sedert de winter van 1913 op 1914 in het bezit zou zijn geweest van alle politieke en militaire inlichtingen, de uitbarsting zou hebben kunnen afwachten met het horloge in de hand. De Duitse schrijver Emil Ludwig noemt zijn boek over „Juli 1914" een „studie over de domheid der machtigen van toen en het juiste instinct der machtlozen". Internationaal wil hij bewijzen, „hoe een vreedzame, vlijtige en redelijke massa van 500 millioen mensen door een paar dozijn onbekwame leiders, met behulp van vervalste documenten, leugens over bedreigingen en vaderlandslievende frazes tot een oorlog wordt opgehitst, die niets bezat van de noodzakelijkheid van een noodlot." Inderdaad, wie de onmiddellijke voorgeschiedenis van de wereldoorlog, van de moord-aanslag te Serajewo op 28 Juni tot de oorlogsverklaringen der eerste dagen van Augustus, overziet, is geneigd de nadruk te leggen meer op het persoonlijke en incidentele, dan op het' zakelijke en wetmatige. Wanneer de chauffeur van de eerste vier auto's, waarmee de Oostenrijkse aartshertog in Serajewo zijn dodenrit maakte, niet bij een hoek zich had vergist, waardoor de stoet tot staan kwam en de moordenaars slechts voor het mikken hadden, zou dan de geschiedenis geen andere loop hebben genomen? Gold Frans Ferdinand, de Oostenrijkse troonopvolger, niet als de man, die wars van veroveringslusten door een politieke reorganisatie de oude Donaumonarchie, economisch zulk een voortreffelijke eenheid, maar naar de naties verscheurd en verdeeld, tot nieuw leven zou wekken? En toch beseffen wij, dat de tegenstellingen binnen die monarchie en de vertakkingen naar buiten, het kleine conflict met Servië en de grote twist met het Slavische Rusland, reeds te ver gevorderd waren, dan dat een catastrofale ontwikkeling kon uitblijven. Misschien heeft zelfs de Zigeunerin, die Frans Ferdinand had voorspeld, dat hij een grote oorlog zou ontketenen, iets van dit fatalisme doorvoeld, maar wij kunnen den aartshertog de lach vergeven, waarmee hij deze voorspelling trotseerde. Is het de lichtzinnigheid van den Oostenrijksen minister van Buitenlandse Zaken, graaf Berchtold, die revanche wil nemen voor de slag, het Oostenrijkse prestige in de Balkan-oorlogen toegediend, en die daarom, na zich eerst van de steun van Berlijn verzekerd te hebben, doelbewust op de botsing met Servië aanstuurt? Is het de aftandsheid van den Oostenrijksen vertegenwoordiger in Berlijn, Szögenyi, aan wien de mislukking van een belangrijk Engels bemiddelingsvoorstel tussen Oostenrijk en Servië, vlak voor de Oostenrijkse oorlogsverklaring, te wijten zou zijn? Of is het de weifelmoedigheid van den Engelsen minister Sir Edward Grey, die pas de 2e Augustus, toen de teerling reeds geworpen was, op aandrang van den conservatief Bon ar Law openlijk zich naast Frankrijk stelde te laat om Duitsland, dat zijn troepen reeds Luxemburg had laten binnenrukken en België een ultimatum had gesteld, te doen terugdeinzen? --- Vijf en twintig jaar geleden gleed Europa in de afgrond Russische mobilisatie bracht lawine in beweging Op de avond van de 30ste Juli van het jaar 1914, precies om zes uur, heerst er in de enorme zaal van het hoofdtelegraafkantoor te St. Petersburg een beklemmende stilte. Op dat ogenblik treedt de chef van de mobilisatieafdeling van de Russische generale staf, generaal Dobrorolski, binnen. Over de telegrafisten heeft zich een plechtig zwijgen uitgespreid. Tientallen mannen en vrouwen wachten aan hun toestellen op het afschrift van het telegram, dat naar alle hoeken van het wijde Russische rijk de fatale oproep zal overbrengen. Enkele minuten later beginnen alle toestellen tegelijk ta ratelen. „Dat was het begin", aldus Dobrorolski, „van een grote tijd." Een uur later was uit alle steden van dit onmetelijk rijk het bericht binnen, dat het mobilisatie-telegram goed was ontvangen. „Een terug was niet meer mogelijk. De proloog van het grote drama had een aanvang genomen ..." --- Na vijf en twintig jaar Wat ons thans, vijf en twintig jaar later, nu even sterke objectieve en subjectieve factoren naar een oorlog drijven, het meest treft, is de fatale invloed van de verstarring in de verhoudingen binnen en tussen de naties. Het onwrikbare verbond, waarmee Duitsland aan de in verval verkerende Donau-monarchie is geketend en waardoor 't in 't Servische avontuur wordt meegesleurd; de eveneens ongezonde band van het democratische Frankrijk met de vermolmde Tsaren-despotie: dat is het internationale aspect van deze verstarring, welke alleen een allen omvattende vredesorganisatie der volkeren zou kunnen voorkomen. De dodelijke invloed der militaire apparaten in de autori- taire monarchieën, de onmogelijkheid om in Rusland iets anders dan een algehele, In plaats van een gedeeltelijke mobilisatie uit te voeren, de vastlegging van de Duitse generale staf op een militair plan, dat op een onmiddellijk offensief naar 'oost en west was gericht, dat is het nationale aspect dezer verstarring, waartegen een gezonde democratie, die de gehele politiek van een land controleert en een afzonderlijke opsluiting in eigen zelfverzekerdheid van een militaire kaste niet verdraagt, de enige remedie is. Wanneer ons thans, bij de herinnering aan het ontbranden van de wrede volkerenkrijg nu 25 jaar geleden, wederom de vrees voor een wereldconflict pijnigt, is het echter niet alleen de gebleken zwakheid van een internationale volkerenorganisatie en de vervanging van de democratie in verschillende staten tot een nog volstrekter despotie dan in de voor-oorlogse monarchieen, maar ook de verzwakking van een derde vredesmacht, welke tot deze vrees bijdraagt. Dat is de geslonken macht van het arbeiders-internationalisme. Zeker, de Internationale heeft in 1914 de oorlog niet kunnen stui- I 1 ten. Haar internationalisme, n°ean iX in de monarchale staten tot 2jJ| van de wereldoorlog uitte: nogder enorme vredes-demonstraties j^J Duitse steden, was te zwak onJ.Ujft ''M doorstaan. Maar ook thans \J van dit arbeiders-internationa ontffi9M dediging der democratie en de aan een vredesfront van aiie wille, nog altijd de opgave oe k Die arbeidersbeweging n uj*m alleen het feit, dat 25 jaar * apostel, dien de socialistisch yt voortgebracht, ten offer aan i ten prooi aan de beestac / welke hij wist, dat de oorlof I \ Twee dagen tevoren had °e ( leider in een internationale ,(/ de woorden uitgesproken, dl |/ li arbeidersklasse kunnen bezie' «, L verdrag, dat wij er . eesh moderne oorlogsvoering *j 9 . steld en plechtig ingewijd- ./ --- Als martetaar voor den vrede die *ï E Daar fcomt aZs een van » fl(!.«i' u «oor een oogenblik a \\, en met verlamming slaan, den dood van Jaurès. ,;eS{ *** ',< Jaarës is dood, daar ver:.nji- i den vrede op het allerhacn* r y zijn machtigsten strijder, *' 0 getrouwen, nooit versagen* j^ sten vriend. jndvßM I Dat is wel de eerste geaa^eTik 'J; weg baant, als de veroU*" wijken, als de verplettert; , fc zich door alle ongeloof»' jmm m baant, als gij het lijk tn 9 « ziet en het begin van het fi, door te dringen, dat het schrikkelijk feit is: Jaurès' , tut ITt» Dit was de aanhef van » ..« voor de Arbeiderspartij, ov van het jaar 1914. J Op de avond van de IJ de dag, waarop Duitsland " scheen keizer Wilhelm U W het keizerlijke slot om tl" lijners" het grote nieuws m_^^ ---