Ruimtetelescoop: moeilijkheden aan de orde van de dag Door Ben Apeldoorn Dat iets peperduurs lang niet altijd het summum van perfectie hoeft te zijn is hier op aarde al heel lang bekend. Buiten de aardatmosfeer, op een hoogte van 600 kilometer boven het aardoppervlak, bevindt zich sedert de 24ste april van dit jaar iets verschrikkelijks duurs: de 'Hubble Space Telescope'(HST). Op het moment dat het instrument, na een voorspoedige lancering, definitief werd losgemaakt van de meterslange 'HERA-arm' van de Space Shuttle 'Discovery' in welks laadruim de kolos omhoog was gebracht, had de 'Ruimtetelescoop' inmiddels het lieve sommetje van om en nabij vijfeneenhalfmiljard gulden gekost. De verwachtingen waren hoog gespannen. Immers, voor het eerst in de geschiedenis van de mensheid zouden sterrenkundigen nu kunnen waarnemen met een grote telescoop buiten de aardatmosfeer die tot dusverre alle astronomische observaties vanaf het aardoppervlak had vertroebeld. De eerste beelden die de HST eind mei doorgaf naar de aarde leken die verwachtingen nog te overtreffen. Op de opnamen, van een gebied in het sterrenbeeld Carina, waren ongekend scherpe afbeeldingen van enkele sterren te zien. Begin juni begonnen de problemen; ze leken niet ernstig. Het bleek dat de fijnregelingssensoren die de stand van de HST in de ruimte verzorgen, bij elke 98 minuten durende draai om de aarde steeds gedurende tien minuten in de war raakten. De oorzaak daarvan was, volgens een HST-team van NASA's Marshall Space Flight Center te Huntsville in de Amerikaanse staat Alabama, dat de HST in zijn baan om de aarde ook door de zogeheten 'Van Allen' gordels trekt. Dit zijn gebieden waar het magnetische veld van onze aarde van de zon afkomstige stromen geladen deeltjes (de zonnewind') onderschept. Omdat het magnetische veld van de aarde onder invloed van de zonnewind ook sterk vervormd wordt bevindt zich onder andere boven het zuidelijke deel van de Atlantische Oceaan een soort 'luwte-gebied' in de Van Allengordels. Elke keer dat de ruimtetelescoop daar doorheen trekt, raken sommige geheugenchips van het standregelingssysteem in de war, een probleem dat werd opgelost door het totale geheugen vanaf de aarde als het ware te 'verversen' met een aangepast commando. Het tweede probleem trad vrijwel gelijktijdig met die van het fij nregelingssy steemop. Bij elke omwenteling rond de aarde komt de telescoop beurtelings in de aardschaduw en in het zonlicht terecht. Door de optredende temperatuursverschillen treden lichte -trillingen op in de twee ter weerszijden van de HST opgestelde, twaalf meter lange zonnepanelen die het instrument van stroom moeten voorzien. De uiteinden van de panelen zwaaien daardoor bijna 25 centimeter heen en weer en hebben bijna zes minuten nodig om weer tot rust te komen. Dat 'gezwaai' treedt dus tweemaal bij elke omwenteling op (tijdens de overgang van donker naar licht en van licht naar donker). De beweging van de paneeluiteinden is niet alleen van invloed op de nauwkeurigheid waarmee de HST gericht kan worden maar doet de telescoop zelf haast onmerkbaar meetrillen. Het bleek noodzakelijk om de standregelingsgyroscopen en de magnetische vliegwielen, waarmee de HST via het 'actie=reactie' principe zo ontstellend nauwkeurig gericht kan worden, te herprogrammeren om voor de trillingen in het instrument zelf te corrigeren. En die ingreep heeft, heel misschien, desastreuze consequenties gehad. Eind juni maakten onderzoekers van NASA's Space Telescope Science Institute in het Amerikaanse Baltimöre bekend dat 'de HST lang niet de verwachte scherpe beelden te zien gaf'. Het probleem lijkt zich te bevinden in het optische systeem van de HST en het ziet er zelfs naar uit dat het de 2,4 meter grote hoofdspiegel, het 'hart' van het vliegende observatorium, is, die niet de vereiste vorm zou hebben. Als dat inderdaad zo is kan men de HST, met vijf hoofdinstrumenten aan boord die alle afhankelijk zijn van het door de hoofdspiegel opgevangen licht, letterlijk en figuurlijk beter inpakken: de Space Shuttle 'Discovery' (speciaal toegerust om onder andere de HST te vervoeren) langszij de HST manoeuvreren, in het laadruim opbergen en terug naar de aarde om daar de hoofdspiegel te onderzoeken en zonodig te corrigeren. Maar dat is, met het huidige vluchtschema van de Space Shuttles, op z'n vroegst pas in 1993 aan de orde. De hoofdspiegel van de ruimtetelescoop is gemaakt door de optische firma Perkin Elmer die daarvoor een speciale glassoort heeft gebruikt: Zerodur, dat vrijwel niet vervormd bij (sterke) temperatuursveranderingen. Bij het slijpen, polijsten en afwerken van de spiegel, dat natuurlijk plaatsvond onder invloed van de aardse zwaartekracht, heeft men rekening gehouden met afwijkingen die zouden optreden als de spiegel eenmaal gewichtsloos zou zijn in een baan om de aarde. Die vervormingen kunnen zelfs van afstand gecorrigeerd worden door een serie manipulatoren ('actuators') die aan de spiegelschijf zelf zijn bevestigd en die, door het uitoefenen van druk, de spiegel als geheel in de vereiste, perfecte vorm kunnen houden. Vlak vóór de assemblage van de HST toonden talloze optische proeven met de hoofdspiegel aan dat deze zo nauwkeurig was geslepen dat wanneer hij even groot zou zijn als de aarde, de Mount Everest daarop maar een puist van twaalf centimeter hoog zou zijn. Niemand was daar overigens verbaasd over: Perkin Elmer heeft wat optische precisie betreft per slot van rekening een naam hoog te houden. Hoe die spiegel er nu ineens zo beroerd aan toe kan zijn, is een raadsel. Daarnaast is het, als de hoofdspiegel niet deugt, onverklaarbaar waarom de eerste beelden van de HST wel perfect scherp waren. Volgens een NASA-woordvoerder 'is het niet honderd procent zeker of het de hoofdspiegel zelf is of een software-probleem in het programma waarmee de actuators bediend worden. Het kan zijn, maar is niet waarschijnlijk, dat het verderop in de lichtbanen, in de detectieapparatuur of de gevoelige sensoren is geslopen. Er kan iets zijn losgetrild dat op commando's, bedoeld voor de fijninstelling, niet meer reageert.' Zoals gezegd vervoert de HST vijf hoofdinstrumenten die alle gebruik kunnen maken van het door de hoofdspiegel verzamelde licht. Elk instrument vertegenwoordigt het summum van hedendaagse technologie en bestaat uit een enorm aantal onderdelen. Niet voor niets heet de Hubble Space Telescope het ingewikkeldste instrument dat ooit door mensenhanden werd vervaardigd; de ontwikkeling en de bouw van de HST, waarbij tienduizenden mensen en vele honderden instellingen en instituten waren betrokken, vergde een minstens zo ingewikkelde organisatie. In zijn veelbekritiseerde boek 'The Space Telescope, a study of NASA, science, tech.nology, and politics' (Cambridge University Press, New York, 1989) beschrijft Robert W. Smith hoe dat allemaal verliep. Het is een verhaal van als los zand aan elkaar hangende organisaties, overladen programma's en ontoereikende budgets, politieke motieven en intriges, geldweggooierij en soms de stompzinnigste debacles als gevolg van langs elkaar heenwerken. De 'Hubble' hier nog in de ruimte voor de laatste tests en nog zonder zonnepanelen, kan op dit moment geen scherpere beelden leveren dan telescopen op aarde. .FOTO GPD --- 'Nederlandse onderzoekers bij de beste van Europa' Door Nico Hylkema Minister Jos Ritzen van onderwijs en wetenschappen heeft al verschillende keren universiteiten in opschudding gebracht met plannen als bijvoorbeeld het geven van col-, leges in het Engels, het verkorten van de studieduur aan hogescholen, maar zijn plan, tot het oprichten van onderzoekscholen heeft echt onrust veroorzaakt in het hoger onderwijs. Dat raakt de universiteiten dan ook rechtstreeks in de beurs. In zijn plannen leek een grote rol weggelegd voor de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek. Veel pijlen van gramschap richten zich dan ook op deze instelling. Ten onrechte, zo meent voorzitter prof. dr. Jan Borgman. „Wij zijn nooit van plan geweest onderzoekscholen op te richten en het is maar zeer de vraag of wij dat nu zullen doen." De NWO leidt een groot aantal jonge academici op tot onderzoeker, de zogenaamde onderzoekers in opleiding (oio's), in onderzoeksprojecten aan universiteiten in binnenen buitenland. Het biedt de jonge onderzoekers de kans te promoveren. Ook de universiteiten bieden academici met het doctoraal diploma op zak de mogelijkheid dergelijk onderzoek te doen, door middel van de aanstelling van assistenten in opleiding (aio's). Borgman: „Wij hebben geen enkel initiatief getoond ons aandeel in die tweede fase van het hoger onderwijs te vergroten. Het was minister Ritzen die structuur wilde geven aan het onderzoek en onderwijs in die fase." Borgman neemt een wat afwachtende houding ten opzichte van de plannen van de minister. „De oorspronkelijke bedoeling van de minister was te bestuderen of wat bereikt is in de twee fasenstructuur in het hoger onderwijs niet beter kan. Wij wachten wel af wat voor voorstellen er komen." De NWO biedt nu zo'n 1200 promovendi de kans zich te bekwamen in het onderzoek in door haar gesubsidieerde projecten. Borgman: „De minister is kennelijk niet geheel tevreden over de gang van zaken." Borgman maakt daarbij wel onderscheid tussen de natwuurwetenschappen en de sociale en menswetenschappen. In de natuurwetenschappen zijn de resulaten tevredenstemmend. In de andere wetenschappen verloopt de opleiding tot zelfstandige onderzoeker evenwel minder naar wens. Volgens Borgman komt dat door de grote groei die die wetenschappen hebben doorgemaakt. Afgestudeerde studenten kunnen via onderzoeksprojekten promoveren. Dat leidt evenwel niet tot meer onderzoek en goed opgeleide zelfstandige onderzoekers. Borgman: „Dat is ook niet zo vreemd. Vooral in de gamma- en alphawetenschappen hoort bij dat onderzoek een eruditie die je bij de leeftijd van promovendi, zo rond de 27 jaar, niet mag verwachten. Desondanks stelt men hoge eisen aan proefschriften. Het is jammer dat de promovendus niet dezelfde status heeft, als in de natuurwetenschappen. Daar is na de promotie nog een hele afstand af te leggen naar de zelfstandige onderzoeker die op internationale conferenties wordt uitgenodigd om daar spreekbeurten te houden." Borgman vraagt zich dan ook af als de minister over onderzoekscholen spreekt,- je dat over de hele breedte in een structuur moet vastleggen. De vraag is voor hem sowieso of de onderzoekscholen nodig zijn. Al moeten we onderscheid maken tussen de verschillende takken van wetenschap, door de bank genomen komt Nederland internationaal gezien goed mee, aldus Borgman. Er is inmiddels naar goed gebruik een commissie ingesteld. Borgman verwacht een gedifferentieerd advies per wetenschap. Volgens de voorzitter zijn er op dit moment nog geen goede instituten waar de nieuwe generatie afgestudeerden opgeleid kunnen worden tot onderzoeker in een omgeving waar goed onderzoek wordt gedaan. „Ons onderzoek moet dienen als omgeving voor deze opleiding. Dat is iets anders dan scholen, dat moeten universiteiten doen. Veel van ons onderzoek, ongeveer 30 procent, heeft in het buitenland plaats," wimpelt Borgman kritiek op eventuele ambities van de NWO af. „In het algemeen doet de NWO goed werk. Het geld komt daar waar het het hoogste rendement krijgt door concurrentie en een landelijke beoordeling van de onderzoeksprojecten. Dat is de meerwaarde voor de NWO. De minister wil de rol van de NWO op dat gebied vergroten. Hij wil gelden overhevelen van universiteiten naar de NWO. Dat brengt ons in discussie met de universiteiten, want er komt in totaliteit niet meer geld beschikbaar voor onderzoek. Over vijf jaar gerekend krijgen wij ƒ125 miljoen meer. Dat kunnen wij hanteren. Zou het heel veel meer zijn dan zou je van ons een heel ander orgaan maken. Nu kunnen we selecteren op het beste onderzoek." Borgman heeft wat groei van zijn organisatie betreft, wat hij noemt, bescheiden ambities. Hij ziet prat gaan op kwaliteit'niet samengaan met ongelimiteerde groei. En wat die kwaliteit betreft is hij zeker niet ontevreden over de Nederlandse wetenschap. Geconfronteerd met de uitspraken van in het buitenland vertoevende onderzoekers over de starheid van het Nederlands universitair systeem, raakt hij zelfs even geprikkeld. Borgman beschouwt het als stemmingmakerij; „Als ze daar gelukkig zijn en kunnen bijdragen aan de wetenschap is dat mooi. Als ze niet terug willen komen en de mensen die zich hier inzetten voor een optimale wetenschapsbeoefening belachelijk maken, dan bewijzen ze die daarmee geen goede dienst. Ik vind het zelfs ongepast. Hun collega's hier — vaak internationaal heel wat beroemder — doen het niet slecht. Laat ze dan met bewijzen komen." Borgman kent Amerikaanse hoogleraren die gevlucht zijn naar Nederland, om te ontkomen aan de moordende competitie — publiceer of verdwijn — in eigen land. „Als je wilt weten hoe Nederlandse onderzoekers het doen moet je kijken naar de internationale citaten-indexes. Als daaruit blijkt dat van de" Europese landen alleen Zweden en Zwitserland ons voorgaan, doen we het toch niet zo slecht. Dat er toch mensen liever naar het buitenland gaan is goed. En als ze daar blijven heeft het meer met het salaris te maken, dat in Nederland inderdaad niet hoog is vergeleken met bijvoorbeeld de Verenigde Staten." NWO-directeur Borgman: „Nooit van plan geweest onderzoekscholen op te richten." FOTO NICO HYLKEMA --- WETENSWAARD Al 12.000 jaar boren we in elkaars schedels Door Piet Heil Gaten boren in de schedel van een levend mens - dat is nogal wat. De oude heelmeesters schrokken er niet voor terug als ze het nodig of nuttig vonden. Wat voor redenen ze hadden kunnen we slechts raden. Een mogelijkheid is dat het aanvankelijk ging om de behandeling van schedelkwetsuren, opgelopen bij ongelukken of vechtpartijen. Als stukken bot in de hersenen waren gedrongen probeerde men die te verwijderen en het zal de geneesheren niet ontgaan zijn dat die behandeling menigmaal verrassende resultaten had: verlammingen werden opgeheven, bewusteloosheid beëindigd, pijn gestild. Die waarnemingen kunnen ertoe hebben geleid dat men schedeloperaties ging uitvoeren ook als er van zichtbare kwetsuren geen sprake was. Omdat ongelukken en vechtpartijen altijd en overal zijn voorgekomen is er altijd en overal gelegenheid geweest om dezelfde ontdekking te doen. Men heeft dan ook bij opgravingen geopereerde schedels gevonden in Europa, het Midden-Oosten, Afrika, Zuid- Amerika en elders. En uit periodes die teruggaan tot het stenen tijdperk. Dit alles tot ongelovige verbazing van de medische deskundigen die voor het eerst met deze vondsten kennis maakten. Ze dachten dat mensen elkaar met knotsen of andere slagwapens op het hoofd hadden getimmerd. Bij nauwkeuriger beschouwing bleken de gaten veel te netjes aangebracht te zijn om aan grof geweld te denken. Dan moeten het probeersels zijn geweest waaraan de patiënten zijn overleden, was de volgende gedachte. Maar men kon vaststellen dat zich nieuw bot had gevormd, wat overtuigend bewees dat de geopereerde nog een hele tijd had geleefd. Bij uitzondering? Ook die overweging moest men laten varen toen her en der steeds meer doorboorde schedels werden opgegraven. Rond het midden van de vorige eeuw had men al heel wat exemplaren verzameld; toch kwam nog als verrassing in 1867 het bericht dat een Amerikaanse journalist een geopereerde schedel had gevonden in Peru. Er was heel zorgvuldig een klein vierkant gat in gehakt. Stellig was het een oude schedel, maar het was nog niet mogelijk om tot een enigszins verantwoorde datering te komen. Dat kan nu wel en de stand van kennis is inmiddels dat aan het uitvoeren van succesvolle schedelboringen in vroeger tijden niet meer kan worden getwijfeld. We hebben afbeeldingen van boorinstrumenten uit de zestiende eeuw, we hebben de bewijzen dat zoiets al twaalfduizend jaar geleden reeds op deze manier werd ingegrepen door medicijnmannen die nog over niets anders konden beschikken dan stenen gereedschap. Zonder verdoving, zonder dat men iets wist van ontsmettende wondbehandeling, al mag men aannemen dat de medicijnman uit overlevering en eigen ervaring veel werkzame kruiden en schimmels kende. (Homerus vertelt in de Ilias hoe Patroklos een pijl uit iemands dij snijdt en de bloedende wond wast. '...waarover hij strooide een bittere, pijnstillende wortel, fijngewreven tussen de handen, En aan alle pijn kwam een einde; de wond werd droog en het bloed hield op te vloeien.") In schedels werden gaten geboord, soms rechthoekig, soms rond, om druk in het hoofd te verlichten, om demonen te laten ontsnappen, om hevige hoofdpijnen te bestrijden, om epilepsie te cureren en wie weet wat nog meer. De oudste gevallen kent men uit Afrika (12.000 jaar geleden); in Europa is schedelboring bekend van zo'n 5.000 jaar terug. In Peru begon men er „pas" mee in een tijd die ongeveer 2.400 jaar achter ons ligt. Kennelijk is men ermee gestopt tegen de tijd dat de Spanjaarden dat land veroverden; die vermeldden althans niets over zo'n gebruik. Peru is de belangrijkste vindplaats van geopereerde schedels. Ongeveer tweederde van de ongeveer 1500 medisch doorboorde schedels die men kent zijn in dat land gevonden. Twee Amerikaanse onderzoekers zijn bezig de gegevens te verzamelen van al het materiaal dat verspreid ligt over musea in Amerika en Europa (Scientific American van juni). Een van hen, John W. Verano, merkt op dat meer dan de helft van de Peruaanse schedels de tekenen vertonen van genezing, een succespercentage dat in Europa pas werd gehaald tegen het einde van de negentiende eeuw. In het nationaal museum voor archeologie en anthropologie van Peru wordt een schedel bewaard met een recordaantal van zeven ronde gaten. Een foto toont de schedel van iemand uit de Inca-tijd die vijf schedelboringen heeft overleefd. Men gebruikte bijtels van obsidiaan, later van koper en brons. Met snoeren van katoen werden de wonden verbonden. ---