HELENE ZIELSTRA EN GIJS VOSKUYL, KUNSTENAARS Zij: 'Ja, jij bent gewoon verliefd op je potlood' Hij: 'Ik kreeg voortdurend op mijn sodemieter' Kunstenaars in hart en nieren, Helene Zielstra (49) en Gijs Voskuyl (75). Gaan al dertig jaar samen als kunstenaars door het leven. De perfectie van het tekenen, de eenzame strijd, de spanningen, verwachtingen en de onzekerheid. Helene: „Toen ik na mijn eindexamen van de kunstacademie afging, dacht ik: verrek zeg, direct sta ik alleen. Heb je jaren met de klas en docenten naar het eindexamen toegewerkt en dan is ineens alles over, moet je het zelf doen. Daarbij kwam ook nog dat ik mijn leraar — Gijs — niet meer zou zien, maar dat pakte anders uit. Gijs kwam geregeld naar mijn atelier, mooi tekenpapier brengen. Een vriendinnetje zei toen tegen me: joh, die vent is hartstikke gek op je. Dat geloofde ik absoluut niet. Er liepen zoveel mooie meiden op de academie rond. Naar mijn idee had ik geen schijn van kans en ik had niet de illusie dat hij enige interesse voor me had." Gijs: „Het begon er mee dat zij een hele goeie leerling was. Ze stak met kop en schouders boven de rest uit. Vandaar mijn belangstelling. Maar dertig jaar geleden was het onmogelijk om met elkaar iets op een school te beginnen. Bovendien was ik getrouwd in die tijd." Helene: „Ik was negentien jaar en zo groen als gras, wist ik veel. Na mijn eindexamen ben ik naar Griekenland op vakantie gegaan. Daar realiseerde ik me dat ik het tekenen en Gijs miste. Ik ben snel naar Nederland teruggegaan. En toen kregen we verkering." Zij: „Ik ben tot de conclusie gekomen dat het werk heel belangrijk voor ons is. Eigenlijk heb ik een huwelijk met mijn werk. Dat staat boven de relatie met Gijs en gaat voor. Tekenen is heel belangrijk in mijn leven. Gijs: „Voor mij geldt hetzelfde." Helene: „Ja, jij.bent gewoon verliefd op je potlood, vergroeid met je tekentafel. Weet je wat het probleem is van samen kunstenaar zijn? Het geeft voortdurend spanningen, omdat je nooit in het zelfde ritme werkt ook al ben je bezig met het zelfde model. Bij de één gaat het lekker en zelf loop je te rommelen. Krijg je niet op papier wat je wilt. Het is een voortdurend proces van vallen en opstaan. Elke keer moet je het opnieuw waar maken. Het is geen na-tekenen of imitatie, maar invoelen wat iemand uitstraalt. En dat neerzetten. Wat het dubbel zwaar maakt zijn de onzekerheden, die je van elkaar moet opvangen. Het ene moment is je werk gewild en het volgende moment besta je niet meer. De grilligheid van het publiek en al die kunstpausen is een extra belasting, roept irritaties op. We werken samen veel met een model, dan ben je uiterst geconcentreerd bezig. Vaak zo sterk dat het tekenen je niet meer los laat. Je blijft voortdurend met dat werk bezig,' ook al ben ik bijvoorbeeld op een feestje. Gijs heeft het zo erg, dat hij zelfs niet naar de tentoonstellingen van collega's gaat kijken, omdat hij andermans werk toch niet in zich opneemt." Gijs: „Ik stel me op zo'n moment in op mijn eigen tekeningen en dan is er geen ruimte voor andere dingen. Ik ga zelfs geen week op vakantie, omdat ik voortdurend mijn ogen moet trainen. Wanneer ik dat niet doe heb ik het gevoel, het onderwerp niet meer zo scherp te zien. Mijn gezichtvermogen gaat dan achteruit. Ik stel me in op het model, concentreer me volledig op het papier en teken, kijk en schets." Helene: „Ja, maar ik bedoel te zeggen, dat je niets anders in je kop kunt hebben dan die onvolmaakte tekening." Gijs: „Nee, ik ben niet alleen met mijn werk bezig, maar denk ook aan mijn gezondheid. Naar feestjes gaan is slecht voor me." ★ ★ ★ Gijs, in hoeverre heb jij invloed op Helene als kunstenares gehad? „Ik heb Helene niet beïnvloed of gevormd in haar ontwikkeling, hooguit gestimuleerd. Als ik iets goed vind, zeg ik dat. Overigens werken we heel verschillend, Helene is veel bewegelijker en directer in haar werk. Ik ben statisch, elke centimeter wordt uitgemeten. Het lichaam moet precies op het vel papier passen." Helene vult aan: „Je hebt me geleerd mijn tekeningen te lezen, waar zit de spanning, wat is nog zwak. En ik heb een mooi handschrift, daar heeft Gijs me op gewezen. Ik gebruik dat nu in mijn schilderijen." Helene, heb jij de ontwikkeling van Gijs nog kunnen beïnvloeden? „Jazeker, al zal Gijs wel sputteren. Dertig jaar geleden woonde hij nog in het centrum van Den Haag. Daar had hij een huis met kleine kamertjes, ingericht als paleisjes. Boeken had hij in allerlei kleurvakken ingedeeld, maar omdat alles zo klein in dat huis was, werkte hij ook heel klein. Ik heb toen tegen hem gezegd: als je gaat verhuizen naar een grotere ruimte maak je ook grotere tekeningen." Schaterend van de lach zegt ze: „Achteraf is dat ook gebleken, je bent van klein formaat (45 centimeter) naar groot formaat (65 centimeter) gegaan." Gijs schudt zijn hoofd en voegt er relativerend aan toe: „Ik werd gewoon volwassen. ★ ★ ★ Gijs:„Mensen zeggen dat ik modellen gebruik." Helene: „Ja dat leggen ze dan verkeerd uit. Het is meer dat Gijs zegt: ik heb nu het contact met het model en dan geef ik ook alles. Je zoekt de expressie, wat maakt het model bij je wakker. Een mooi lijf daar gaat het niet alleen om. Het is zelfs zo erg dat als hij is uitgekeken op een model, hij er heksen van maakt." Gijs merkt op: „Je hebt een band met een model op het moment dat ze poseert. Ik hoef dan bijvoorbeeld achteraf niet nog eens te gaan eten met haar. Waar je overigens rekening mee moet houden is dat iedereen, die als model komt poseren, aandacht nodig heeft. Vroeger keek ik anders naar vrouwen dan tegenwoordig. Toen ik een jaar of dertig was, waren vrouwen een soort godinnen voor me. Nu ik ouder ben, zijn ze meer zoals de werkelijkheid is. Belangrijk voor mij is het tekenen van de ontwikkeling van jong naar oud, proberen accenten te leggen hoe zo'n meisje er over een paar jaar zal uitzien. Ik zeg altijd: nu tekenen, want over een paar jaar is het naar de sodemieter." Dan kijk je toch alleen naar het mooie van vrouwen? Overtuigend: „Nee het moet gaaf zijn, maar het is niet alleen schoonheid, maar ook realiteit." Helene: „Ja dat heb ik ingebracht. Hij kijkt niet meer zo op naar vrouwen. Hij ziet ze nu meer als medemensen, soms zelfs als lelijke mensen. Heb ik jarenlang voor moeten knokken, want hij is stronteigenwijs." Gijs: „Ik kom uit een militaristisch milieu. Mijn vader was tekenleraar aan de kunstacademie en stelde hoge eisen aan mij. Ik kreeg voortdurend op mijn sodemieter. Hij heeft nooit eens gezegd: jongen wat heb je* dat goed gedaan. Hij was maar 20 jaar ouder dan ik, eigenlijk nog een feut. Ik denk dat hij zo autoritair was omdat hij vond dat ik de academie op mijn sloffen deed. Terwijl hij naast zijn werk en gezin in de avonduren aan het blokken was voor zijn lagere en later voor zijn middelbare akte tekenen. Mijn gedrag is nogal agressief, voor een groot gedeelte is daar mijn opvoeding de oorzaak van. Ik ben een paar maal van school gestuurd, omdat ik jongens in elkaar sloeg. Mijn pa vond het prima dat ik van mij afbeet. Dat felle heb ik altijd gehouden. Ook toen ik na de oorlog op de Rotterdamse kunstacademie docent werd. In die tijd dacht iedereen van zichzelf dat hij het wist. Ik probeerde me daar tussen te handhaven en dat geeft een bepaalde karaktervorming." Helene: „Ja, maar als jij iets in je kop hebt, van het is zo, dan is dat zo, dat zit al van jongs af aan in je bloed. Ik heb daar dus last van, aan de ene kant ben ik zijn leerling en aan de andere kant zou ik zijn dochter kunnen zijn." Hij: „Dat is onzin." Zij: „Het is ook een soort generatieverschil; de jongere die tegen de oudere vecht. Hij weet er alles van en heeft veel meegemaakt, maar ik kan niets met zijn zekerheden. Alles is vastgeroest, niet meer flexibel. Dat heeft ook met zijn karaktereigenschap te maken; hij is een dubbele ram. Bij een vader zou je denken; joh, bekijk het, maar als het je partner betreft, reageer je anders. Over drammerigheid gesproken. Als hij tekeningen van mij niet goed vindt, weigert hij om ze in te lijsten, zelfs als ik een tentoonstelling heb. Als ik daar dan tegenin ga, zegt hij: dat kun je nu nog niet beoordelen, je hebt de tekeningen net gemaakt. Over een halfjaar ben je me dankbaar. Ik kan me daar heel boos over maken, het is toch mijn werk! Ik ben ook al eens weggelopen, maar dan stond hij dezelfde avond onder aan de trap met een paar loempia's." Gijs, moet je dan voor je gevoel bakzeil halen? „Welnee, dat is nooit gebeurd." Zij: „Nooit gebeurd? Zeg maar rustig dat het al 100 maal is voorgekomen." Hij: „Misschien één keer dan. Maar ik vind het geen bakzeil halen, jij reageert puur emotioneel, ik niet." Zij: „Maar ondertussen is er wel zoveel tussen ons dat de moeite waard is, dat we gewoon met elkaar doorgaan." Hoe is dat, een partner, die vijfentwintig jaar jonger is? Hij: „Dat maakt niet uit, als je met elkaar aan een portret werkt." Zij: „Ik mis het om met leeftijdsgenoten te knokken. Ik heb wel vrienden, maar daar ziet Gijs weer niet zoveel in. Hij is een echte Einzelganger, is hij altijd al geweest. Als ik naar een festival wil heeft hij er nooit zin in, zegt hij: joh, laat gaan die flauwekul. Dan ga ik er alleen naar toe. Een nadeel van zo'n leeftijdsverschil is ook, dat hij alles al heeft gezien. Vroeger was alles beter, muziek, toneel en theaters Daar moet je constant tegen opboksen. En daar komt bij dat ik het ook niet leuk mag vinden, want vroeger was alles beter. Een tijdje geleden was ik met intuïtie-training bezig. Gijs had meteen commentaar van: joh, die flauwekul, had je in mijn jeugd ook, heb je niets aan." Gijs: „Ja dat is dus Krishnamurti, daar verdiepten mijn ouders zich zestig jaar geleden ook in." Gijs, nog even terugkomend op het voorgaande, wat betekent een veel jongere vrouw voor jou? Hij: „Ik ben altijd met jonge mensen omgegaan, jongeren hebben de toekomst en dat is wat mij interesseert. Oude vrouwen van 70 jaar niet." ★ * ★ Gijs vindt de aftakeling van zijn lichaam afschuwelijk. „Mijn geheugen wordt minder, ik moet drie keer per dag vragen: wie komt er morgen poseren? Dat herinner ik me dan niet meer. Ik dwing mezelf om me te concentreren op een paar dingen, de rest is ballast en duw ik van me af. Ouder worden betekent dat alles alleen maar minder wordt. Als ik naar mezelf kijk ben ik ouder dan ik wil, maar ik voel me veel jonger. Ouder worden is eigenlijk een belediging voor de mensheid. Voor mezelf, omdat ik het ben en voor anderen die naar me moeten kijken. Het is lelijk om te zien. Jongeren zijn mooi en bewegen zich sierlijk. Ouderen verliezen de controle over hun lichaam. Zijn nors en chagrijnig." Wat zijn de voordelen om hetzelfde vak uit te oefenen? Helene: „Je spreekt dezelfde taal, je waardeert elkaar en bent met het zelfde onderwerp bezig, dat geeft een hechte band. Eigenlijk is het heel beperkt waar je samen mee'bezig bent. Alles concentreert zich op het tekenen. Zowel door de week als in het weekend. Groot voordeel is dat je je werk kan bespreken, een klankbord hebt. Normaal gesproken ben je volledig op jezelf aangewezen als kunstenaar, maar zoals wij werken is het stimulerend voor elkaar. Gijs is verschrikkelijk eigenwijs. Hij hecht niet zo aan sentimenten geweest is geweest bij hem. Hij houdt er niet van om in het' verleden terug te gaan. In zijn werk zoekt Gijs zijn zekerheid, daarin moet alles perfect zijn. Maar verder is hij een verschrikkelijke sloddervos. Terwijl iedereen denkt dat hij vreselijk netjes is. Gijs is ook absoluut geen huisje- boompjebeestje-mens. Dat niet burgerlijke van Gijs is zichtbaar in momenten bijvoorbeeld als ik naar een feest moest en daar geen schoenen voor heb, denk dan maar niet dat hij die voor me koopt. Maar als ik het zelfde uur om tekenpapier vraag dan koopt hij dat meteen. Als het voor mijn werk is kan alles, maar daar buiten moet ik zuinig zijn. Het is absurd, maar eigenlijk vreselijk lachwekkend. Het allerleukste aan Gijs vind ik zijn jeugdigheid, hij blijft groeien, ondanks dat hij zo lastig kan zijn. Vervelend aan hem vind ik, dat hij nooit iets terugzegt. Ik praat nogal veel, maar er komt nooit iets terug." Hij: „Haar minst plezierige karaktertrek is haar onvolwassenheid. Ze doet er lang over haar eigen mening te vormen. Reageert vaak impulsief/emotioneel en heeft dan weliswaar haar eigen ideeën, maar na verloop van tijd verandert dat weer." Zij: ~Ik sta open voor andermans meningen en luister. Jij staat meteen klaar met je eigen opvattingen, dat is het verschil." Gijs: Haar leukste karaktertrek vind ik dat alles wat ze maakt verrassend is. Ze maakt voortdurend nieuwe dingen." ★ ★ ★ Helene, kan een vrouwelijk naaktmodel een bedreiging voor je relatie zijn? „Soms voel ik wel die sensuele spanning, daar word ik onzeker van. Een tijd geleden was ik nogal ziek. Ik voelde me toen onzeker en lelijk. Als er dan zo'n verschrikkelijk mooi model staat, voel je je helemaal opgelaten. In die tijd ben ik me met de selectie van de modellen gaan bemoeien. Ik kijk meer naar de persoonlijkheid dan alleen maar naar een mooie meid." Het leuke is dat ik vantevoren kan inschatten wat Gijs er van vindt. Dat klopt bijna altijd." Hij: „Ja, als ik met al die meiden naar bed was gegaan, als ze al zouden willen, had ik nooit zoveel tekeningen gemaakt. Nu stop ik de energie in de sfeer en om dat lichaam goed op papier te krijgen. Als het goed gaat is de spanning weg als de tekening klaar is." Zij: ~Ik heb altijd een mannelijk model gewild, maar Gijs zag dat niet zo zitten. De laatste tijd werken we in een groep en nu zijn er gelukkig ook mannelijke modellen." Zij: „Ik ben ondertussen vijfentwintig jaar aan het modeltekenen . Het wordt tijd voor iets anders. Ik moet eens dingen gaan afronden. Anderen van mijn leeftijd hebben kinderen grootgebracht. Ik kan daar niet op terug kijken. Ik zou met dansers, paarden en acteurs, willen werken. Samen met elkaar iets maken, lijkt me geweldig. Na de zomervakantie ga ik lesgeven bij de SKVR in portrettekenen. Wat ik van Gijs heb geleerd moet ik op andere vlakken gaan gebruiken. Niet alleen portretten maken." Gijs: „Ik ben bezig met het Hooglied van Sulamith. Het worden twaalf tekeningen van vrouwen, waarin teksten uit het Hooglied zijn verwerkt. Naar de vorm ben ik nog op zoek." Als ik dood ga, zou ik willen dat Helene beter verzorgd achterblijft. Dat heb ik niet goed geregeld." Bij een eventuele herkansing, wat zou je dan anders doen? Zij: „Ik zou niet meer meteen gaan hokken met Gijs, maar eerst een paar jaar rondtrekken. Reizen maken, naar buitenlandse kunstacademies. Rome of Madrid, lijkt me heerlijk. Achteraf gezien, heb ik er spijt van dat ik dat niet heb gedaan. Misschien ga ik dat nog doen." Hij: „Herkansing? Ik zou exact hetzelfde doen!" Ze delen tafel, bed èn werk. Bijzondere partners dus. De ene keer zijn ze compagnons, de andere keer deeltijdwerkers. Het ene stel ziet elkaar weinig, het andere juist veel. Allemaal zijn ze geliefden met dezelfde baan. Een serie dubbelinterviews door ANNEMARIE SOUR en ANNELIES AMSTERDAM FOTOROBMERTINS Weet je wat het probleem is van samen kunstenaar zijn? Het geeft voortdurend spanningen, omdat het succes nooit gelijk opgaat. Bij de een gaat het lekker, bij de ander loopt het stroef. ---