HEIMWEE NAAR ADRIANA JAN DONIA introduceert in deze editie van KUNSTWERK Adriana, de Muze van de Verbeelding. Hij ontdekte haar in 1983 of. in 1610 in esn bar aan de Nieuwe Binnenweg in Rotterdam.'Zij zetelt thans waarschijnlijk'op een berg inde Andes in 1154. „Want het landschap van de Verbeelding biedt een onbegrensd panorama," aldus Dönia. Adriana wordt met hartstocht bemind door de Mohammed Ali van de schilderkunst Salvo, „lo sono il migliore", (ik ben de beste) liet hij in marmer graveren. Door inzet en ambitie verwierf hij een plaats tussen de veertig beroemdste beroemdheden uit de,wereldgeschiedenis. V ERBIJSTERD keken wij haar aan. „Ik was in gedachten" zei zij ter verontschuldiging. „Ik zat in de trein van Rome naar Pisa..." Met mijn metgezel wachtte ik reeds enige tijd tot zij ons zou vragen welke versnapering wij wensten te gebruiken. Het was twaalf uur 's middags. In de bar waren wij de enige bezoekers. Het kan 1983 geweest zijn, maar evengoed elke andere datum sinds de uitvinding van het spoor. Ik zat in de trein van Rome naar Pisa. Een zin die een verdere datering onnodig maakt. 1983, desnoods 1610. Zij heette Adriana, en deed mij denken aan Roland Holst: zij schreed alsof zij nooit zou sterven. Speciaal voor ons mystificeerde zij de wereld in een taal die alleen wij konden verstaan. Soms vroegen wij ons af of zij wel een echt mens was, wellicht een verschijning die slechts door weinigen werd opgemerkt. Spoedig richtten mijn metgezel, met wie ik dit kostbare geheim deelde, en ik onze schreden onverrichter zake naar het etablissement. Onze vraag: „Is Adriana er niet?" verbaasde de andere meisjes, die een grofstoffelijker denkpatroon hadden en zich evenzeer, in staat achtten tot opvulling van de leemten in ons leven. Waar zij was, wist niemand. Tot er plotseling een ansichtkaart kwam uit Chicago. Dat was eigenlijk teleurstellend. Want ik had verondersteld dat zij de stad nog nooit verlaten had, maar in een onaantastbaar onderbewuste de ervaringen beleefde die zich voor anderen slechts openbaren onder het juk van wetmatigheden als afstand en tijd. ,rMisschien heeft zij de kaart aan iemand meegegeven," opperde jnijn metgezel. ,J)ie heeft hem daar gepost." Maar ik wist dat het niet zo was. Adriana was teruggereisd in de tijd, naar het Chicago van de jaren '20, de drooglegging, Al Capone. Wellicht zetelt zij nu op een berg in de Andes in 1154, of in een hotel in Moskou in 3040. Want het landschap van de Verbeelding biedt een onbegrensd panorama. KT.ET HEIMWEE in de beeldende kunst is groot naar Adriana, de Muze van ,de Verbeelding. Een symptoom daarvan bespeurde ik onlangs in een interview dat Menno Schenke voor het Algemeen Dagblad maakte met het beeldhouwersduo Fortuyn/O'Brien. De kunstenaars stelden daarin dat begrippen als verbeelding achterhaald zijn. Het werk • van Fortuyn en O'Brien dat 'onder andere te zien is in Sonsbeek, is zeker niet gespeend van kwaliteit. Toch zou (wat meer) verbeelding een bijdrage kunnen zijn om hun uiting spannender en hun vorm minder saai te maken. Kunstenaars trekken , graag ten strijde tegen traditionele definities, dat is hun goed recht. Het is echter alleen doeltreffend als de eigen kwaliteit een overtuigend wapen is. Als de Verbeelding geen rol meer speelt, heeft de mens de grens van de volledige afstomping bereikt, of hij staat op de drempel van de Volmaaktheid. Het is juist het gebrek aan verbeelding dat in de beeldende kunst, en met name in de' museumkunst, tot inteeltachtige verschijnselen heeft geleid. Met museumkunst bedoel ik het werk van de kleine, kwalitatief hoogwaardige (in ieder geval in vergelijking met de rest) bovenlaag die toegang heet tot het internationale museumcircuit. Soms lijkt het net een kooi apen die zich vlooien ten overstaan van een exclusieve tribune die al jeukend toekijkt. Wie krabt, schakelt de' verbeelding uit. De oogst of vangst van minuscule successen wordt dan een overtrokken betekenis toegekend. Gelukkig zijn er kunstenaars die zich door . gedrag, ' werk en onderzoek onderscheiden van de elkaar.'■ .nablatende (sch)apen: in de kunstkudde.. Een van hen ~ is de - Mohammed Ali; van de Cultuur Salvo, i In 1971 liet hij in, marmer de tekst ;,10, sono il' fnig-' liore" (Ik ben de beste) graveren.' Dat is hij V tot vandaag gebleven. .' ijALVO IS NIET, zoals de echte kopman van het eerste garnituur in Italië Penone, rijp voor de eeuwigheid.' Wel is hij een amuseur van klasse doordat de verbeelding zich op originele wijze van hem meester heeft gemaakt. Dat toonde hij al toen hij in 1970 voor het eerst in het buitenland voor het voetlicht trad in het Kunstmuseum, in Luzern. Daar liet de . voortreffelijke tentoonstellingenmaker Jean Christophe Ammann onder de titel „Processi di pensiero visualizzati" (in beeld gebrachte denkprocessen) vijftien kunstenaars uit Turijn zien. Deze stad neemt in Italië een bijzondere plaats in. Wat inwonertal betreft is zij de vierde stad van het land, in industrieel opzicht de tweede. Dat laatste dankt zij aan Fiat dat onder andere een eigen voetbalclub (Juventus) en een eigen krant (La Stampa) beheert. Het stedelijk ' panorama wordt gevormd door bouwwerken uit de vorige'eeuw, gebouwen uit de dertiger jaren en nieuwbouw 3 waarbij Nervi's schitterende Tentoonstellingshal (1950) die ook in constructief opzicht een neusje van de zalm is, en diens, „Palazzo kdi; Lavora". (1961, Paleis van de Arbeid) architectonische visitekaartjes zijn. Dit klimaat bleek aan het eind van de jaren '60 een vruchtbare, voedingsbodem voor de Arte Povera-beweging die het gebruik van eenvoudige materialen propageerde om het kunstwerk van zijn luxe karakter te ontdoen. Daardoor kon Ammann in zijn Turijnse tentoonstelling de fakkeldragers van de Arte Povera (Arme Kunst) exposeren: Mario Merz, Anselmo, Gilberto Zorio, Giuseppe Penone, en ook Salvo. Mede "door ~ toedoen yan kunstbeschouwer Germano Celant en kunsthandelaar Lucio Amelio;.brak-de stroming door*op de kunstmarkt en stegen .haar coryfeeën hoog op de financiële ladder. Salvatore Mangfione (1974), die in 1970 het pseudoniem Salvo ging gebruiken, behoort zonder enige twijfel tot die stijgers. Museum Boymans-Van Beuningen leverde aan zijn (voorlopige) waardevastheid onlangs een bijdrage door een.schilderij Xv±ANGIONE startte ;in 1969 met* conceptueel werk: foto's van een groenteman, een danser, een soldaat waarin hij zijn eigen portret , monteerde. Deze identificatie met de wereld om hem heen, danser tussen' de dansers, "soldaat tussen de soldaten, was de impuls die leidde tot een! reeks ; foto's waarop • hij zelf staat afgebeeld in de pose van kunstenaars op wereldberoemde (zelf) portretten. Opmerkelijk is zijn zelfportret als Raphaël. In 1970 nam hij de naam Salvo (ifc verlos) aan.. De | betekenis van dat pseudoniem kreeg onder andere gestalte in de serie ,J3enedisioni" (zegenin-' gen), waarin hij als de Christusfiguur op eèn nonchalante manier (sigaret tussen de vingers, een hand in de zak) de steden Brescia, Luzern en Manehen zegent. In boeken vervangt hij de naam van de hoofdpersoon door de zijne. ! Zo ontstond „Salvo in Wonderland" (1971). Hetzelfde, deed hij op beroemde schilderijen. Als St. Joris bevocht hij de | draak op doeken van Raphaël en Cosmé Tura (1975)., Wellicht speelt bij deze identificatie Salvo's Siciliaanse afkomst een rol, hij werd geboren in Leonforte op Sicilië, St. Joris is de patroonheilige , van het eiland. Zo plaatste hij zich in het middelpunt van de wereld en in dat middelpunt als het ware op een sokkel. Hij onderstreepte zijn betekenis in de marmeren plaquette waarop hij de namen van veertig beroemdheden uit de wereldgeschiedenis liet graveren. De eerste is Aristoteles, de laatste Salvo. Daartussen staanonder anderen Jesus, Alexan-" der de Grote,' Boeddha, Van Eyck, Jeroen Bosch, Leonardo da Vinci, Rembrandt, He. gel, Van Gogh en Che Guevara. Op deze manier „veroverde"-hij zich een plaats in de (eigen) wereldtop. Dat hij die plaats ook werkelijk verdiende, moest hij vanaf 1977 gaan waarmaken.' Toen liet . hij zich namelijk meedrijven in de revival van de schilderkunst en begon „echte" schil; derijen te maken. Daardoor toonde hij zich kwetsbaar. Hij moest aantonen dat hij ; niet alleen op plaqauettes en in. Raphaëls strijd met de draak „il migliore" was. . JL/AT. IS HEM niet (helemaal) | gelukt. Dat is althans mijn reactie op zijn ontwikkeling. \ Mij staat, het werk vóór 1977 meer aan dan dat ; erna. Waarschijnlijk - omdat narcisme zon essentieel element was van zijn vroegere uiting.' In , de I latere schilderijen ontbreken zijn naam en ' zijn portret. Toch -.; onderscheiden zij zich van'al het : andere' werk : dat; waar ook ter wereld wordt, gemaakt. Dat!l is!' Salvo's * kracht. Hij laat." zich ' leiden , door; een merkwaardige verbeelding. Zijn levenloze landschappen, met hier en daar. Dorische zuilen, de mistroostige fabrieksterreinen, de lege straten worden uitgebeeld in felle, gedrogeerde kleuren onder een onwezenlijke lichtval. Vooral het contrasterend gebruik van rood en. geel werkt vervreemdend.' De landschappen lijken soms op neo-classicistische {kleurpla; ten voor kinderen. Zij hebben een magische sfeer,(beklemmend omdat menselijk leven 'ontbreekt, terwijl kubusvormige huizen — vaak zonder vensters I — toch op 'de aanwezigheid ervan duiden. Het is onpersoonlijk, vlak, zonder diepgang, kitscherig en . geraffineerd • tegelijkertijd. Toch is het boeiend omdat Salvo op zoek is naar de elementaire grondslagen ;. van schoonheid en vorm. Dat onderzoek brengt hem ook: in de ban van het realisme van alledag, zoals in zijn reeks bar-interieurs waarin hij in het voetspoor lijkt te treden van "metafysische" schilders als Giorgio de Chirico en Carlo Carra. Anders dan in de landschappen en in de stedelijke impressies. zijn er in de cafés wel mensen aanwezig, eenzamen die niet met elkaar praten en in de lichtbundels van de lampen in een volstrekt isolement vegeteren. Het is duidelijk dat Salvo de stamgasten geen conversatie gunt met Adriana.'Die reserveert hij duidelijk en met overtuigende hartstocht voor zichzelf. S-"" ■■;• ";W',P ALVO HEEFT .in 1980 zijn opvattingen over de grondbeginselen van de schilderkunst, op schrift gesteld in een puntsgewijs gerangschikt boekje met als titel "Della Pittura. Imitasione di Wittgenstein". Net als Wittgenstein deed in zijn ''Tractatus", bestaat het uit korte stellingen, axioma's en vragen. Salvo stelt aan de orde of de maatstaven waaraan kunst wordt getoetst (bij voorbeeld Leonardo da Vinci) altijd van kracht zullen blijven en vraagt zich af welke nieuwe maatstaven dan zullen gelden. Dat hij over dat laatste zijn eigen gedachten heeft, gaf hij in 1974 te kennen in het Wallraf-Richartz Museum in Keulen. Hij hing daar een . eigen kunstwerk ,op . naast Lucas Cranach, Rembrandt en Cézanne. De introductie van deze nieuwe maatstaf bleek echter nog niet sterk genoeg om de gouden standaard van de picturale traditie te verdringen. JTIeT TRACTAAT "DeJZa Piftura" is onlangs uitgegeven door Paul Maenz in Keulen; Art & Project in Amsterdam treedt óp als een van de co-uitgevers. Werk van' Salvo zal in november te zien zijn op de tentoonstelling . "Het Verlangen" in Aorta in Amsterdam. Zij wordt samengesteld door | Gosse Oosterhof die Salvo exposeerde in 1574 in galerie 't Venster in Rotterdam.., Salvo, nummer veertig op de lijst van de beroemdste beroemdheden uit de wereldgeschiedenis. Il migliore. De toverstaf van Adriana is bij hem in goede handen. ■ 'wii'; Salvo: Zelfportret als Raphaël, 1970, 6Jf,5 x 49 cm, foto op aluminium ; Wielrenner, 1982,100 x 130 cm, olieverf op doek. Fabriek 1980/81,91 x 128 cm, olieverf op doek. Landschap,l979,loo x uo cm, olieverf op doek. '" "■. ':'-} ;■'.: "..'\ 8ar,1981, 200 x'l3o : cm, olieverf opdoek. Lantaarns, 1980, 32 x 90 cm, olieverf op doek. Bron reprodukties: Catalogus Kunstmu-l seum Lu- ■ zern. ---