Leven van de lucht De Vereniging van Nederlandse Ver- keersvliegers (VN V). bij de oprichting nog NW (Nederlandsche Vereeniging. van Verkeersvliegers) genaamd, bestaat 50 '':: jaar. Voor dat gouden jubileum hebben mr. Hendrik Scholte,'ere-'; vlieger, en KLM-gë- y zagvoerder Ad van t. Ommen (gedurende 7 eenjaar - 1977 directeur van het Rot- 7, terdamsë Ahoy') het gedenkboek „Leven van de Lucht" geschreven (736 pagi- Van Ommen: „De; totstandkoming van dat boek ging mét typische moeilijhëden gepaard. Ik zat bij voorbeeld een paar maanden in Zuid- Amerika, en de drukproeven werden dan meegegeven niet een toestel dat die kant uit móest. Ik corrigeerde snel en dan moesten de proeven liefst met hetzelfde toestel terug haai* de drukker in Neder-, land."; ;;' Het gedenkboek is het verhaal van een > vereniging, die de belangen van verkeersvliegers dient en dië A dus herhaaldelijk overhoop ligt met directies van lucht- vaartmaatschappijen. Hoofdstukken lang wordt er,verteld o ver stakingen,'/[ knokken om de knikkers, werk-: eh rusttijden» pensioenen:! Maar het is ook een boek vol ouderwetse luchtvaartroiriantiek (de oude Indië-vluchten), Spanning (gijzelingen en kapingen) en tragiek (luchtrampen).^ffin|H@nS9 --- Plesmans elfde gebod: 'Gij zult KLM vliegen' Vliegers waren 'n soort topsporters Van onze verslaggever PAUL VAN DER PUT 'Verkeersvlieger???' - Vraag van een ambtenaar aan een piloot, die | zon • halve eeuw geleden trots zijn nieuwe beroep ten stadhuize kwam opgeven. . „Verkeersvlieger? Dan kan een fietser zich ook wel verkeersfietser noemen!" Wat zijn dat voor mensen geweest, die eerste verkeersvliegers? "Zoons van molenaars", zegt mr. H. Scholte. ''Niét allemaal natuurlijk,' maarhet .waren kinderea uit gezinnen die je vroeger., de. ruggegraat _ van. de natie noemde.'Het waren'kerngezonde rechtlijnig; denkende jongens uit kleine gezinnen,'uit kleine plaatsen, diegewei\d waren hun godsdienst op het for-J, muiier zeer, positief in tè vullen.". 'yAAAS'y':A-; •'■ 7.7 Ze waren via militaire, vlie-' gersopleidingeh %. (Soesterberg, De Kooy) terechtgekomen bij de enige luchtvaartmaatschappij in ons land, die toen nog Koninklijke Luchtvaart Maatschappij voor Nederland en; Koloniën heette. Deze KLM, opgericht en met ijzeren hand geregeerd door wijlen dr. Albert Plesman, had toentertijd nóg maar een dozijn van die heren in dienst. ; Plesman l/A Hooggeselecjeerde, bijzondere heren, die zien door hun directeur met een aai en" een schop lieten besturen. Plesman tegen een directielia dat zich beklaagde over de 'Bevoorrechte vliegers': "Eh.... wie heeft jou eigenlijk verboderijom vlieger te worden?" ■;.'■■ ' 'J '".I'-':■: -;:"v'-*. Maar ook, tegen dé legendarische gezagvoerder",' Koene D,! Parmentier, die n)ópperde over de voorzieningen voor vrouw en kinderen: "Jij, kwajongen,' ik heb je onderde metsel trog vandaan gehaald en j ij; moet me hier de les komen lezen?" .Vlieger Q.Tepas gprong.voor Parmentier in de bres met de opmerking: "Wij/erwijten u toch ook niet dat u. .chter de broodkar hebt gelopen?", 7 Het grote publiek kendeI'toen de namen van al die twaalf vliegers. Het wareh een'soórt van amateur-topsporters, > die ■ zich door hun trailer-coach Plesman lieten opzwepen tot prestaties die eigenlijk 'niet konden. Plesman had één ideaal: Gods tien geboden aanvullen met een elfde: "Gij zult KLM vliegen*, zijn KLM hemelhoog opstuwen. En het openen ; van ■ een Indieroute was daarvotir hét middel. Die vliegers wijden dat ook wel, maar eerst imoesten twee grieven worden afgelost: de ongelijkheid in bfetaling. ,'eny'dè slechte voorzien jfigen bm de risico's van het levensgevaarlijke vliegen op de I tidiërouté op te vangen. "Uit tiarre noodzaak" zoals J. -J/rH»ndong . schreef,; kwamen hij, Sjitlevis, Smirnoff, Duimelaar, ::Heekman,'*; Tepas, Frijns, Soer, Jifiersma ,én Pellens in het Arasterdan.se American-hotel bi.een om 'de NVV" op te richten./" - ■ ""• , 7 V Plesman miet in * hoongelach zijn uitgebarsten toen - hij van 'de club' hoürde: 'NVV... misschien had ii nog met ze willen spreken als;ize de Vereniging van KLM-vliegers geheten hadden"., ~ R ; ; - Een vlieger kreeg in die dagen een met sHesman persoonlijk afgesprokei salaris van 300 tot 400 gulden in de maand, plus zes gulden peruur vlieggeld. Toen in de dertiger jaren de economische depressie ook ons"land.in zijn greep kreeg, wilde Plesman drastisch Ó3 die salarissen bezuinigen. 2jni- grote ideaal, de Indië-route* openleggen, wilde hij ten kost* van alles en iedereen doordouwen. ''7.7' ' 77. Eerst had Plesman zijn algemeen secretaris Hans Martin op pad gestuuri. Met alle vervoermiddelen diï het Oosten kende passeerde Kartin 42 tussenstations, bekeek 21 vliegvelden (althans grasnatten), liet her en der grote Ijzeren kistert met routevoorzieningen deponeren, en stelde employés aan; die hij een KLM-ihiform beloofde. Klamme handen n. i* • ■ ■' '- i Plesman 7 had ook nog een 'vliegende idokter', J. J. Jongbloed in dienst, en dit- moest maar eens bekijken of | piloten tegen de ontberingen waren opgewassen. Jongbloed stortte onderweg eer keertje neer, maar kwam toch meteen keurig medisch rappcrt terug: "De;piloot wordt geacht het vliegen in!de moesson en onder tropische klimaten uitstekend te verdragen". Vliegen had in die tijc Slles met het weer te makenden de maandenlange tropische stortbuien bezorgden de vliegers klamme handen.' Gezagvoerder Evert van Dijk schreef, fladderend boven,de Ganges.fin zijn logboek: Ar. ". ... . , h "17 juni 1931 (...) Hoogte.2oo meter. Zware regen vargt aan na lichte regen. 02.00: j BÜddenmotor weigert; loopt 120dtoereri. Rechtermotor 1400 kermotor loopt voluit: 1300 toeren. •■.\' ' ; .'.' Ir. ;'-'.,.,■■: < Middenünotor doet niets meer.- Rechtermotor klappeit - (....). Langzaam zakt het toé:tel weg, naar 100 meter. Zicht: riïl. Vlieg op instrumenten. Ik voel dat het toestel niet meer te hciideri is. Geef order: S.O.S. '■• 'AIL,. A ,< , Ongeveer vijf minuté? nadien ben ik op 50 meter, zfcht: nul. Ongekende hoeveelheden vallennaar omlaag.1 tóef order, alles buiten boord te looien. De jongens doen. dé: zwemvesten aan. Ik wordt gewi&rschuwd, antenne afgebroken,'! zie; recht onder mij zware zeef zie dat alles verloren is; manschappen staan' bij de nooduitgang L (....) Het wordt iets lichter, de regen wordt nu normaal. De: linkermotor pakt! even ■ beter, maakt 1600 toeren. Tien meter van het water ben ik, reeds gaf ik'alles verloren of • de' rechtermotor maakt 1800 toeren. 7 y Het is 2.30. -Wij zijn aan een wisse dood ontsnapt. Ga hoogte zoeken, vlieg steeds; op instrumenten. Klim naar 1500 meter. (....) Zeer zware, remous. Toestel is bijna niet te houden in geweldige I opwaartse luchtstroming gen; In minder dan 30 seconden worden wij 1000 meter omhoog geslingerd: wij zitten in een geweldige donderstorm; zeer donker. Zicht: nul. '■.- ""-"• 'Aa '"■"'' "y. .'■■■'■ ' 02.55. Zien een gat en laten óns zakken, zicht 1000 meter. Regen. Wolkenhoogte y5O meter. ... Het veld staat geheel onder water." "' i Dit soort - avonturen ■. brengt Evert van Dijk ertoe om,'mede namens '■• Wiersma'.7 néé : tegen Plesman te zeggen als die hen de eerste echte Indië-dienst wil la-, ten vliegen. Beide heren werden prompt • ontslagen. ;> De andere vliegers waren solidair en wer-" den' onmiddellijk -hard' aangepakt.' Willem van Veenendaal verhaalde hoe dat ging. Hij landde op Schiphol en moest even bij KLM-stationschef .Thomson langskomen. '^BJ-ffiEO^iWfllffH „Hebt u een goede vlucht gehad?" „Ja,' meneer Thomson." „Wel morgen torn negen uur naar« Londen, we hebben een mooie lading snijbloemen.". .'„Het spijt me, maar ik kan morgen niet vliegen, want er is afgesproken...." ■' '~;.?.:■ 7 „Dan is u met ingang van nu ontslagen!" Het grote publiek snapte niets van die vliegersstaking. 'n Schande voor de nationale trots! Na twee weken vonden Plesman en de vliegers elkaar weer. Quirinus Tepas, een van de raddraaiers: „Wè zouden maandag weer beginnen. Maar er kwam een verzoek van de directie binnen of we zondagmorgen al wilden starten met de, rondvluchten. Ik sprong een huis hoog." , ' "■' Plesman} nam '•■ alle. ontslagen vliegers weer, in dienst, beloofde hun rechtstoestand vast te leggen-en hun'dienstvoorwaarden te herzien; Hij had,'in feite, 'de NVV' erkend.' &B£&Sfi£S&3BKË Niettemin bleef de verhouding; tussen.- Plesman en zijn vliegers;,* uitermate boeiend. Evert van Dijk, die geen lid was van de Vereniging maar toch de staking had :' aangezwengeld, wilde op een dag van Schiphol wegrijden toen hij de Baas zag Staan. Diensïauto was* defect. "Stap maar in, Baas", zei Evert. Onderweg kregen dé heren ruzie en terwijl er in geen velden of uwegen verkeer te' zien was opende Van Dijk het portier en zei: "Stap maar weer uit Baas." . Eén van die vroegere onderhandelaars met Plesman, Frans Carabain: "Wij [ waren een stel idioten; of wij wel dachten dat hij | soms gek; was.; Of,;wij; wel uitgerekend hadden wat dat de Maatschappij wel zou kosten? En of,wij van' plan waren - zijn KLM de nek,te breken?; Als hij ons een'vast salaris zougeven, dan-kon', je [er toeh1 donder'op zeggen dat de Heren Vliegers de helft van< het jaar, ziek zouden zijn?'*:"•■.., y.:y: Defaltisten En even\ later,' toen de yliegersdelegatie * een voorstel:' van Plesman afwees: "Wat Wij toen te" horen kregen. is , niet-, méér precies te. herhalen. Maar het was erg veel en het ging als een storm over ons: heen. Maar als hoofdpunt kwam r naar y voren dat wij grote defaitisten waren,' mensen die het alleen nog maar waard waren om de deur uitgegooid te worden. Op een bepaald moment was ik. ernstig' bang' dat. we daadwerkelijk door de panelen van de deur de gang opgetrapt zouden Lworden. En toen gebeurde het..ï.'Het werd stil, doodstil! Na de y laatste donderslag 7 zweeg Plesman. Hij ging een kwartier lang, telefoneren en | andere zaken afhandelen. Wij waren volkomen . lucht.: Nog nooit: heeft een kwartier zo lang; geduurd. En 'toen * gebeurde er, weer. iets. lets' wonderlijks.'- De Pies keek ons \ aan en ■' glimlachte" en'\ zei: "Zoen laat nu nog eens precies horen I wat I jullies nu eigenlijk willen;;."'-"' • ■'■' ■> ''A-A-P'A-^'ifii .„:-;." Wat die vliegers nu eigenlijk wilden, dat was, en is, maximale zekerheid i in \ een "j onzeker * bestaan; VNV-president G. H. Bilderbeek '■ over de: start' van ■ een modern vliegtuig•j^HßE^BM "De essentie van het probleem ligt in Vl, de snelheid dus waarbij je nog een'start kan afbreken ■ zonder voorbij.; het einde van de.baan .terecht te komen.' Voor ieder type. vliegtuig.wordt die V 1 door een testvlieger vastgestelde Wat men zich 'te weinig heeft''gerealiseerd', is :. dat,- die testvlieger,er', bij E zijn ,'proefvluchte vop is ingesteld dat, hij zijn startgaat afbreken.'(...) De verkeersvlieger is er bij de start mentaaLechter op' ingesteld om tegaan ;■*;,,;:::; ;7; kit ■: ; In; zijn achterhoofd mag hij dan de gedachte hebben dat er in de, start een motor * kan uitvallen tochzal'hij; als het zich voordoet, enige ogenblikken nodig hebben om de situatie te onderkennen en dan' pas ' het gas dicht trekken én op de remmen gaan staan. Een minimaal tijdsverschil vergeleken bij de onmiddellijke reactie van de testvlieger.' (...) "Wij zijn r. erin "geslaagd om in;V 1 twee seconden ,'bedenktijd'..:voor.' de verkeersvlieger in te bouwen*,'.' 7 Behalve pp:een groot aantal technische zekerheden (die i in een halve eeuw op, het voorbereidend werk van vele anderen. David Beaty.'oud-gezagvoerder van British Airways: „Voor hij aan boord komt heeft de gezagvoerder 7 getekend voor;'het weerbericht, voor vracht ven passagiers, voor de brandstof, het vluchtplan en de luchtwaardigheid __van :• het toestel.'; Hij heeft voor alles en iedereen aan boord getekend. De achterblijvers zijn van hun zorgen af. Het toestel, de passagiers, de. bemanning, de vracht, vallen onder zijn totale veantwoordelijkheid.'^t_aj_fiÉH»«B-tt_aßUS_ Een groot aantal dingen kan aan die zekerheden gaan knagen. In die oude tijd schreef een vlieger bijvoorbeeld: „U : weet niet wat het voor een vlieger ber tekent, wanneer hij op de Indieroute in moessontij d steeds eraan herinnerd, wordt van' wat 'zitten; ze op het hoofdkantoor weer uit te spinnen om wéér een paar centen in te kunnen hou;dén". In die tijd ook kon een vlieger hooguit 25 jaar aan zijn •pensioen „bouwen", als hij niet eerder medisch op doorslaggevende kleinigheden (iets slechter? horen, iets . slechter zien) werd afgekeurd. :•,.: .'J*' *Drank en vrouwen' ,", Dan zijn er nog andere omstandigheden die ,de conditie van de vlieger kunnen aantasten, samen te vatten onder het motto 'drank en vrouwen.; In Leven:van de Lucht merkt gezagvoerder Ad van Ommen over vrouwen op dat VNV niet als zedenmeester moet optreden, tenzij "een carrière ernstig zou worden geschaad". Hij. meent ook:g"Doorgaans vraagt: trouwens, .een;, goed volbrachte vlucht.' slechts ' een ,behoorlijk maal en een gezonde nachtrust". En over drank: 24 uur voor de vlucht is slechts matig drankgebruik toegestaan, en 10 uur voor de aanvang ervan geen druppel meerj -• t a u;uo"v '■' is': .. ':::::■•■•:•.■■ f Oud-KLM-gezagvoeder Frank Hawkins heeft de werk-f omstandigheden van vliegers bestudeerd. Reeds' het', eerste KLM-ongeluk immers waarbij doden onder "dé passagiers vielen, op 6 december 1931, had hoogstwaarschijnlijk .-. met |de conditie van de vlieger te maken. 'Gezagvoerder ■', Frans Wiersma had over de Indië-route met veel lef verklaard: „De moesson heb ik in mijn zak". • 7,7 Dat moessonvliegen had hij inderdaad. wel onder rde knie, maar zichzelf niet: Bij het opstijgen opende TWiersma een noodluik, en liet het open staan. Hij werd erop gewezen, maar toch steeg hij op, en crashte in dé rijstvelden. Waarom? Wiersma leed aan een psychische inzinking .; op dat - moment. ■ „De aard' van deze J depressie "moet geacht J worden ■ zeer begunstigend gewerkt te hebben op het nemen van onjuiste besluiten en wellicht op een minder snel reageren door de vliegtuigbestuurder Wiërsma." . y 7.■•■;,'■.-,'..■• £ Frank Hawkins heeft in zijn studie gewezen op de verstoring van het slaap-ritme op lange afstandsvluchten. Slaapgebrek, zo stelt hij, beinvloedt niet alleen iemands j capaciteiten :om zijn taak goed te volbrengen, j maar ook zijn motivatie. En' in deze tijd,- waarin dure j machines 24 uur per dag moeten vliegen, levert dat problemen voor de bemanning op.; y :■'■ Over dat 'psychisch welbevinden' heeft' schrijvër-gezagvoeder Ad van Ommen enkele actieve vliegers naar hun mening gevraagd. Siepe van der Meulen, voorzitter, van de VNV-adviesgroep Vliegveiligheid: ; ■ r „In de luchtvaart zijn we tot de conclusie gekomen . dat we veel meer op de man-machine relatie bj moeten, gaan "letten. Vroeger zei men bij een j ongeval: pilot's error (fout van de piloot). Nu benaderen we het onderzoek anders: de man ging daar fout, omdat hij op dat moment en in die omgeving blijkbaar niet optimaal met die machine kon werken. Hij werd misschien overladen met informatie. Of wellicht voelde hij zich niet lekker..." A'A*AA TVfonitor' . Van der Meulen en VNV-president Bilderbeek hebben zich intensief bezig gehouden met de grootste luchtramp aller tijden, die in Tenerife. „Wat is de reden dat een bemanning - een zeer ervaren ; gezagvoerder, een ';'.'- hoewel nog niet lang op t;t type - ervaren copilot, een eveneens ervaren ■ boordwerktuigkundige op een gegeven ogenblik dit overkomt? : '•'Was het irritatie omdat er lang/gewacht /moest worden? Was het angst om buiten de wettelijk toegestane werktijd te komen en dan niet verder dan Las Palmas te kunnen, waar je dan 'met al je:'passagiers ' zit? Welke invloed hadden de wisselende zich .omstandigheden?. Zo had je een paar kilometer en het .volgende ogenblik maar 300 meter zicht", -y " ' Het [ vak van' verkeersvlieger is,' moeilijk, en voor/- buitenstaanders moeilijk te begrijpen. Mr. Pieter van Vollenhoven, die tijdelijk.bij de KLM werkzaam was '■■■• en\ het;, gehakketak over werk- : en '• rusttijden weleens bijwoonde 'moest ruiterlijk. ervoor, uitkomen dat hij er niets van snapte.';' 7'Van Ommen: „Vliegen is een kwestie van systemen geworden.. Van meters/ schakelaars, computers. Maar de vlieger, ook als . monitor nog", altijd de; belangrijkste schakel in het gebeuren,, blijft in laatste instantie verantwoordelijk.'Als hij 'off blocks' gaat,; is ieder ander: bij voorbaat onschuldig 'aan ; alles wat er daarna gebeurt. Want de vlieger: heeft". voor' alles ' getekend." ; ':: :yy. "''■■■■ "■;.: AA/ Linksboven: Wijlen dr. Albert Plesman, ".. de Baas. "7 : -'■■".., Boven: Terug van de j eerste Indië-vlucht, met lauwerkransen ■; omhangen op Schip- ' hol: boordwerktuig- [ J kundige P.: A. van den Broeke (links), gezagvoerder A. N. J. Tho- | massen a Thuessink *,;. van der Hoop en eér- ï ste officier H. van 77' | Weerden Poelman.* I Uiterst links KLM directeur Plesman,. 7•' uiterst rechts de bou-, wer van het toestel; A. H.G. Fokker. Links: Cockpit van een modern toestel, de DC-10-30: een wirwar van metertjes en;; ■:;'.';.' knopjes. Rechts: Koene D. Parmentier, "onder de '. metseltrog vandaan gehaald"1. Rechtsonder: Oud-gezagvoerder Evert van | Dijk: "stap maar weer uit, Baas". ---