'Winnaar' Heinz Harmei wil vergeten De slag om Arnhem, 45 jaar later Door William ten Brink De Britse generaal-majoor b.d. John D. Frost zou hem graag weer eens ontmoeten, zijn verbeten vechtende tegenstander van destijds die, na drie dagen en vier nachten bloedige strijd op en rond de Rijnbrug in Arnhem, ten slotte toch te sterk bleek. „Waarom zou hij ter gelegenheid van de 45ste herdenking van de Slag om Arnhem dit jaar niet direct na mij een krans leggen op de brug? Na al die jaren moet dat kunnen. We zijn toch allemaal bondgenoten, nu?" Voormalig SS-brigadegeneraal Heinz Harmei lijkt Arnhem echter te willen vergeten. Op de uitnodiging voor een 'Arnhemse ontmoeting' met Frost gaat de thans 84-jarige generaal b.d. niet in en wie zijn verhaal wil, zal het moeten doen met diens met Duitse Grundlichkeit bijgehouden dagboekaantekeningen. Waarin slechts zeer sporadisch een wat minder zakelijke passage, zoals die over de met de moed der wanhoop vechtende Britten op de Rijnbrug: „Het waren prachtige jonge soldaten, een overtuigende elite en fair in de strijd." Eigenlijk had Heinz Harmei, commandant van de Tiende SS-Pantserdivisie 'Frundsberg', begin september 1944 niets te zoeken in de omgeving van Ruurlo. Maar zijn mannen waren sinds de grote slag om Caen meer dan twee maanden onafgebroken ingezet, zonder vervanging van de grote verliezen die daarbij geleden werden. De gevechtssterkte bedroeg uiteindelijk niet veel meer dan drieduizend man en de door veldmaarschalk Model bevolen 'pauze' in de Achterhoek, waar op dat moment niet veel bijzonders gebeurde, was dus meer dan welkom. Ook andere eenheden werden tijdelijk van het front gehaald om zich 'te verfrissen' en te versterken. Zonder enige haast, overigens. „Een bewijs, dat het oppercommando absoluut geen rekening hield met onmiddellijk op handen zijnde vijandelijke luchtlandingen," aldus Harmei in zijn dagboek. Op 16 september werd besloten Harmei voor overleg over de troepenversterkingen naar Berlijn te sturen. Op hetzelfde moment dat de SS-generaal in de hoofdstad van het 'Reich' arriveerde, klonk in Engeland het startschot voor de grootste luchtlandingsoperatie aller tijden. In Gelderland, Arnhem en Nijmegen voorop, wordt deze dagen 'Market Garden' herdacht, de zo tragisch mislukte bliksemoperatie waarmee de geallieerden 45 jaar geleden probeerden het oosten en noorden van ons land van de Duitsers te bevrijden. Er zijn plechtigheden op oorlogsbegraafplaatsen en bij monumenten, reünies van veteranen, speciale kerkdiensten, 'shows' met historisch vliegtuigen en militaire voertuigen, droppings van parachutisten enz. Er zal veel worden teruggeblikt. Op deze pagina doet Henry McAnnely dat, een Brit die in die afschuwelijke septemberdagen levensgevaarlijk gewond raakte. Tegenover hem, uit het andere kamp, de voormalige SSbrigadegeneraal Heinz Harmei. 17 september 1944: de grootste luchtlandingsoperatie aller tijden is in volle gang. Niemand van de para's besefte dat ze bovenop de keurtroepen van de Waffen SS in Arnhem zouden landen. FOTO ARCHIEF HW | FOTO GPD SS-brigadegeneraal Heinz Harmei temidden van enkele van zijn mannen van de tiende pantserdivisie 'Frundsberg'. --- Market Garden Generaal Wilhelm Bittrich, commandant van het Tweede SS-Pantserkorps, was op 17 september de eerste die alarm sloeg toen de tienduizend man sterke lst British Airborne Division onder leiding van generaal-majoor Robert Urquhart die zondagmiddag bij Arnhem landde. Bittrich had slechts weinig tijd nodig om te beseffen wat het voornaamste doel zou zijn: het veroveren en in handen houden van de Rijnbrug als kroon op de operatie 'Market Garden'. De divisie van Harmei werd meteen richting Nijmegen gedirigeerd om te voorkomen dat de Amerikaanse Airbornes in de regio Nijmegen contact zouden maken met de bij Arnhem gelande Britten. Harmei zelf reed met hoge snelheid van Berlijn terug naar Nederland. Elf zorgelijke uren voordat hij op het inmiddels van Ruurlo naar Velp verplaatste hoofdkwartier van zijn divisie arriveerde. Daar werd hij snel maar uitvoerig over de situatie geïnformeerd. „Ik was met stomheid geslagen," aldus Harmei, „alles was verward en onzeker." De zorgen van de SS-generaal namen toe naarmate de gevolgen van de opdracht aan zijn divisie hem duidelijker werden: om de brug bij Nijmegen ten koste van alles in Duitse handen te houden was het noodzakelijk om de Rijnbrug bij Arnhem te heroveren op de Britten. De enige mogelijkheid immers om zijn tanks snel over de Rijn naar Nijmegen te brengen. Op 18 september, een dag na de landingen, nam Harmei persoonlijk de leiding op zich van de gevechten op en rond de Rijnbrug. „Op nog slechts enkele honderden meters van de brug wonnen we echter slechts zeer langzaam terrein, omdat zich daar inmiddels een groep taaie en zeer strijdbare verdedigers had verschanst," aldus Harmei. Met vlammenwerpers en zwaar geschut poogden de Duitsers het verzet van de Britten bij de Rijnbrug te breken. De omgeving veranderde in een ravage en tal van huizen in de directe omgeving raakten in brand. Voor de Britten werd de ongelijke strijd uur na uur uitzichtlozer, vooral ook omdat de versterkingen, waarop met smart werd gewacht, ten westen van Arnhem meer en meer in het nauw werden gedrongen. Er was geen doorkomen aan. „Maar desondanks weigerden de mannen bij de brug zich over te geven," aldus Harmei. Hij herinnert zich de Britten als de felste soldaten die hij ooit heeft ontmoet. Zolang de para's van Frost de noordkant van de Rijnbrug in handen hielden, was Harmei vrijwel kansloos in zijn pogingen om materieel richting Nijmegen te krijgen. Het overzetten van delen van zijn divisie via het veer bij Pannerden verliep moeizaam en veel te traag. Harmei maakte zich zorgen. „We wisten dat de para's bijna zonder munitie zaten, maar desondanks bleef hun verzet fel. Het lukte ons niet om ze bij de brug vandaan te krijgen." Harmei besloot daarom de door de Britten bezette gebouwen bij de brug één voor één in puin te schieten. „Als ze er niet uitkomen, zullen we ze eruit blazen." Maar vanwege de manier waarop ze vochten meende Harmei ze eerst een kans tot overgave te moeten bieden. „Jullie kunnen barsten," was daarop kort maar krachtig Frosts antwoord. Maar ook voor de Britten werd de situatie steeds nijpender. Behalve het opraken van munitie en voedsel waren de verliezen enorm. Voor het eerst in de strijd vroeg Frost zich af of hij en zijn mannen wel zouden kunnen standhouden. Harmei leidde persoonlijk het vuur dat zijn mannen na Frosts weigering tot overgave openden op de tien gebouwen, die de Britse 'Red Devils' nog bezet hielden. Methodisch mokerend schoten de Duitsers verdieping na verdieping in puin. Overal vielen slachtoffers, maar nög gaven de mannen van Frost niet op. Op 20 september slaagden de geallieerden, op slechts 17 kilometer afstand van Arnhem, er eindelijk in vanuit Nijmegen over een onbeschadigde brug de Waal over te steken. Woedend constateerde Harmei dat de explosieven, die hij uit voorzorg en volstrekt in strijd met orders van hogerhand onder de Waalbrug had laten aanbrengen, niet tot ontploffing konden worden gebracht. Harmei vermoedde dat de ontstekingskabel was doorgebrand. Van sabotage door de jonge Nijmeegse verzetsstrijder Jan van Hoof wist hij op dat moment niets. Op één na waren nu alle bruggen in geallieerde handen. Maar voor de inmiddels gewond geraakte John Frost en zijn mannen kwam deze doorbraak in de operatie Market Garden te laat. Slechts overgave restte hem nog. Binnen vier dagen had hij meer dan 250 mannen verloren. Voor Harmei ging de oorlog door. Arnhem' omvat slechts een enkel hoofdstuk in zijn dagboek. Een hoofdstuk dat wordt afgesloten met de koel-zakelijke constatering dat „de strijd tegen de Ist. British Airborne Division in de vroege morgen van 26 september tot een succesvol einde is gebracht." --- Hinderlaag De Britten stuitten al snel op een SS-bataljon dat onder leiding stond van de Duitse majoor Sepp Krafft. Deze speelde het volgens McAnelly klaar om de troepen van Dobie negen keer achter elkaar in een hinderlaag te lokken. Het SS-bataljon bediende zich van raketten en mitrailleurs. De para's bereikten niettemin het bos achter De Leeren Doedel bij de Amsterdamseweg. „Daar werd het bataljon in tweeën geplitst. Kolonel Dobie nam 300 man mee door het bos naar Johannahoeve". De 300 anderen die waren achtergebleven bij De Leeren Doedel, zouden verpletterd worden door door de Duitse versterkingen van de Negende SS-divisie Hohenstaufen. McAnelly: „Zij waren duidelijk de sigaar." De rest probeerde zich een weg te banen naar het zuiden. „De Duitsers zaten op 50 tot 75 meter afstand in de bossen en vuurden continu hun machinegeweren op ons af. Dus bij de Johannahoeve was het geen kwestie meer van lopen, maar van kruipen, zes uur lang. De hele opzet van de Duitse strategie was afkomstig van generaal Harzer: het was niet de bedoeling om ons te verslaan, maar om de Britse opmars te vertragen. Harzer heeft dat heel goed gedaan: bij de Amsterdamseweg, de Dreijense weg en de Schelmseweg. Wij konden geen kant meer op en hebben zware gevechten moeten leveren om vanaf De Leeren Doedel naar de Utrechtseweg in Oosterbeek te komen. Je moet niet denken dat wij even veel slachtoffers maakten bij de SS. Het was een eenzijdige slag ten koste van ons." Dobies mannen bereikten uiteindelijk Mariëndaal in Arnhem, waar de vijand zich had verschanst in de huizen en bij de KEMA, rondom de spoorbrug. Daar werd opnieuw een bloedige strijd gevochten, die velen het leven kostte. --- Mortiergranaat Toen McAnelly in de vroege ochtend van 21 september zojuist een mortiergranaat had afgevuurd op de schaduw van een Duitse tank ter hoogte van de Oranjestraat bij de Utrechtseweg, maakte een ontploffing bijna een einde aan zijn leven. Dank zij het Amerikaanse Historical Research Center weten we thans wat zich op dat moment afspeelde bij de Duitse tankbemanning. Hauptscharführer Erwin Heek wist niets van de plannen van een Britse para om in het duister zijn laatste mortiergranaat op de tank af te schieten. Hij keek op de lichtgevende wijzers van zijn horloge en zag dat het 3.17 uur was. Na zich ervan te hebben overtuigd dat hun tank uitstekend verdekt stond opgesteld, sloot hij zijn ogen weer. Opeens rukte de enorme dreun van een granaat de mannen uit hun slaap. ledereen was verstijfd van schrik. Te midden van het lawaai schreeuwde Heek de longen uit zijn lijf. „Stop met vuren!" Het werd ogenblikkelijk doodstil. De tankbemanning duizelde en Heek raakte buiten zichzelf van woede. „Ben je helemaal gek geworden?" raasde hij tegen de schutter. „Waarom waren die wapens niet op veilig afgegrendeld? Wie heeft je verteld dat je moest vuren? Besef je wel dat je je eigen kameraden daar buiten kan hebben vermoord? Ik sleep je voor de krijgsraad of ik maak je af! Jullie zijn allemaal gek! Als dit nog een keer gebeurt, schiet ik eigenhandig het zwijn dood dat zonder bevel handelt!" De schutter antwoordde met een zwakke stem. „Ik had mijn hand op de vuurhendel liggen en mijn voet stond op het pedaal van het machinegeweer. Ik denk dat ik instinctief geschoten heb. Ik zou kunnen zweren dat ik een mortierflits door mijn periscoop heb gezien. Het spijt me." De tankbemanning sliep weer in, zonder enig besef van het vernietigend effect van hun granaat. Buiten had McAnelly enkele minuten geleden nog een doel gezocht in de duisternis van de vroege ochtend. De huizen aan de andere kant van de straat liepen naar het oosten vanaf de Oranjestraat naar de Zwarte Weg. De tramlijnen op het midden van de Utrechtseweg glinsterden flauw in het licht van de sterren. McAnelly ontdekte de zwarte schaduw van een tank. Hij ging ervan uit dat die tank daar stond om het kruispunt bij de Wilhelminastraat te bewaken. Het was een prachtig doel, geschikt voor zijn laatste granaat en op makkelijke afstand van zijn mortier. Nadat McAnelly de afstand bepaald had, schoot hij de granaat af en dook weg voor de lichtflits. Een fractie van een seconde later werd zijn wereld uiteengespleten in een gloed van vuur. Alles verdween. Hij was bewusteloos en besefte niet dat zijn lichaam door de lucht vloog. Op een paar nieter afstand van hem was een granaat ontploft. „Het was alsof de wereld tot een eind kwam. Je ligt onder vuur, te midden van hels lawaai en ontploffende granaten, het geratel van machinegeweren en het gegil van mensen. Maar op het moment dat je wordt geraakt, stopt alles. Ik hoorde en zag niets meer. Door de luchtdruk werden mijn ogen platgedrukt en ik zag alleen nog een hoop vonken. Het is te vergelijken met een behoorlijke klap op je kop: je ziet een soort sneeuw, maar dan in verschillende kleuren en die vlokken dwalen heel langzaam rond. Tegelijkertijd hadden ook mijn oren ook een opdoffer gekregen." De hevig bloedende McAnelly leek al dood, toen korporaal en ziekenbroeder Ronald Tidball zich over hem heen boog. McAnelly: „Er waren in totaal 22 gewonden, die veel lawaai maakten. Tidball heeft ons allemaal eerste hulp gegeven. Mijn linkerarm was weg: hij heeft de wond verbonden. Later kwam hij terug met een kruiwagen." Terwijl de kogels om hem heen vlogen, reed Tidball de gewonden stuk voor stuk met de kruiwagen onder de spoorbrug bij de Kema door, naar het pand Utrechtseweg 33. McAnelly: „Ronald Tidball heeft iets gedaan waarvoor hij het Victoria Cross had moeten hebben of de Nederlandse militaire Willemsorde Eerste Klas. De man is een held." Voor Tidball en de gewonden eindigde de Slag om Arnhem, toen zij binnen tien minuten in het huis aan de Utrechteweg door de Duitsers werden overrompeld. De gewonden werden daarna op handkarren afgevoerd naar het Elisabeth Gasthuis. In dat ziekenhuis zou later ook commandant Heek komen te liggen. Zijn tank werd verbrijzeld door een kanon van de Britten. McAnelly: „Heek is ervoor verantwoordelijk dat ik mijn arm kwijt ben geraakt, maar hij raakte zijn arm ook kwijt. Zijn tank werd geraakt door een kanon van ons. De hele tankbemanning is daarbij gesneuveld, ook de schutter, Bernard Westerhoff. Maar Heek kon er op tijd uitkomen. Hij is daarna naar het Elisabeth Gasthuis gebracht en behandeld door een Britse parachutistenarts. Intussen had zich koudvuur in zijn verbrande arm vastgezet: daarom heeft de Britse chirurg hem moeten amputeren." Vlak bij McAnelly lag ook de zwaar gewonde generaal J. W. Hacket, commandant van de Vierde Parachutistenbrigade. Zijn leven en dat van McAnelly werd gered door de Britse arts Lipmann Kessel. McAnelly: „Lipmann Kessel besloot om generaal Hacket en mij voorrang van behandeling te geven. Dat was in strijd met het selectiesysteem van de Duitsers. Daarbij gold namelijk: iedereen met hoofdletsel en buikletsel spritzen': dood spuiten. Het Duitse medische systeem was erop gericht om de lichtgewonden te behandelen en ze daarna terug te sturen naar het slagveld. De Britten gaven echter voorrang aan behandeling van de zwaar gewonden. Dat hebben ze dus stiekem moeten doen." --- Henry McAnelly werd per ongeluk door een Duitse tank geveld Door Harry van der Ploeg De Britse soldaat Henry McAnelly raakte tijdens de Slag om Arnhem levensgevaarlijk gewond door een granaat van een Duitse tank. Stom toeval, zo blijkt 45 jaar na dato. De Duitse tankschutter had de granaat in het holst van-de nacht per ongeluk afgevuurd, nadat zijn voet in een vage reflex de pedaal van het machinegeweer naar beneden had gedrukt. De schutter werd vervolgens bijna gelyncht door zijn woedende commandant, omdat het schot voor hetzelfde geld een bloedbad kon hebben veroorzaakt onder Duitse infanteristen in de buurt. Pas kort geleden kwam McAnelly achter deze feiten. Een onderzoeker van het Historical Research Center in Irvine in de Verenigde Staten wist de Duitse commandant op te sporen, de enige overlevende van de tankbemanning. Bovendien sprak de onderzoeker met de man die McAnelly's leven redde: een korporaal die hem en 21 anderen op een kruiwagen door het vuur heen sleepte. Hun verhalen staan in het boek 'Before I sleep' van het Historical Research Center, handelend over het menselijk drama van de Slag om Arnhem. Een boek dat zowel het lot van Britse als de Duitse gewonden behandelt. Volgend jaar zal het door de Britse brigadegeneraal J.W. Hacket worden aangeboden aan Prins Bernhard. McAnelly wijst op een foto van achttien parachutisten in een zweefvliegtuig. „Kijk: ze lachen allemaal. Ze lachen naar de dood. Er is niemand bij die ernstig kijkt." De foto werd op 17 september 1944 gemaakt in de vroege ochtend, op een van de plaatsen in Engeland waar de luchtlandingstroepen van de Airbornedivisie opstegen. Vol goede moed gingen de para's op weg naar Arnhem. Niemand besefte nog dat ze bij die stad bovenop de keurtroepen van de Waffen SS zouden landen. Slechts twee van hen overleefden de hel, onder wie McAnelly. McAnelly was sergeant van het Eerste Parachutisten Bataljon onder leiding van luitenant-kolonel D. Dobie. Dit bataljon maakte weer deel uit van de Eerste Parachutischen Brigade onder leiding van generaal G. W. Lathbury. McAnelly en zijn makkers sprongen 's middags af boven de Boshoeve bij Wolfhezê. Het bataljon had, net als vele anderen, de opdracht om zo snel mogelijk naar de brug bij Arnhem op te rukken. Zoals zovelen zouden ze het niet halen. McAnelly citeert het dagboek van brigadegeneraal Lathbury over de verliezen. „Om 14.00 uur 's middags op 17 september waren wij met 600 mensen op de Boshoeve bij Wolfhezê, ten westen van het psychiatrisch ziekenhuis. Een etmaal later was de sterkte van mijn bataljon ingeslonken tot 75 man. Vier dagen later waren er nog amper 39 man. Van mijn bataljon keerden ongeveer 19 mensen terug naar de basis vanwaar wij waren opgestegen." FOTO HENK VAN HOLLAND Henry McAnelly: „Het was alsof de wereld tot een eind kwam." ---