Texels station - uitgegroeid tot een groot instituut - 'kijkt' zo'n 6 kilometer diep Onderzoek van de diepzee is extreem duur Door Nico Hylkema De Bismarck gevonden, de Titanic ontdekt, wat volgt? Ook op duizenden meters diepte is niets meer verzekerd van een laatste ongestoorde rustplaats. Moderne technieken voor diepzee-onderzoek maken het mogelijk de bodem van de oceaan af te speuren. Heldere foto's verschijnen er van wrakken, waarvan de mensheid had gedacht ze nooit meer te zullen zien. „De techniek is nu zo ver gevorderd, dat eigenlijk alles kan worden getraceerd, mits de plaats ongeveer bekend is. De enige hindernis is geld," zegt dr. Tjeerd van Weering van het Nederlands Instituut voor Onderzoek van de Zee (NIOZ) op Texel. Het NIOZ is een instelling met een rijke historie. In 1876 kreeg Den Helder al het eerste verplaatsbare gebouw voor Zoölogisch on'derzoek. Onder auspiciën van de Nederlandse Dierkundige Vereniging werd vanuit het station de Noordzeekust onderzocht. Tot in de jaren zestig was er een permanente vestiging in Den Helder. Met geld van het minis-i terie van Onderwijs en Wetenschappen, dat het zee- en oceaanonderzoek wilde stimuleren, verhuisde het NIOZ naar Texel. Het onderzoek richt zich daar in de eerste plaats op de Waddenzee. In de tweede helft van de jaren zeventig kwamen er extra middelen beschikbaar, toen de ministerraad besliste dat het oceaanonderzoek meer aandacht verdiende. Het NIOZ beschikt daardoor onder andere over een vrij zware afdeling werktuigbouwkunde en elektrotechniek vóór het zelf vervaardigen van apparatuur. Zo kunnen de onderzoekers altijd een beroep doen op mechanische middelen voor onderzoek op kilometers diepte. Vooral de laatste jaren is de elektronica een grote rol gaan spelen, met databestanden voor direct beschikbare gegevens. Die laatste jaren is eveneens het milieubeleid een belangrijke onderwerp van onderzoek. Andere instellingen, als Rijkswaterstaat en universiteiten, doen vaak een beroep doen op het Texelse station, dat nu is uitgegroeid tot een groot instituut. .Met de Alvin en het daaraan verbonden 'remote underwater vehicle' Jason jr. (foto) werden op de oceaanbodem foto's van de Titanic gemaakt en werd een deel van de inventaris naar boven gehaald. Dr Tjeerd van Wering: „Heeft de maatschappij geld over voor dit fundamentele onderzoek?" FOTO COR MOOIJ --- Leidende rol Het NIOZ beschikt over eigen schepen voor onderzoek op de Noordzee en de Waddenzee. Vorige maand kreeg het de beschikking over een groter schip, dat nieuwe mogelijkheden biedt voor vooral op de Noordzee gericht onderzoek. Met dit alles speelt het NIOZ een leidende rol in het nationaal oceaanonderzoek. Het" is het grootste instituut met de meeste disciplines, dat het materiaal en de kennis in huis heeft voor onderzoek op grote diepten tot zo'n zes kilometer diepte. Die rol speelde het NIOZ ook bij de Snellius-2-expeditie in de Indonesische wateren, een herhaling van het onderzoek in de jaren 1929-1930. Er werken nu 160 tot 180 mensen in vaste dienst of op contractbasis. Buitenlanders komen geregeld onderzoek doen op het NIOZ. Desondanks kan het nog niets alles doen, wat het zou willen. Dat vindt zijn oorzaak in relatief hoge kosten voor onderzoek op grote diepten. Alle apparatuur is duur. Van Weering wijst op twee koffertjes met fotoapparatuur voor diepten tot zes kilometer. Er zit al snel voor meer ƒ 100.000 in. Voor het echte oceaanbodemonderzoek zijn twee methoden in gebruik. In de eerste plaats moet men wel weten waar men ongeveer moet zoeken. In het geval van bijvoorbeeld de Titanic en de Bismarck waren de coördinaten wel bekend. Voor niet al te grote diepten maakt men gebruik van sonarzenders op enige diepte en een echolood achter het schip. Nu is het oceaan opgedeeld in verticaal gelaagde waterkolommen, bepaald door onder andere temperatuurverschillen. Dichtheidsverschilen kunnen op het grensvlak van waterkolommen terugkaatsing van geluidsgolven veroorzaken. Daardoor valt van de bodemstructuur op het schip niets te zien. Voor de echt grote diepten is voor dit soort onderzoek de grote doorbraak de side-scanner geweest. Dat is een soort sleepvis, die op grote diepte onder het schip signalen uitzendt over de oceaanbodem. Aan beide zijden van de vis scant ze de bodem af tot een breedte van dertig kilometer, afhankelijk van de uitgezonden frequentie. Aangezien de plaatsbepaling vaak vrij onnauwkeurig is, zijn dergelijk grote af te scannen oppervlakten nodig. Via een mozaïek wordt zo de oceaanbodem in beeld gebracht. --- Herinnering aan Hypatia Door Piet Heil Een afgehakt hoofd is drijvend aangetroffen in een kanaal nabij de pyramide van Cheops. Een mannehoofd, want volgens berichten uit Egypte komt het steeds vaker voor dat vrouwen het einde van hun echtgenoot verhaasten op min of meer gruwelijke wijze, waarbij hakken, wurgen en verbranden slechts enkele van de mogelijkheden zijn. De krant Al Akhbar noemt deze voorvallen in Alexandrië en omgeving 'De wraak van Eva' en denkt aan reacties op de vernederende positie van de vrouw in die streken. Nu is er een lange geschiedenis — en niet alleen in Egypte — van gefrustreerde personen, mannen en vrouwen, die tot drastische daden kwamen, hetzij persoonlijk, of collectief. Wanneer we mogen onderscheiden in graden van akeligheid, dan is mijn diepste walging gereserveerd voor die tweede vorm van razernij, waarbij een menigte zich stort op een slachtoffer. Achter zo'n menigte staat veelal een invloedrijke ophitser die als regel grote stromen tekst afgeeft waarvan het duizendkoppige publiek niets begrijpt, behalve de twee zinnen waarin wordt opgeroepen tot moord of verwoesting. Grote geestdrift breekt baan, geheven vuisten zwaaien, kelen brullen en weldra wordt de daad bij het gebrul gevoegd: lynchen, molesteren, heksenjacht, boekverbranding, kruistocht, plundering. Alexandrië — om aan te sluiten bij de toevallige actualiteit — is ooit het toneel geweest van een historische lynchpartij die op een vrouw was gericht. Ik vind dat zo nu en dan haar naam genoemd moet worden om de herinnering levend te houden. Ze heette Hypatia en het gebeurde in het jaar 415. Alexandrië was in de kleine wereld van toen een brandpunt van beschaving, broedplaats van genie, kolkend van wetenschap, filosofie en beginnend christendom. De plaats van de vrouw was ook toen in keuken en bed en het optreden van Hypatia moet nogal opzien hebben gebaard. Ze was de dochter van een wiskundige, Theon, en ze werd zelf op dat gebied een geleerde van formaat. Ze was bovendien vermaard om haar kennis van sterrekunde, natuurkunde en filosofie. Haar werkterrein was de enorme bibliotheek van Alexandrië, waar in de glorietijd honderdduizenden op perkament geschreven boeken waren opgeslagen (schattingen lopen tot 700.000). Daar is niets van overgebleven. De meeste handschriften gingen verloren bij de brand die ontstond toen in 48 vC de stad werd veroverd door Julius Caesar. Als vergoeding kreeg koningin Cleopatra enige jaren later de bibliotheek van Pergamum cadeau (200.000 delen). Ook die verzameling werd in later eeuwen herhaaldelijk door brand verteerd. Maar we lopen vooruit. Hypatia dus, gold (en geldt) als een der geleerdste en veelzijdigste vrouwen van alle tijden. Ze was het centrum van de filosofische school der neo-platonisten en ze gedroeg zich met een onafhankelijkheid alsof dat voor vrouwen vanzelfsprekend was. Het pleit voor het beschavingspeil in Alexandrië dat haar positie niet werd betwist en dat de eer haar niet onhouden werd. De geestelijke Sinesius, die later bisschop zou worden, heeft zeven bewonderende brieven aan haar gewijd, ze inspireerde dichters en ze moet zelf op verschillende gebieden belangwekkende dingen hebben geschreven. Het blijft raden, want er is niets van bewaard gebleven. Rest nog te vermelden dat Hypatia wordt beschreven als een bijzonder mooie vrouw, die voortdurend huwelijksaanzoeken kreeg en ze' zonder mankeren afwees. Liever dan de banden van een huwelijk was haar de vrije omgang met vrienden en minnaars. Niet iedereen was met haar ingenomen. Cyrillus, patriarch van Alexandrië en door latere geloofsgenoten geëerd als kerkleraar en heilige, was links en rechts in de slag op de barricaden van de nog jonge kerk. Hij had een grote appel te schillen met zijn collega Nestorius van Konstantinopel omdat deze de opvatting verkondigde dat Christus bestond uit twee personen — een goddelijke en een menselijke. Cyrillus meende dat er sprake was van één persoon en als voorzitter van het concilie van Ephese (431) wist hij die mening te laten zegevieren. Evenzeer was hij gebeten op de joden, die een belangrijk bestanddeel vormden van de bevolking van Alexandrië. In hoeverre was hij aanstichter, ophitser, geestelijke dader van de vervolgingen? Katholieke geschiedschrijvers willen daar nog wel eens een vraagteken bij plaatsen. Gegeven zijn fanatisme en invloed is er weinig ruimte voor twijfel, vinden anderen. Tegen Hypatia had hij minstens drie dingen. Ten eerste dat ze zich als vrouw op de voorgrond stelde (ongepast). Ten tweede dat ze buitengewoon geleerd was (de wetenschappen waren op zichzelf al verdacht en heidens). Ten derde vertegenwoordigde Hypatia een Grieks-heidense filosofie. Zij was omstreeks 370 geboren en dus 45 jaar oud toen zij op weg naar de bibliotheek werd aangevallen door een meute van Cyrillus-aanhangers. Ze trokken haar van haar wagen, scheurden haar de kleren van het lijf en sleurden haar naar de kerk. Ze schraapten met scherpe schelpen haar het vlees van de botten en gooiden de stuipende lichaamsdelen in het vuur. Haar werk werd vernietigd en wat er over was van Alexandrië's bibliotheek werd kort na haar dood verwoest. Er is een proces van gekomen, om de daders aan te wijzen en te straffen. Met enige goedgeplaatste steekpenningen Werd de rechtsgang naar de doofpot geleid. „Daarna", schrijft Bertrand Russell, „had Alexandrië geen last meer van filosofen." --- Lutine .Als men dat er maar voor over heeft, is zo'n beetje alles te vinden. Het principe is in wezen niet zo moeilijk te begrijpen. Elk geluid onder water plaatst zich voort als een bolvormige geluidsgolf. Zodra er een object is in of op de bodem, wordt het geluid afhankelijk van de frequentie gebroken of teruggekaatst. Bij gebruik van de goede frequentie is het mogelijk die teruggekaatste geluiden op te vangen in een hydrografisch systeem. Eenmaal gefilterd van ruis kunnen de beelden op de recorder worden vastgelegd, door middel van digitale technieken. Dat maakt de scherpste beelden mogelijk. Een prangende vraag voor veel amateurduiker-archeologen is die waarom de Lutine dan nog steeds niet is gevonden. Volgens Van Weering is de kans daarop uiterst klein. Door de sterke en sterk wisselende stroming in de buurt van Terschelling is een beetje nauwkeurige plaatsbepaling niet mogelijk. Bovendien is het schip waarschijnlijk al lang begraven onder een dikke laag zand, of geheel vergaan. Dan is het niet meer op te sporen. Wel kunnen de technieken nuttig zijn bij het opsporen van overboord geslagen gifcontainers, gezonken schepen met kernreactoren en andere zeemilieu verontreinigende voorwerpen. De vraag is echter of de maatschappij de kosten daarvan wil dragen. Van Weering: „De echte vraag is, of de maatschappij van mening is dat dit fundamenteel onderzoek moet worden gestimuleerd, of afgeroomd." --- Satelliet Op dat beeld tekenen zich de structuren van de bodem af, met wat er hoort en wat .er niet hoort, zoals scheep'swrakken. De exacte plaatsbepaling van een eventueel wrak of object is daarna mogelijk met behulp van satellietbeelden en computerberekeningen. Is men eenmaal zover, dan hangt het van het materiaal af dat men in huis heeft af wat men meer kan doen. Landen als de Verenigde Staten, Frankrijk en waarschijnlijk ook de Sovjetunie beschikken over apparatuur als het duikbootje 'Alvin' waarmee de Titanic in beeld is gebracht en het daaraan verbonden 'remote underwater vehicle'. Dit laatste 'vehicle' heeft de opnamen van de Titanic mogelijk gemaakt. Het is voorzien van een lamp en camera's. Vanuit de duikboot kan het drie kanten uitgestuurd worden. Op die manier kunnen de onderzoekers het 'vehicle' laten kijken waar men wil. Met behulp van de computer zijn drie-dimensionale beelden mogelijk. En zo is het mogelijk dat de Bismarck eveneens aan de vergetelheid is onttrokken. Voor het gewone bodemonderzoek is het ook mogelijk apparaten over de bodem te slepen. Op die manier zijn bijvoorbeeld de oceanische ruggen onderzocht. Zo is men tot de ontdekking gekomen, dat de oceaanbodem op kilometers diepte niet zo leeg is, als men dacht. Door vulkanische uitbarstingen ontstaan de 'black smokers', onderwateruitlaatpijpen van heet water en gas onder hoge druk, waar omheen zich, door de warmte, een uitgebreide flora en fauna heeft ontwikkeld. Zo is er in het Woodhole Oceanografie Institute veel kennis ontwikkeld, met behulp van door de marine van de Verenigde Staten ondersteund onderzoek, dat eventueel gebruikt kan worden op de principes van detectie van duikboten. Dit zijn ook de instituten, die beschikken over het geld om ontstellend dure apparatuur als de Alvin en de 'remote underwater vehicle' aan te schaffen. Want zoals gezegd, oceaanonderzoek is duur. Een beetje schip in de vaart houden, kost al gauw tegen de ƒ 20.000 per dag. --- Miljoen voor centrum beenmergdonors Minister Deetman heeft 1,2 miljoen gulden beschikbaar gesteld voor de verdere ontwikkeling van het centrum voor beenmergdonors in Leiden. Dat centrum, verbonden aan de Stichting Europ Donor, werd begin jaren zeventig opgericht en heeft zich door de jaren heen uitgebreid tot Europa en Amerika. Via het computernetwerk van de universiteiten kunnen gegevens worden opgevraagd. Beenmergtransplantatie vindt onder meer plaats bij mensen die bloedkanker hebben. Vanwege de grote verscheidenheid aan typen beenmerg is het van belang een groot bestand aan donors te hebben. Hoe omvangrijker het netwerk des te groter is de kans dat een patiënt geholpen kan worden. --- Leiden krijgt 2000 unieke heelal-kaarten Zo'n 2000 glazen platen, waarop het complete heelal is afgebeeld, verhuizen de komende jaren van de Amerikaanse sterrenwacht in Californië naar Leiden. De Leidse sterrenkundigen krijgen hiermee de beschikking over de meest recente opnamen die door de Amerikanen in het heelal zijn gemaakt. Leiden is de enige plaats in Nederland waar dit archiefmateriaal, dat voor wetenschappers van onschatbare waarde is, wordt opgeslagen. Ook andere sterrenkundige instituten in Nederland kunnen snel van dit materiaal gebruik maken nu minister Deetman Leiden naast Groningen heeft aangewezen als centrumgemeente voor een landelijk expertisecentrum voor Astronomische Beeldverwerking. De minister heeft hiervoor een bedrag van bijna twee miljoen gulden beschikbaar gesteld. Het project wordt in vier jaar gerealiseerd. Het expertisecentrum wordt in het computernetwerk van de Nederlandse sterrenkundigen het knooppunt dat toegang biedt tot fotografische atlassen van de hemel. Door het centrum kan de benodigde apparatuur worden geleverd om informatie elektronisch te lezen en wordt ondersteuning aangeboden voor het gebruik en verwerken van deze gegevens. Belangrijkste gebruikers zullen de zes sterrenkundige instituten in Nederland zijn. Maar mogelijk dat ook amateur-sterrenkundigen die technisch goed zijn uitgerust er aanspraak op kunnen maken. Via het expertisecentrum kunnen de Nederlandse sterrenkundigen hun krachten bundelen, zegt W. Jaffe, technisch leider van het centrum in Leiden. „Zo kan Nederland de achterstand inhalen die ten opzichte van het buitenland is opgelopen." In de Verenigde Staten wordt momenteel gewerkt aan het vermenigvuldigen van de glazen heelalatlas. Het glazen archief vormt de basis voor toekomstige onderzoeken naar verplaatsingen van sterren en hemellichamen. „Tussen 1950 en nu zijn bijvoorbeeld al meetbare verplaatsingen te constateren," zegt Jaffe: „Daarbij zijn de laatste afbeeldingen van aanmerkelijk betere kwaliteit dan die uit 1950." De fotografische kaarten zijn op glazen platen vastgelegd om afwijkingen op de afbeeldingen te voorkomen. --- Broeikaseffect weg door enorm zonnescherm Een Zwitserse wetenschapper heeft voorgesteld de aarde te laten afkoelen door een reusachtig zonnescherm te ontvouwen in de ruimte, ter grootte van de halve oppervlakte van de Verenigde Staten. In het laatste nummer van het wetenschappelijke tijdschrift Nature noemt Walter Seifritz zijn idee een „ver verwijderde, maar zeker uitvoerbare" oplossing voor het broeikaseffect. Seifritz schrijft dat een satelliet met aluminium spiegels op zo'n anderhalf miljoen kilometer van de aarde in de ruimte moet worden geplaatst, om te voorkomen dat de atmosfeer warmer wordt, door op de aarde uitgestoten milieuvervuilende stoffen, die de hitte van de zon vasthouden. Daarvoor moet gedurende een periode van 20 jaar 45 miljoen ton aan materiaal de ruimte worden ingeschoten, waarvoor de benodigde energie overeenkomt met het vermogen van 30 kerncentrales gedurende een gelijk aantal jaren, aldus de wetenschapper. Volgens hem bedragen de kosten voor de uitvoering van zijn plan twintig maal zes percent van het jaarlijkse bruto nationaal produkt van de wereld. Dat is ongeveer evenveel als de totale som die alle landen elk jaar uitgeven aan wapens. --- Zaktelefoontje rage? Zo klein hadden we ze nog niet gezien: een draagbaar telefoontje (r), dat met gemak in je binnenzak of je tasje past. Philips and Kingston Communications presenteerde het telefoontje — dat maar 142 gram weegt, en zo'n ƒ350 moet kosten — deze week in Londen. In haar rechterhand houdt een medewerkster de 'ouderwetse' portable telefoon. FOTO AP ---