UIT HET HART 'Ik wachtte op orders. Maar er was niemand' Op 14 mei is het precies vijftig jaar geleden dat Duitse bommenwerpers het stadshart van Rotterdam en omliggende wijken troffen. Een deel van het verhaal, dat over de militairen, is veelvuldig beschreven, herschreven en herhaald. Een ander deel, dat over de slachtoffers, is vreemd genoeg onderbelicht gebleven. Het Vrije Volk laat in «en dertiendelige serie interviews van redacteur FRITS BAARDA de burgers spreken. Vandaag deel 10. De gesprekken vormen een keuze uit een boek, 'Uit het Hart', dat begin mei bij de uitgeverijen SDU en Focus verschijnt. Rotterdammers over het bombardement 'Geen beginnen aan, beste jongen, geen beginnen aan. De hele stad stond in lichtelaaie, dat kon je aan de hoeveelheid rook wel zien. Waar had ik moeten spuiten met zo'n zee van vuur? De orders luidden bovendien: motorspuiten in veiligheid brengen. En plicht staat bij mij altijd voorop. Je moet ook niet vergeten, ik stond er in het begin alleen voor. Ik was chauffeur-mecanicien van de brandweer. Manschappen voor het bluswerk waren er niet. Die waren hun vrouwen, kinderen en zichzelf aan het redden. Neem ze dat eens kwalijk. Mijn vrouw had ik al ondergebracht bij haar ouders. Twee dagen voor de oorlog uitbrak was ik met haar getrouwd. Denk erom, ik was een gelukkig man die dagen. Behalve mijn vrouw had ik een prachtige dienstwoning aan de Boezemsingel gekregen. Af en toe had ik piket en dan diende ik thuis te blijven. Ik had me er veel van voorgesteld, maar ja, het werd anders. De dagen voor het bombardement waren her en der al branden. De overheidsdiensten waren onbezet, mensen trokken de stad uit. Ik woonde alleen aan de Boezemsingel, op mijn post met spuit vijf en zes. Je kunt je niet aan de verantwoordelijkheid onttrekken. Ik kroop Onder de Ahrens-Fox toen het luchtalarm ging en de vliegtuigen overkwamen. Gek misschien, maar ik dacht: als ik onder de motorspuit lig, ben ik veilig. Een stel gevluchte burgers duwde ik ook nog onder de vijf. Zo wachtte ik het einde van de verschrikking af. In de totaliteit was de chaos compleet. Ik wachtte op orders van hogerhand. Maar er was niemand. Bepaalde brandweermensen waren er wel, ook vrijwilligers, maar velen dachten aan hun eigen hachje. Je kon er als brandweerman ook niet tegenop. Want, bedenk wel, ook de waterleidingen waren links en rechts geraakt. En de brandbommen maakten het nog veel erger. Rotterdam was niet meer te blussen. Machteloos voel je je als brandweerman op het moment dat zo'n brand uitbreekt. Maar je blijft wachten op orders van je meerderen. Die kwamen pas na verloop van tijd. De officieren zeiden slechts: 'Weg hier vandaan'. En ik ben met de vijf weggegaan. Via de Boezemsingel langs de Lusthofstraat, waar mijn vrouw en schoonouders vlakbij woonden. Daar stond de boel ook al mooi te branden. Erheen om de brand te blussen? Nee, de spuit moest ik redden. Uit de aard der zaak, was ik als de dood dat mijn vrouw iets was overkomen. Achter het stuur dacht ik aan mijn schoonouders en mijn vrouw, maar meteen erna: door, door, door! Het is je werk, niet? Moest ik dan mijn plicht verzaken? Wel ging ik ervan uit dat ze zouden vluchten, met de stromen mensen die over de straten gingen. Ik kwam honderden mensen tegen met alles op hun nek toen ik in de motorspuit verder reed. Ik moest de spuit ergens gunstig zien te stallen. Langs de Kralingse Kerklaah stond een grote kastanjeboom bij tuinder Bart Valk. Daar draaide ik hem onder en legde er rietmatten over. Zo was het chroom van de Ahrens-Fox tenminste goed afgedekt. De eerste opdracht was uitgevoerd. Ik zag dat de vijf er prima bijstond. Ik wachtte op nieuwe orders. Die heb ik niet gehad. Tenminste, het eerste half uurtje niet. Na dat half uurtje, dacht ik: 'Ik ben brandweerman, de stad brandt. Ik moet iets doen'. Ik kreeg een huilbui. Op een grasveld lag ik te janken als een klein kind. Het was huilen om de spanning, maar vooral om de onmacht. Wat kón ik doen? Met de tranen gleden alle emoties van me af. Daarna kon ik alles, werkelijk alles aan. Ik hoorde dat mijn officieren op de 's-Gravenweg zaten. 'We weten ons ook geen raad', zeiden ze daar. Ik zei hen: 'Dan ga ik wel alleen naar de stad'. Ik zat nog maar net in de Ahrens-Fox toen ik tussen de mensen mijn schoonvader ontdekte. Van hem hoorde ik dat mijn vrouw veilig was, en vlakbij. Ik zocht haar op, gaf effe een kusje en was weer weg. Ik moest verder. Met een rotvaart reed ik naar de stad. Bij de Waterloostraat kon ik meteen aan de slag, want daar zag ik de eerste branden. Met geen duizend motorspuiten kon je tegen al die branden op en toch begon je te blussen. Je deed je plicht, meer kon je niet. Dat het hopeloos was, besefte je pas later. Zes vrijwilligers werkten er al met man en macht. Met emmertjes bestreden ze de vlammen. Bovenin konden ze niet komen. Er ging een gejuich op toen ze mij en de motorspuit de straat in zagen rijden. Zonder aanjager waren ze nergens. Nu hadden ze een motorspuit met een capaciteit van 3800 liter per minuut. Toen gebeurde nog iets verschrikkelijks. Een voorgevel begon te wankelen. Als brandweerman weet je wat je te doen staat: ren zo snel mogelijk naar de gevel. Een muur valt nooit rechtstandig naar beneden, hij gaat voorover. Sta je tegen de gevel, dan valt-ie over je heen. Ik gooide de spanning van de slangen, anders gingen die nog slaan, en sprintte naar de gevel. ledereen kwam mee, behalve Thomas. Ik zag hem struikelen. De muur kwam op hem neer. Zo'n gozer was Thomas Timmers. Ze brachten hem naar een EHBO-post, maar halen deed hij het niet meer. De volgende dag is hij overleden. Dan valt het niet mee door te gaan, beste jongen, dat valt niet mee. De branden werden ook almaar erger. Het is een kwestie van mentaliteit en verantwoording om de zaak op zo'n moment niet in de steek te laten. Het was niet alleen de hitte, het was ook de wind die het je als brandweerman moeilijk maakte. Stormen deed het in de straten. Het was een orkaan, maar dan met een heel hoog, ijzingwekkend geluid. De enorme vuurhaard zorgde voor gebrek aan zuurstof, waardoor van buiten nieuwe lucht werd aangezogen. De ontelbare branden wakkerden de wind aan, de wind weer branden. Chemicaliën en benzine, bij drogisterijen, verfwinkels en slijterijen, ontploften bij het leven. Het ging nog harder waaien. Soms moest ik me met hulp van de motorspuit staande houden. Ik liep nooit bij de motorspuit weg. Het was opletten en nog eens opletten, vooral bij de meters. Op de Avenue Concordia, in Kralingen, ontdekte ik dat de spuit door zijn benzine was. Een Ahrens-Fox draait een op twee, dus die lust wel een slokje. Normaal gesproken bracht de gereedschapswagen bij een brand jerrycans met brandstof. Maar die was in geen velden of wegen te bekennen. Ik moest toen voor de vijf benzine stelen. Bij garage Borgkamp brak ik met een koevoet het slot van de pomp open, twee tellen werk is dat. Je geeft hem een kleun en hup, benzine zat. Ik liep op mijn laatste benen. Drie dagen achtereen had ik niet geslapen. Tegenwoordig klagen ze al na zes uur werken. Adamshofstraat, Oostzeedijk, Admiraliteitskade, Bosland, overal moest ik heen voor nieuwe branden. Henk Spek nam de spuit in de loop van vrijdag van me over. Van Bosland ben ik naar mijn woning aan de Boezemsingel gelopen. Loodzwaar was de tocht, want toen zag ik pas dat van de stad geen pest meer over was. Zo was het ook mijn eigen huis vergaan. Al mijn spulletjes verbrand. Andere branden had ik staan blussen en onderwijl was mijn dienstwoning afgebrand. Ik heb staan vloeken, godvergeme heb ik gezegd. Toen was de bui voorbij. Het was toch je plicht ergens, hè? Zo moet je het zien. In een kelder vond ik gelukkig nog een fiets. Uitgeput kwam ik bij mijn ouders aan. Ik sleepte me de trap op en daar stonden ze, bovenin het trapgat. Ze zagen een geest verschijnen. Huilen, beste jongen, huilen dat ze deden. Ze namen me allebei in hun armen. Ik moest ze staande houden, mijn vader en moeder. Ik had mijn huilbui al gehad, dus ik hoefde niet meer zo nodig. En eigenlijk begreep ik hun opwinding ook niet. De vorige dag, zeiden ze later, hadden ze gehoord dat Flip Gros in de Waterloostraat was omgekomen. Het was Thomas die dood was en nu konden ze huilen van geluk om mij. Ik vond het tijd mijn vrouw op te zoeken. Aan de Kralingse Kerklaan heb ik me voor het eerst van mijn uniform ontdaan. Dat ging nog net. Mijn vrouw trok aan mijn laarzen, maar, de sokken kreeg ze niet uit. Het was een mengsel van zweet, bluswater, vuiligheid en hitte. Had ze eraan getrokken, dan was mijn vel eraf geweest. Voor het huis heb ik mijn voeten in de sloot gestoken. Ik viel half achterover, kon niet meer. Zo weekten de sokken van mijn voeten. Mijn vrouw stroopte ze voor me van mijn benen, maar daar heb ik niets meer van geweten.' FLIP GROS 25 jaar chauffeur brandweer FOTOGRAAF ONBEKEND/COLLECTIE GEMEENTEARCHIEF Brandweerlieden blussen verwoeste huizen. --- 'De knokploeg Rotterdam-Zuid en het verraad van Kees Bitter' Willem Albert Oosthoek (Rotterdam, 1964) schreef in opdracht van de deelgemeente Charlois een boek over het verzet in Rotterdam-Zuid tijdens de laatste oorlogsjaren. Maandag nam burgemeester Peper van Rotterdam het eerste exemplaar van 'Knokploeg Rotterdam-Zuid 1944-1945' in ontvangst. De knokploeg Rotterdam-Zuid nam deel aan verscheidene overvallen op distributiekantoren, bevrijdingsacties van gevangenen uit het Huis van Bewaring aan de Noordsingel en uit het Hoofdbureau van Politie aan het Haagsche Veer, het tot zinken brengen.van de Westerdam waarmee de bezetter de Nieuwe Waterweg wilde blokkeren en het liquideren van verraders en criminelen, die onder de dekmantel van de ondergrondse werkten. Het Vrije Volk publiceert vandaag een aantal delen uit het boek. „Dinsdag 24 oktober 1944 werd voor de geschiedenis van het verzet in Rotterdam een gedenkwaardige dag. Op deze dag werd door 'Paul', de commandant van de knokploegen in Rotterdam, een geniaal bedacht plan ten uitvoer gebracht. Aan het begin van die dag vond bij de Statentunnel een vuurgevecht plaats. De knokploeg (KP) was ter ore gekomen dat twee SD' ers (Sicherheit Dienst) wilden onderduiken. Deze twee zochten contact met de KP, die zij als tegenprestatie voor hun hulp een aantal belangrijke documenten zouden geven. De documenten zouden bij de tunnel, op de hoek van de Walenburgerweg, overhandigd worden. Toen de KP'ers daar aankwamen, bleek het een val te zijn en er ontstond een schietpartij. Eén der KP'ers en een SD-officier lieten het leven en twee KP'ers werden gearresteerd. Ondanks deze tegenslag riep 'Paul' 's middags zijn manschappen bijeen ter uitvoering van het plan: uit het politiebureau aan het Haagsche Veer zouden ze een groot aantal gevangenen gaan bevrijden. Deze actie zou gerealiseerd worden door een gezamenlijk optreden van de knokploegen in Rotterdam. Ook de KP-Zuid zou acte de présence geven. ★ ★ ★ 'Hilde', een koerierster uit het centrum, kwam met het verzoek of Kees Bitter om 3 uur met twee man naar de stad wilde komen, voorzien van wapens en Duitse uniformen. Als KP-leider moest Kees twee mannen uit de KP-Zuid uitkiezen om aan deze overval mee te doen. Als eerste vroeg hij 'Jan Par' mee te gaan, die er meteen voor te vinden was. 'Bolle Piet', die al eerder had deelgenomen aan de gevangenenbevrijdingactie op de Noordsingel en inmiddels een aardige staat van dienst had opgebouwd, wilde niet mee daar hij op dat moment niet geheel in orde was. Kees moest dus op zoek naar een ander. Hij had 'Kleine Jan' op het oog, maar deze was niet thuis. Als hij geen vervanger vond, zou de KP-Zuid een slechte indruk kunnen wekken. Uiteindelijk viel zijn keus op zijn studievriend Eddy (E. W. Engelkes). ★ ★ ★ Zoals de KP-Zuid voor haar mensen had gezorgd, hadden ook de andere knokploegen in Rotterdam hun zaakjes voor elkaar. Zodoende kon het plan van 'Paul', waar twintig KP'ers aan mee zouden doen, ten uitvoer gebracht worden. De kantinebaas van het hoofdbureau van politie was ook bij het complot betrokken. De KP'ers verlieten de woning van de kantinebaas en belandden via de kantine en de gang voor de deur van de gevangenis. Hier aangekomen, werden achtereenvolgens een drietal agenten, vier landwachters en een aantal bewakers in bedwang gehouden. Snel werden met de sleutels, die één der KP'ers had weten te bemachtigen, de celdeuren geopend en begon de aftocht via de kantine. Vervolgens verlieten 46 bevrijde gevangenen en 20 KP'ers het gebouw en liepen richting Hofplein. Even later hoorden ze het alarm loeien. Op tijd stapten ze in de op het Hofplein gereedstaande auto's en verdwenen naar een schoolgebouw elders in de stad, waar ze werden opgewacht door een aantal LO'ers (Landelijke Organisatie voor Hulp aan Onderduikers) die verder zorg voor hen droegen. • ★ ★ ★ 'Hilly' en 'Adry' gingen hem opzoeken om hem van kleren te voorzien. Toen zij daar aankwamen, was 'Jan Par' verzonken in een diepe slaap. Op de grond lag het SS-uniform en ernaast een koffer vol wapens en andere buitgemaakte attributen. Zo was de overval op het Haagsche Veer een groot succes geworden. Maar liefst 46 mensen, onder wie 35 politieke gevangenen, hadden hun vrijheid herkregen. Onder hen bevonden zich echter ook enkele niet te vertrouwen personen, zoals een man die de SD wilde inlichten over wat hij van de overval en de deelnemers had gezien. De KP was dit te weten gekomen via een informant die op de Aussenstelle werkte. Een paar dagen later werd de verrader door één van de leden van de knokploeg van 'Jos' aangeschoten, waarna hij in het Coolsingel-ziekenhuis terecht kwam. Niet lang daarna werd er op dit ziekenhuis een overval gepleegd waarbij deze verrader voorgoed werd uitgeschakeld. Als represaille voor de overval op het Haagsche Veer werd de volgende dag een aantal mensen door de SD gefusilleerd, onder wie de twee KP'ers die op de ochtend van de overval betrokken waren bij het vuurgevecht in de tunnel." i!r & ir 'Jantje' was de spil van een dievenbende die opereerde op het Noordereiland en in Rotterdam- Zuid. Verder werkte hij ook samen met de SD, waaraan hij veel inlichtingen verstrekte; hij was namelijk vrij goed op de hoogte van hetgeen zich afspeelde in de illegaliteit, in het bijzonder de bij de Nederlandse Binnenlandse Strijdkrachten. Door zijn contacten met de SD belandde hij, nadat hij door de Nederlandse politie was gearresteerd, bij diezelfde SD, die hem direct op vrije voeten stelde. Het was namelijk zo dat de SD desgewenst altijd om uitlevering van een arrestant kon vragen. En 'Jantje' had zowel bij de SD als bij de politie enige corrupte vrienden. Nadat hij gearresteerd was en op het bureau Sandelingplein vastgezet was, waarschuwde een corrupte medewerker van de politie de SD. Op zijn beurt vroeg de SD om uitlevering. Daar dit reeds enkele keren was gebeurd, begon deze gang van zaken zowel de politie als de illegaliteit in Rotterdam- Zuid steeds meer dwars te zitten. In februari bracht de KP-Zuid rapport uit aan de commissie in het centrum, met het verzoek tot liquidatie. Als dit verzoek ingewilligd zou worden, zou de KP-Zuid tot ac-, tie overgaan. In februari werd de jacht op 'Jantje' geopend. De KP had één van haar mensen belast met het opsporen van deze verdachte. 'Jantje' werd op 17 februari getraceerd in café De Roef op de Putschelaan. Daar de KP-Zuid op dat moment nog geen toestemming had hem te liquideren, ofschoon de situatie daarvoor geschikt was, werd de politie getipt. Een rechercheur van het bureau Sandelingplein nam de zaak in handen, waarna 'Jantje' gearresteerd werd. 'Jantje' had op dat moment veel geld op zak, benevens papieren waarop de SD vermeld was; dit alles kwam in handen van de politie. Toen 'Jantje' opgesloten was, tipte de politie op haar beurt de KP-Zuid dat de arrestant op 20 februari om een uur of 2 op transport zou worden gesteld. Zodra de KP-Zuid zou horen dat de commissie het licht op groen had gezet, zou de KP-leiding deze zaak persoonlijk opknappen. Op 20 februari rond een uur pf half vier werden de deuren van het bureau Sandelingplein geopend om de arrestanten 'Jantje' S. en Karel de J. per arrestantenwagen weg te voeren. Op het moment dat 'Jantje' het bureau verliet, kwam één der KP'ers uit het publiek te voorschijn en vuurde koelbloedig een tweetal schoten op 'Jantje' af..." ★ ★ ★ In de volgende weken kwamen er dagelijke berichten over Kees Bitter bij de illegaliteit in Rotterdam binnen en herhaaldelijk werd er voor hem gewaarschuwd. Op 13 december werd hij op een tandem, met voorop een SD'er gesignaleerd op de Noordsingel. Een dag later gaf hij één van de koeriersters, 'Adry' van de KP-Zuid aan. Kort daarna liet Kees zich vaak zien in Sliedrecht en omstreken. Ook daar was men voor hem gewaarschuwd en werd hij gewantrouwd. In de dagen rond de Kerst was hij regelmatig bij zijn ouders. Tevens bracht hij enkele malen de nacht door bij zijn illegale makkers. Zo was Kees op eerste Kerstdag te gast bij de familie Lanser in Sliedrecht. Ofschoon hij ook door de LO'er Lanser, een onderwijzer, werd gewantrouwd, wist hij hem er toch van te overtuigen dat hij niet 'fout' was. Toch,vroeg Lanser hem of hij er mee akkoord ging dat hem de volgende dag enige vragen werden gesteld door de KP-Sliedrecht. Tijdens dit verhoor wist Kees zich er uit te praten. Op een gegeven moment stond hij op, legde zijn hand op het hart en verklaarde plechtig een goede vaderlander te zijn. Op 27 december werd Kees door 'Bolle Piet' en 'Kleine Jan' naar Rotterdam gebracht. Ook tijdens de verhoren in Rotterdam wist Kees, zoals we zagen, zich er vaak uit te praten door het meeste te ontkennen, of zelfs de schuld op een ander te schuiven. Ondanks deze verhoren bleef het wantrouwen zeer groot. Op de avond van 5 januari werd Kees opnieuw verhoord en kwam zijn schuld vast te staan. Na het verhoor op 5 januari wist Kees was er met hem zou gebeuren; het doodvonnis zou aan hem worden voltrokken..." De Knokploeg Rotterdam-Zuid 1944-1945, auteur Albert Oosthoek, uitgeverij Ad. Donker, omvang 132 blz., 42 illustraties, verkoopprijs tot 12 mei ƒ 15,00, daarna ƒ 19,90, ISBN 90 6100 342 3. Kees Bitter, eerst knokploegleider van Rotterdam-Zuid en na zijn arrestatie door de Sicherheits Dienst overgelopen naar de vijand. FOTO'S KNOKPLOEG ROTTERDAM-ZUID 1944-1945 Verzetsman Jan de Geus, ---