Vergelijkende wijsbegeerte Een studie van dr. Vloemans Dr. Antoon Vloemans, wel de vruchtbaarste Nederïandsche schrijver over de geschiedenis *aiï de philosophie, bezorgde kortgeleden bij H- P. Leopold's uitgeversmaatschappij te 's Gra- Te&hage een vertaling van het samenvattende *erkje van Etienne Gilson over de middel'euwsche wijsbegeerte, waarin met groote helfle>"heid en scherpte van betoog de richtingen Van het middeleeuwsche denken worden onderbeiden en in hun ontwikkeling geschetst. .Bracht het voorbeeld van dit prachtboekje hem op de gedachte, zelfstandig zoo iets te Jtodernemen voor de philosophie van de negen«ende eeuw? Er is een zekere overeenkomst *a structuur tusschen zijn nieuwste geschrift Wijsbegeerte der Volken" (een al te weid- Wle naam!) en het genoemde boekje *?n Gilson. Ook Dr. Vloemans beperkt 5jch tot een betrekkelijk afgeronde pc- J'Ode van de geschiedenis, ook hij haalt ~ hoofdzaak de lijnen naar voren en het lijnenspel om enkele „keur- ook hij toont samenhang en onder*heid tusschen de richtingen, die gedurende Jfe vorige eeuw, speciaal in Engeland, Frankje en Duitschland het wnsgeerige denken ?°°rstroomden. Tenslotte leidt ook zijn betoog "* een synthetische conclusie. Zooals bij Gil{?& de gestalte van den Aquiner helder uitham als de alles domineerende, zoo rijst hier ?*t beeld van Hegel naar omhoog uit de waring van stelsels en gedachten. Maar al zou hij voor zün methode geïnspi- ?etd zijn door het voorbeeld van Gilson, zijn blijft volkomen onafhankelijk van ''ens invloed. Over het verloop van de onttakeling heeft dr. Vloemans zeer origineele to'oelens, die misschien een beetje te veel bebloed werden door de politieke en sociale zoodat de schrijver zich verliest in betrekkelijk weinig ter zake doende bespiegelen over de tegenstelling tusschen „rechtsch" j*1 ..linksen" in het maatschappelijke denken: ?*ar deze origineele gevoelens worden op zulk J*1» wijze voorgedragen, dat de belangstellende ezer zich als het ware persoonlijk betrokken **at achten in de historie van de philosophie ?* hiervoor niet langer onverschillig kan blijven. SiJ de lectuur van dit werkje krijgt men de rJSgestie, dat er een bekwaam en handig dorfnt aan het woord is, iemand, die gewoon is, vraagstukken te behandelen voor een rjbliek, dat eerst op de hoogte wil worden gejacht.' Deze suggestie schept een sfeer van ert rouwen en dwingt tot aandacht. Het werkje is niet een gewoon „historisch maar het is een „proeve van verkijkende wereldbeschouwingsleer", gelijk de «üteur net noemt op het titelblad, of een "Proeve van vergelijkende geestesgeschiedenis \*n de 19e eeuw", zooals het heet op den om!"ag De laatste naam is wel de meeste precieze J?f als men héélemaal correct wil zün, hale men r 6 karakteristiek aan, die dr. Vloemans geeft j* het voorbericht: „een proeve van vergelij*€tWe wereldbeschouwingsleer, toegepast op de Wijsbegeerte van de negentiende eeuw." Set materiaal ter vergelijking is vrijwel uitbuitend ontleend aan de wijsgeerige stroomin-Ben in de ons omr'ngende groote landen, Engeland, Frankrijk en Duitschland. Slechts even /■'orden Scandinavië, Nederland en Italië gedoemd, aan het Leuvensche neothomisme wordt |een aandacht gewüd, zoomin als aan de •ransche vertegenwoordigers der existentie-phi'°Bophie die trouwens tot de 20e eeuw behoo- Wat is nu de bedoeling geweest van dr. Vloe- met dit populair-gehouden boekje van °6 bladzijden, dat verscheen in een „Bibliotheek »oor wetenschappelijke en actueele vraagstuk- Jen" onder Vlaamsche redactie bij de uitgeve*« van H. P. Leopold, te Den Haag? Hij heeft willen onderzoeken, welk gevolg de Jationale differentiëering van het wrjsgeerig °e«ken heeft gehad. Tot de achttiende eeuw bestond er geen „Fransche" naast een „Duit?che" philosophie, er was „de" philosophie en "aar belangen gingen hoog boven het nationale Uit. t>e binding van deze belangen aan allerhande Nationale strevingen is door Julien Benda aanwezen als een verschijnsel van diep geestelijk Dit noemde hij het „verraad der kler-ser»." Menschen, die ziin boek nooit lazen, ge|*Wken den titel veelal juist in omgekeerden Jn en duiden als „verraad der klerken" aan, Qat denkers en dichters zich onthouden van Actieve belangstelling voor den maatschappe''■'ken nood of voor allerlei politieke vraagstuk- fen- Doch Benda bedoelt, dat denkers en dich**S ontrouw worden aan de zuiverheid van den sPecuiatieven waarheidsdienst, zoodra zij de ïesultaten van hun onderzoek of van hun in- dienstbaar maken aan de begeerten 1*n ..wereldsche" practici. De clerc of „clef Us" is volgens Benda degene, die de aanbraken van den geest op universaliteit moet «ten gelden. Or. Vloemans laat zich hieromtrent veel ginder radicaal uit dan Benda. Hoewel hij dvi- "elijk laat doorschemeren, dat ook hü het gevaar wel inziet van een differentiatie der wijsgerige stelsels volgens den landaard van de Wiilosophen, acht nÜ koo*l in de geheele geschiedenis zekere nationale kenmerken van de Jokeren waarneembaar, waardoor ook de beoefening van de wijsbegeerte wordt gekarakte , Zoo toont hij aan, dat het Engelsche den*en meestal empirisch is geweest en ook moest XiJn. dat de metaphysische speculatie in Eneland doorgaans werd geremd door een gematigdheid, die neigt naar het bewaren van "er> common sense, en dat de Engelsche denkïesultaten gewoonlijk gewaardeerd moeten *°fden naar hun practische beteekenis. Merkaardig is in tegenstelling hiermede de Schot*che traditie, die zich afwendt van het empirische scepticisme en haar grondslagen zoekt ™* intuitieve waarheden, welke zich aan het gemoed openbaren. Deze Schotje traditie is dan ook minder practisch en meer speculatief en religieus dan de *hgelsche. De schrijver wijst in dit verband op *e „actualiteit" van een auteur als Thomas die wel geen strikt vakphilosooph is Geweest, maar toch door een wijsgeerige in- sPiratie werd geleid bij ziln strijd tegen de nivelleering van het geestelijke leven. De Schot- s°he school maakte Engeland eenigermate ont- vankelijk voor het Duitsche idealisme, maar werd er toch nooit inheemsen; het bleef '** Engeland een tamelijk steriele „professorenkhilosophie" tegenover de volksaardige empiri- richting, die telkens weer zegepraalt. ..Frankrijk — zegt Dr. Vloemans — is het 'and der ievendc, maar niet der groote philosophieën", de Fransche denkers boeien hem over "et algemeen en hij spreekt er over met een Weldadige gemoedswarmte, hoewel hij juist hier enigszins afwijkt van de scherpte van teeke- waardoor hij zijn betoog zoo onderhoudend wist te maken. De stn'l blijft klaar, maar öe gedachte vervaagt eenigszins, omdat de auteur geen raad weet met het religieuze probleem. Hij ziet in Frankrijk den trek naar positivisme en rationalisme en meent, dat „rationalisme noodzakelijk de religie moet verzaken." starre consequentie is dit waar, doch de fransche geest komt zelden aan de starheid van die consequentie toe: de wijsbegeerte van een Franschen denker eerbiedigt meestal op een of andere wijze het mysterie, dat zich aan de rede onderwerpt ter doorgronding. Het is dan ook merkwaardig, dat de paradoxie van 't denken zien zoo duidelijk vertoont in de geschiedenis der Fransche wijsbegeerte, die als geheel het meest systeemloos lijkt, vandaar het rijkst gevarieerd schijnt, maar die bij allerlei spelingen, welke zij toelaat en waaronder de philosophie van Bergson de meest aantrekkelijke is na die van Deseartes, toch een houvast zoekt in een zelfoverstijging van de rede door aanvaarding van het „mysterium tremendum et fascinosum", waarmede de philosophie geen raad weet en zonder hetwelk zij ook geen raad weet. De Duitsche idealistische wijsbegeerte heeft meer de bewondering dan de liefde van dr. Vloemans: hij ontvouwt haar geschiedenis met klaarblijkend ontzag, maar ontveinst zich niet, dat in de Duitsche dialectiek een element van betrekkelijk ijdel gedachtespel schuilt, waarmee men alleen kan systematiseeren, verklaren, onderbrengen en beheerschen zonder dat men een stap verder komt bij de oplossing der diepste levensraadselen. Dat nochtans de Duitsche philosophie veruit de meest belangwekkende is van de negentiende eeuw en dat haar eigenaardig, onvoltooid romantisme de rijkste kiemen bevat voor een verdere ontwikkeling van het denken, ook in de levenspractijk, schijnt wel de overtuiging van den auteur, die zich heel objectief uitdrukt. De portretten, door hem geteekend, zijn te vergelijken met kraakheldere zwart-op-witjes: ze toonen den contour van elke gestalte heel scherp. Komt hy eindelijk toe aan de vraag, in hoeverre van de philosophie de leiding uitgaat, die het daadleven der menschheid behoeft, dan stelt hij terecht de wijsbegeerte op een verheven standpunt als leidster der volkeren, ofschoon hij niet zoover gaat, de pragmatische geschiedenis te beschouwen als een afvalproduct van de geesteshistorie. Meestal is datgene wat in feiten manifest wordt, geestelijk reeds „overleefd ", maar het prikkelt ook tot nieuwe geestelijke werkdadigheid, zoodat de feitenhistorie wel degelijk haar beteekenis heeft voor de geesteshistorie. Een zelfde onzekerheid als wij meenden op te merken bij dr. Vloemans, waar hij deFransche paradoxie van denken en gelooven besprak, worden wij ook gewaar in zijn constructie van een „rechtsch" en „linksen", vage aanduidingen voor scherpe tegenstellingen, die in de laatste eeuwen vaak de denkers van de daadmenschen scheidden, waarbij de philosophie en over het algemeen de „intelligentia" dan „linksch" zou zijn. Dit lijkt ons te schetsmatig geconstrueerd. Öok beteekenen de woorden te weinig. Een dieper gaand betoog over dit onderdeel is dr Vloemans aan zijn lezers wel verplicht. Wat hij hun heden gaf is een verdienstelijke samenvatting, die tot zelfstandig denken kan aansporen. Ze is niet overal even bondig en scherp, maar ze is als geheel genomen voldoende prikkelend om de lectuur er van tot een leerrijk genoegen te maken. --- De Boompjes te Rotterdam tegen het mi dden van de 19e eeuw (naar een oude ets) (Foto Archief V.K.P.) --- ROTTERDAM 1340-1940 Bloemlezing van een stad „Het noodlot heeft gewild dat in het jaar, waarin het 600-jarig bestaan van Rotterdam herdacht zou worden, het meest karakteristieke Rotterdamsche stadsbeeld, dat aan die zes eeuwen herinnerde, verdween". Zoo begint Paul J. J. Huincks de „Verantwoording" tot zyn bloemlezing „Rotterdam in de litteratuur", een fraai geïllustreerde jubileumuitgave voor het groote publiek, verzorgd, en met smaak verzorgd, door de Hollandiadmkkerij te Baarn. Om van dit boek ten volle te genieten, moet men Rotterdammer zijn. Het is er niet genoeg voor, dat men litterator is. Want de letterkundige kunstenaars, die het aspect van Rotterdam op oorspronkelijke wijze waarnamen en in hun poëzie of proza vastlegden, waren over het algemeen typische realisten en de vreugde der herkenning is bü de lectuur van hun werk een vaak zeer belangrijk onderdeel van het schoonheidsgenot. Rotterdam is dan ook een stad, die om realisme vraagt Men bewondert deze stad niet zoozeer aesthetisch als wel algemeen-organisch. Ze Is, met andere woorden, meer een levende stad dan een schoone stad. De samensteller van dit boek heeft daar rekening mee gehouden. Hij maakte een verzameling van teksten, waarin het proza het verre wint van de poëzie. Het is trouwens typisch, dat de beroemdste Rotterdammer onder de historische dichters van ons vaderland: dat was H. Cz. Tollens, nooit een lofdicht aan zijn woonstad heeft gewijd! Wij deelen niet de opvatting van professor Donkersloot (ook een Rotterdammer), dat *ien in het oeuvre van Tollens nog het eerste greintje ware schoonheid zou moeten ontdekken. Maar juist het mooiste en eerlijkste gedicht van dezen Rotterdamschen poëet, de „Avondmijmering", voert hem in gedachten terug naar het „nederig Elten", waar hij gelukkige kostschooljaren heeft gesleten. Zijn voorvaderlijke verfwinkel in onze havenstad heeft dezen huiselijken poëet nooit kunnen inspireeren. De samensteller geeft dan ook volmondig toe, dat Rotterdam in de oudheid geen stadspoëet heeft gekend. In den nieuwsten tijd is er echter Jan Prins, is er Koos Speenhoff, is er Clara Eggink. is er P. W. van Heerikhuizen, maar ook de Rotterdamsche gymnasiumleeraar J. H. Leopold, wiens gedicht „De Molen" door een Rotterdamsch stadsgezicht werd geinspireed. Toch was ook Leopold geen echte „stadsdichter" van Rotterdam. Dit is nu eenmaal meer een stad voor prozaschrijvers. Uit de prozabijdragen aan dezen bundel krijgt men den rijkst gevarieerden indruk van het levendige stadsverkeer met de Maas daar doorheen. Het eigenlijke werk over Rotterdam is nog niet geschreven; het zal een moderne tragedie zijn, een hedendaagsch treurspel der gerechtigheid. Zulk een werk ontstaat nooit onder een verschen indruk, maar het zal zeker ontstaan. In onze vaderlandsche vrijheidshistorle zijn Leiden, Alkmaar, Haarlem, Delft en Amsterdam tot dusver grootere namen geweest dan Rotterdam, zoo iets heeft invloed op de litteratuur. Want de litteratuur van een volk is minder bepaald door een natuurgegeven dan door het cultuutweefsel: een litteratuur, die dezen naam verdient, is niet „volksch", maar boven-volksch waarachtig. Juist een zoo karakteristieke „volks"-stad als Rotterdam bewijst het in dit merkwaardige boek. Ze rijst hier op uit de visie van naturalistische waarnemers, die haar liefhebben of die haar critisch bekijken, maar die nog niet de groote lotsgemeenschap met haar vonden, welke de extase der klassieken en orofeten van ouds alleen in de „offersteden" kon ervaren. Rotterdam is in 1940 een Sichem geworden, een stad des verbonds, en dit is een nieuw begin in de stadshistorie. Degenen, die voorspellen dat Rotterdam heerlijker zal herrezen dan het tot heden verrees, spreken een diepzinniger waarheid dan zij vermoeden. Men leze er de oudste geschiedenis van Israël of Hellas op na, wil men weten, wat een stad noodig heeft om dichters te imponeeren. Zij moet daarvoor een historische „offerplaats" zijn. Het „sacrificium" dat „offer en tegelijk „heiligmaking", maar ook „heilig doemvonnis" beteekent, maakt het nieuwe Rotterdam groot in de geschiedenis der volkeren. Msar dit alles neemt niet weg, dat het oude Rotterdam, dat geestelijk onverwoestbaar blijft, een bewonderenswaardige veelzijdigheid van levendige indrukken gaf, en dat die indruKken door den heer Huincks heel goed werden bijeengebracht. Een bijzondere verdienste ligt nog in de korte biografische aanteekeningen over oudere Rotterdamsche auteurs. En al hadden wij tusschen de illustraties gaarne wat oud en modern schilderwerk gezien, de foto's, die dit boek verluchten, zijn mooi. Vooral wie van geboorte en genegenheid Rotterdammer is zal van deze bloemlezing genieten. Er staat véél in en het is goed gerangschikt, prettig opgediend, kortom uitstekend verzorgd. Als motto draagt het werk de verzen van Vondel: Al leit de stad verwoest, en wil daarvan niet [ijzen: Zij zal met grooter glans uit asch en stof [herrijzen, Want d'Opperste beleidt zijn zaken [wonderbaar. De „Phcenix der poëten" kende het rrysterieuze verband tusschen ondergang en heerlijkheid, waarop het grootsche in de poëzie altijd berust. In dit veelzijdige boekwerk bleef het grootsche wat op den achtergrond, verdrongen als het werd door het realistisch-alledaagsche. tot dusver het beheerschende karakter der drukke havenstad. Maar in het feit van deze uitgave, die een féést-uitgave is bij het zesde eeuwfeest der stad, schuilt het magnifieke, dat ons ontroert, wanneer wij de uitgave ter hand nemen. Dit feit maakt Rotterdam tot een symbool. Behalve de genoemde dichters komen in deze uitgave aan het woord: F. Bordewijk, J. M. Ussel de Schepper—Becker, Victor E. van Vriesland, Leo Ott, B. Stroman Piet van Veen, Anthonie Donker, Ch. A. Cocheret A. Mü. de Jong, J. W. de Boer, J. C. Bloem, G. F. Haspels, W. Schurmann. .Toban de Meester. M. J. Aug. P. van Groeningen en eenige kunstenaars uit vorige eeuwen. De keuze uit hun werk is karakteristiek. --- Jo van Aimmers—Kuiler Archief Y-M^-i. --- DOEK EN BLAD #RIJDEN OP GAS, door ir. W. A. G. Weststrate en ir. W. Ybema. — Uitg.: „De Technische Boekhandel", H. Stam — Adam, Haarlem, Rotterdam. Met genoegen vermelden wij dit werkje, waarin de twee schrijvers een antwoord geven op de momenteel zoo actueele vraag: Hoe kan het vervoer doorgaan zonder benzine? De frissche geest dien dit boekje ademt, vindt ongetwijfeld zijn verklaring in de ruime practische ervaring Waarover de schrijvers met betrekking tot de onderhavige omschakeling en derzelver problemen beschikken. En het is juist die zoo veelbeteekenende practisch ervaring, welke tot voor zeer onlangs in ons land eigenlijk maagdelijk gebied was. In hun bespreking van de mogelijkheden d* voor- en de nadeelen bü de verschillende systemen van overgang van benzine op gas putten zij dan ook rijkelijk uit dit fonds van opgedane ervaringen, tot nut en leering van den lezer. Tot slot wordt een algemeen overzicht gegeven ten behoeve van hen, die hun keus nog moeten bepalen voor verbouwing op gas en wordt besloten met een handleiding voor de administratieve voorschriften welke gevolgd dienen te worden. --- Kersttentoonstelling bij Huinck In de kunsthandel Huinck en Scharjon te Amsterdam zal tot 31 Januari een Kersttentoonstelling gehouden worden van beeldhouwwerken door H. M. Wezelaar, waarbij zijn portret van John Radecker, en van stillevens door Nederlandsche en Fransche kunstenaars uit de verzameling van Huinck en Scherjon. --- Nieuw Nederlandsch Proza EEN SAMENVATTEND OVERZICHT Is het niet zonde, zoo vraagt men zich af, is het niet werkelijk zonde, dat dr. Marie H. van der Zeyde al die studie heeft gemaakt en al die boeken heeft gelezen om ons als resultaat daarvan een werkje voor te leggen van nog geen volle 82 bladzijden, waarin ze natuurlijk de helft niet kan zeggen van hetgeen ze weet, zoodat de titel „Nederlandsen Proza van dezen tijd" vooral juist is door iedere bepaling, zelfs die van het lidwoord te missen? Is het niet werkelijk zonde, dat ze in dit korte bestek „telkens getracht (heeft) iets duidelijk te maken van het verband van het litteraire kunstwerk met het cultureele leven eener-, de individueele geaardheid van den schrijver anderzijds, ofschoon de haast, waarin het geheel wordt afgehandeld, haar de gelegenheid niet gunt, bij eenig auteur lang „stil te staan", zooals dat heet? Haar boekje is bestemd om „belangstellende, maar niet onderlegde lezers" voor te lichten en wil daarnaar worden getoetst, zoodat wij de schrijfster onrecht zouden aandoen, méér van haar te eischen dan het publiek kon verlangen, tot hetwelk zij zich richt. Doch heeft ook dit publiek niet recht op een meer uitvoerige motiveering van persoonlijke inzichten dan hier wordt geboden? Het bestek was waarlijk te klein voor den inhoud, en dit maakt het boekje, in populairen trant gesteld, zoo „summier", dat het eigenlijk weerloos is tegen alle kritiek. De stof is hoofdzakelijk, maar niet consequent, ingedeeld volgens de thema's, men krijgt dus aparte hoofdstukjes, getiteld „Boeken over kinderen", „De rol van de tropen', de psychologische roman, de „droomers", de boerenroman en „vrouwenhoeken." Daaraan gaat een algemeen-oriënteerend opstelletje vooraf, en er Volgt een slothoofdstukje op over „sterren van nu", dit zijn dan meest jongeren, maar een beetje Verrassend staat Van Genderen Stort daartusschen, en die verrassing stijgt, wanneer de karakteristiek zich bepaalt tot de mededeeling: „Den laatsten tijd merkt men echter weinig van hem." Waarom wordt hij dan als een „ster van nu" beschouwd? Mevrouw van der Zeyde heeft meer van die beminnelijke inconsequenties. Ze noemt in één adem Annie Salomons met Jo van Ammers— Kuiler. Over de eerste heet het dan: „Haar roem is feitelijk al voorbn", wat ons wel iets tè „vrouwelijk" toeklinkt ten opzichte van een schrijfster, wier latere prozawerken juist bijzondere aandacht verdienen en wier „Huis in de Hitte" bi) de litteratuur over de tropen schromelijk wordt verzwegen, evenals trouwens het Indische werk Van L. J. M. Feber, E. du Perron en Bep Vuyck. Maar het meest „vrouwelijk" in dienzelfden zin is de karakteristiek van Jo Van Ammers—Kuiler: „Vroeger was zij een eerlijk schrijfster van den tweeden rang, zooals er vele zijn." Wat is ze thans? Een oneerlijk schrijfster van den eersten rang? Een eerlijk schrijfster zonder' eenigen rang? We moeten het gissen. Men vraagt zich af, of in een werkje als dit zulk een eigenaardig-onv'riendelijke uitlating, die in het geheel niet wordt gemotiveerd, wel op haar plaats is, ja, of zij in het algemeen wel gepast is. Laat het gewoonte zijn geworden, mevrouw van Ammers—Kuiler te misprijzen, laat het gelden voor een goede grewoonte, indien gij deze meening hebt, maar sluit u dan ronduit bij die gewoonte aan met opgave der redenen. Of zwijg over deze dame, indien haar werk niet in aanmerking komt voor serieuze bespreking. Maar het heeft zin noch charme, mevrouw van Ammers—Kuiler alleen maar even te beleedigen, ongeacht, wat de veelgelezen schrijfster op het geweten heeft. Uit elk hoofdstukje zijn voorbeeldjes te kiezen van zulke nonchalance ten opzichte der behandelde figuren. Hierdoor is dit boekje nogal naargeestig, om het precies te zeggen. Voor menschen, die onbevangen staan tegenover de heele litteratuur is het te eigenwijs„persoonlijk", voor ingewijden is het te oppervlakkig. Het bewijst weer eens, hoe moeilijk het is. eenvoudig werk goed te doen. De schrijfster heeft weinig afdoende formuleeringen gevonden, doch behelpt zich met karakteristieken als deze: „Top Naeff is knapper dan Ina Boudier, maar minder trouwhartig-menschelük." „Bordewijk is een auteur, dien men ten zeerste bewonderen moet, maar dien men niet liefheeft." Zulke uitspraken zijn alleen maar aardig voor menschen, die van humor houden! Verder beteekent dit boekje niet veel. Wat er in staat over Jac. van Looy, Prederik van Eeden en Herman Robbers is wel het beste, maar het is niet veel nieuws, en eigenlijk ook niet veel zaaks. Het boekje verscheen bij Van Loghum Slaterus, te Arnhem. Ina Boudier Bakker Foto Arcli. V.K.P. --- Sint Franciscus Borgia #Pater C. Ibelings — Leven van Franciscus Borgia — Serie: . „De Gemeenschap der Heiligen", nummer XV. Uitg. Dekker en Van de Vegt. N.V. Nijmegen, Utrecht 1940. De zaligverklaring van Francisco de Borgia, Grande van Spanje, later generaal der Sociëteit van Jezus, had plaats op 6 September 1624. Betrekkelijk kort daarna, n.l. op 12 April 1671, werd Franciscus Bcrgia heilig verklaard en dit feit heeft heel de katholieke wereld van de contrareformatie met grooten jubel vervuld. Joost van den Vondel schreef bij die gelegenheid zijn gedicht „Op het inheiligen van den H. Franciscus de Borgia, hertogh van Gandia, onderkoning van Katalonië. Generaal van de Sociëteit, door Zijne Heiligheid Klemens den Tienden". Van Pater Adriaan Poirters verscheen te Antwerpen een „Leven van den H. Franciscus Borgia". dat echter minder biografisch en historisch is dan moraliseerend en bespiegelend. Door andersdenkende critici, reeds van die dagen, is de heiligverklaring van dezen Borgia- Jesuiet uitgelegd als een revanche, die de Katholieke Kerk zou hebben genomen op de schande, haar aangedaan door de regeering van den Borgia-Paus. Alexander VI en door Cesare Borgia. Men vindt die veronderstelling tot op onzen dag verdedigd. Overigens is de gestalte van St. Franciscus Borgia, althans in de Noordelijke landen, niet populair meer. Men kent van hem in het gunstigste geval alleen de legende omtrent zijn roeping tot den religieuzen levensstaat. Deze roeping zou hem n.l. „overvallen" zijn op het oogenblik dat hij in Mei 1539 koningin Isabella zag liggen in haar doodkist. De veronderstelling, dat hij Isabella zou hebben beschouwd als een ideaal van vrouwelijke schoonheid en dat hij bij het zien van haar ontbindend lichaam voor het eerst — en definitief — tot besef gekomen zou zijn van de ijdelheid der vergankelijke dingen hier op aarde, is als geheel genomen zeker legendarisch hoe vruchtbaar dit onderwerp ook bleek als stof tot meditatie en poëzie. Ook Vondel behandelde deze legende. „Maar" — zoo schreven wij vroeger eens over dit voor de geschiedenis van de spiritualiteit der contrareformatie zoo belangwekkende onderwerp — „dieper doordringend dan de meeste ascetische schrijvers, schat hij 't zielsproces van den Franciscus dezer legende. Niet de doodsangst drijft dezen weg uit een ijdele wereld, waar alle glorie toch maar vergankelijk is; de doodsgedachte verdeemoedigt hem zoo diep, dat hij uit deemoed zijn leven verandert." — Voor Vondel is Franciscus Borgia de heilige van de triomfeerende nederigheid. Deze dichterlijke visie op de geschiedenis van St. Pranciscus' Teven haalt wel de kern naar voren uit een omvangrijken, ja overvloedigen schat van biografische gegevens, hoofdzakelijk bewaard in de uitgebreide ambtelijke correspondentie van den heilige. Vaak is het moeilijker het leven te beschrijven van iemand, dien wij goed kunnen kennen, dan van iemand, wiens geestelijk bestaan w;i grootendeels moeten reconstrueeren uit enkele overgeleverde teksten. Speciaal het leven van Franciscus Borgia is in dit opzicht veeleischend. Het is nauw verweven met de geschiedenis van de Spaansche politiek tijdens Karel V en met dR jeugdgeschiedenis van de Compagnie van Jesus. Dat „de overvloed van materiaal den man onder het werk verborg" heeft ziin jongste Nederlandsche biograaf, pater C. Ibelings. dan ook wijselijk ingezien en hij tracht in deze korte levensschets — ze telt 136 bladzijden — ~de eenheid van 's mans ziel in de veelzijdigheid van zijn geniaal werk te ontdekken." Deze tendentie om de eroote Ujn te houden, maakt het boekje bijzonder lezenswaardig. Het teekent in den heilige den geestelijken ..levenskunstenaar". Hoewel de gecompliceerde zielsgesteltenis van den merkwaardigen man, die deze „late Borgia" (om met Klabund te spreken) geweest is door de voorstellingswijze van den auteur eenigermate wordt vereenvoudigd, zal de lezer zich niet beklagen over tekort aan boeiende stof in dit korte verhaal. Zelfs wie het alleen maar zou lezen, zooals men een avonturenroman onderhanden neemt, wordt er nog door bezig gehouden. Het is een geschrift dat in eenvoudigen stijl veel belangwekkends verhaalt. De gestalte van den held komt er duide- lijk in tegen den historischen achtergrond. Het is een dier heiligenlevens, die men met pleizier leest Wij hopen, op St. Franciscus Borgia nog eens uitvoeriger ~terug te komen" (zooals dat heet), maar wij wilden alvast den lezer wijzen op het bestaan van dit aantrekkelijke werkje. Men leze het onbevangen, dan voldoet de lectuur het best. lemand kan in 136 bladzijden niet alle vraagstukken uitputten, die een ingewikkeld stuk historie hem voorlegt. Pater Ibeling6 heeft wijs gehandeld door de Borgia-problematiek te verleggen naar Franciscus zelf en aldus deze figuur, die door een koorteachtigen activiteitsdrang werd gekweld, te schetsen als een heilige, op wien de familieschande. waarvan hü zich bewust was. niet zonder uitwerking bleef. Een heilige met een minderwaardigheidscomplex, zou de moderne psycholoog zeggen. Vondel zei het duidelijker: „De ootmoed wordt in hem gekroond" St. Franciscus Borgia (Foto V.K.P.) --- De dood van E. du Perron Onjuiste voorstelling In de December-aflevering van „De Nieuwe Gids", die buiten de „Opmerkingen en Beschouwingen" van Uödewük van Deyssel en het vervolgstuk van „Familiekroniek", den roman van Felix Timmermans, niets bevat, dat voor bespreking in aanmerking komt, vindt men op bladzijde 809 een aanteekening van dé hand des heeren dr. Alfred H. Haighton. die, in strijd met de waarheid zijnde, rechtzetting behoeft. Het is een voetnoot bij een artikel, getiteld „Leering uit Lebak" en handelend over hetgeen samenhangt met het ontslag van E. Douwes Dekker (Multatuli) als ambtenaar. Het artikel zelf heeft niets om het lijf en is een uiting van starre partij-politiek. De voetnoot luidt lals volgt: Noot d.d. 23 September 1940. Ik schreef dit opstel, terwijl ik niet beter wist. of E. du Perron verkeerde nog in het land der levenden. Eerst gisteren hoorde ik, dat hij, bij den inmarsch der Duitsche legers, de hand aan zichzelf heeft geslagen, evenals Menno ter Braak, plus een paar andere joden, jodenvrienden en -knechten. Eerst op 12 Juni j.l. keerde ik in Patria terug, zoodat ik de berichten over die zelfmoordvlaag pas uit de zooveelste hand had De laatst* zin van deze noot is niet alteen om de beeldspraak merkwaardig (een zelfmoord-bericht uit de eerste „hand" blijft toch maar een zonderling bericht!) Immers deze laatste zin geeft te vermoeden, dat de schrijver niet zoo heel zeker van zijn zaak is en als het ware een verontschuldiging gereed houdt voor het geval van tegenspraak, die hii verwachten moet. indien de heer E. du Perron niet door zelfmoord om het leven is gekomen. Het is. als wilde dr. Haighton alle verantwoordelijkheid voor dit bericht van zich afschuiven naar een „zooveelste" hand, wier vingers hij dan bereid is, op het eerste teeken los te laten. Inmiddels vertrouwt hü maar, dat onder de gegeven omstandigheden niemand dit „eerste teeken" zal durven geven. Hy is zich blijkens de formuïeering zijner noot bijzonder scherp bewust, deze dr. Haighton, dat hij iets mededeelt, waardoor hy den overleden auteur E. du Perron — dien hij ook in zijn opstel gedurig bestrijdt — nog na den dood blameert. Hij is zich bovendien bewust, dat deze blaam tamelijk onzeker is. om niet te zeggen; hoogstwaarschijnlijk onverdiend. Immers dr. Haighton voelt de behoefte, te berichten, dat hij de mededeeling hieromtrent ontving uit „de zooveelste hand!" Wij hebben hier te maken met een strijdmethode, die niet scherp genoeg kan worden gelaakt. De waarheid is namelijk, dat de heer E. du Perron op 15 Mei j.l. te Bergen (N. H.) overleed aan een hartkwaal, waaraan hij lijdende was, en die hem dwong, Indië, waar hij werkzaam was, te verlaten. Deze kwaal kan door de aandoening over het capitulatie-bericht beslissend verergerd zijn, maar het staat vast, dat zij de eenige doodsoorzaak was en dat Du Perron, lijder aan deze hartkwaal, ook zonder den oorlog, jeugdig — waarschijnlijk nog in 1940 — had moeten sterven. In zijn laatste levensdagen heeft deze auteur blijk gegeven van grooten persoonlijken moed en getoond, dat hij een goed Nederlander was. Men kan weten, dat wij herhaaldelijk tegen Du Perron hebben gepolemiseerd en dat wij zijn inzichten doorgaans niet deelden, zijn smaak niet vertrouwden. Maar juist daarom keuren wij te stelliger een strijdmethode af, die het hebben moet van onwaarheden, gelanceerd namens het gezag van de „zooveelste hand". Ook was E. du Perron geen Jood, zoomin als M*nno ter Braak. Door de omstandigheden, waaronder zij werd gelanceerd, is deze valsche légende-vormende aanteekening in „De Nieuwe Gids" van Decemcer een daad, waartegen men om wille der goede pers-zeden met groot* klem moet opkomen. Wat in normale omstandigheden een onjuiste mededeeling zou wezen, die men maar niet achteloos mag verspreiden, wordt in bijzondere omstandigheden, als die, waaronder wy thans leven, een volstrekt afkeurenswaardige uiting. In elk geval dienf dr. Hajr reten, dat deze notitie in flagranten is met de waarheid. --- Jac. van Looy (naar een teekening van Jan Veth) (Foto V.K.P.) --- Voortgezette Godsdienstleer Bü de N.V. Paul Brand's Uitgeversbedrijf te Hilversum verscheen een „Voortgezette Godsdienstleer" van pater H. Heimer C.S.S.R., den bekenden schrijver van „Er is nog veel te doen." De samensteller zocht naar een nieuwe, aantrekkelijke indeeling van de stof en ging daarvoor met succes te rade bij dr. Scheeben's „Mysteriën der Christentums". Een vragenboekjc is toegevoegd aan deze uitgave. Pater Heimer zag af van de methode der z.g. geheugenvragen en formuleerde voornamelijk begripsvragen. Zijn boek is gesteld in een taal, die voor kinderen boven de 12 jaar over het algemeen zeker niet te moeilijk is. Hij plaatste boven elke les een (meestal Bijbelsch) motto, dat zeker zijn uitwerking niet zal missen. Deze motto's behooren tot het meest waardevolle van de gevolgde methode: daarnaast verdienen de teksten de aandacht, die elk hoofdstuk besluiten. Hieronder bevindt zich (zij het in een tamelijk zwakke, maar niet slechte rijmvertaling) hei „Coelestis Urbs Jerusalem", voorts I Cor. 13 als „hocglied der liefde", de Zonnezang van St. Pranciscus als ..hooglied der natuur", de Psalm „Miserere" als hooglied der boetvaardigheid, het Gloria als hooglied der menschwording, het Lauda Sion als hooglied der H. Eucharistie en het Te Deum als hooglied der dankbaarheid. Het was geen kwaad idee, deze teksten op te nemen in een uitgebreiden catechismus. De ontwikkelde katholiek moet ze kennen. Pater Heimer heeft in frisschen toon een prettig leerboek geschreven. ---