VRIJDAG Nieuwsblad van het Noorden O vrijdag 13 maart 1987 --- Louche figuren Terwijl zijn klasgenoten na de.: \ HBS direct gingen, studeren, vond Cohen in Amsterdam een baantje, als journalist bij De Telegraaf. Hij was rechtbankverslaggever en veel van de louche figuren die hij in die tijd tegen het lijf liep V ' zouden later een rol spelen in zijn literaire werk. Verder nam hij ook de horoscooprubriek voor zijn rekening. , Maar de journalistiek verveelde hem vrij snel en in 1908 trok hij naar Göttingen om daar een tijdje Duitse taal- en letterkunde te . studeren. Ook dat was geen . daverend succes. Cohen keerde terug naar Deventer en begon nu serieus aan een carrière als schrijver te denken. In 1911 ! > verscheen zijn eerste roman, Ver van de Menschen, een heuse streekroman. Vrij snel volgden de romans Kitty Optenberg (1912) en 'Het vervloekte geslacht (1914)., ;Maar van de pen kon hij niet ; leven en bovendien stond hij op : het puntte trouwen. Eind 1913 solliciteerde hij als directeur van '■ de 'Openbare Leeszaal en in Groningen, destijds ;nog gevestigd aan de 'stille' kant; :van de Vismarkt, en het jaar; daarop kon hij aan de slag. --- Slordig Hoewel hij geen bibliotheekopléiding had genoten, kon Cohen de zaken aardig bijsloffen. Hij toonde veel initiatief en had ook zeker kwaliteiten. Zo bouwde hij in de loop der jaren een uitstekende Doekencollectie op en gaf hij 'zijn' klanten deskundige adviezen. Ook kwamen er al snel 'correspondentschappen' van de grond, de voorlopers van de huidige filialen, en leidde Cohen veel jongeren op in het vak van bibliothecaris. Maar daarnaast was hij uitgesproken slordig en . moet hij in de omgang lang niet altijd even gemakkelijk zijn geweest. Regelmatig maakte hij van de kaartenbak een chaos en als de zon maar even scheen, nam hij de benen. Omdat hij maar 38 uur in de week werkte, had Cohen voldoende tijd over voor zyn literaire arbeid. Ook schreef hij als recensent voor diverse noordelijke kranten en verzorgde hij een natuurrubriek. Hierin vertelde hij over de planten en dieren die hij op zijn zwerftochten tegenkwam. In 1914 publiceerde hij drie Overijsselsche sagen, een voorproefje van de twee delen Nederlandsche Sagen en Legendendie in 1917 en 1919 verschenen. Cohen was een . verwoed verzamelaar van sagen en legenden en trok er regelmatig op uit om daar lezingen over te j geven. Voor de toenmalige uitgeverij Woltèrs schreef hij - samen met zijn vriend Wytze Keuning, 'hoofd eener school', een succesvolle serie schoolboekjes. Was.Cohen niet bepaald een meester in literaire constructies en deden zijn boeken ook voor die tijd al wat ouderwets aan, - vertellen kon hij als geen ander. In de jaren dertig vermaakte hij de landarbeiders in Noord-Groningen door voor te dragen uit de Faust van Goethe. Het was dan doodstil. En wanneer hij in Groningen zijn buurmeisje een verhaaltje vertelde, zorgden de buren dat zé er bij waren om toch vooral geen woord te missen. Eén van zijn medewerkers van de bibliotheek herinnert zich Cohen vooral als twee opgestoken armen boven het gordijntje dat de twee kamers van elkaar scheidde. Dan zat Cohen weer met armen en benen een verhaal te vertellen. --- Luidruchtig Ook op straat viel Cohen altijd op. Hij was luidruchtig en rende soms al gezichten trekkend door de Herestraat. Zijn fiets kon hij ff/*\ slechts bestijgen door middel van een 'stepje' op de achteras en ook stoppen ging hem moeilijk af. Het verhaal gaat, dat als hij over de Herebrug de stad naderde, de ■ : • dienstdoende agent het kruispunt afzette om Cohen onbelemmerd doorgang te verlenen. Cohen was tamelijk klein en gezet en had al vroeg een kale schedel, "waaromheen zijn haar groeide als een heg om een verlaten . vlakte", zoals zijn dochter Riwka het onder woorden bracht in haar roman Een droge boterham met affectie. Zoals hij door de stad'"; schuifelde, het / :'' v\'■ ziekenfondsbrillétje afgezakt op de neus, leek hij typisch 'de wandelende jood. : Het echtpaar Cohen kreeg twee kinderen, in 1923 Hans en twee jaar later de al eerder genoemde Riwka; Cohen was een tolerante vader die zich veel met de opvoeding van zijn kinderen [<■■ bemoeide. Eindjaren twintig kocht hij een huisje in het Drentse Lieveren, waar de familie vanaf dat moment de zomermaanden doorbracht. Cohen had er veel contact met de plaatselijke bevolking en maakte ook hier uitgebreide zwerftochten. Eens per jaar trok hij er met zijn bibliotheekpersoneel op uit. Ondertussen bleef hij schrijven en publiceerde hij regelmatig nieuw werk. Cohens voorliefde voor het vrouwelijk geslacht leverde veel roddels op. De schrijfster Josepha Mendels zei ooit dat hij zo heerlijk zoende. Maar het waren wel andere tijden, dat moeten we niet vergeten. Wanneer je een meisje vriendelijk aansprak, had je haar al verkracht. Het verhaal gaat échter dat Cohen geregeld meisjes meenam naar de zolderkamer van zijn huis, omdat hij daar zon mooie collectie boeken had. Of de dames die boeken ooit te zien ; kregen, is niet bekend. ' In 1939 vierde Cohen zijn zilveren jubiléumals '_■ ;.;\! ■■':'■' ;! ; bibliotheek-directeur. In het' ?• Nieuwsblad van het NoordenL; stond te lezen: "Ge kunt over de meest vreemdsoortige' > «• onderwerpen bij hem terecht. ;\-. Bijna altijd weet hij U te helpen s_ aan een boek; eert illustratie." In diezelfde tijd ham de / oorlogsdreiging toe en Nederland mobiliseerde. Cohen speelde hier onmiddellijk op in door een .. , reizende 'soldatenbibliotheek' samen te stellen, die echter in de verwarrende meidagen van 1940 vrijwel geheel verloren is gegaan. Als jood kreeg Cohen het nu zwaar tè verduren. Eind 1940 werd hij op last van de Duitse bezetter met behoud van salaris ontslagen, en het jaar daarop raakte hij ook dat nog kwijt. Hij verdiende de eerste oorlogsjaren wat bij in de suikérbietencampagne en had als gemengd gehuwde nog redelijk wat bewegingsvrijheid. Maar dat werd steeds minder en in 1944 . werd hij in Havèlte als . r.; * dwangarbeider te werk gesteld! Toen de Duitsers door de geallieerde luchtlandingen bij • Arnhem in paniek raakten, werd iedereen naar huis gestuurd. >',V, Cohèh wandelde met een gele ster op zijn jas doodgemoedereerd naar Groningen en werd daarbij twee :. keer door de SD aangehouden. Doordat hij een speciaal ' verlofpasje had weten te ' ; bemachtigen en zich van de,. domme hield, kwam Cohen beide keren met de schrik vrij. In Assen overnachtte hij bij vrienden van zijn buren in Groningen. Om die mensen uit hun slaap te halen, schijnt hij zon kabaal gemaakt te hebben dat de hele straat wist, dat er een jood voor de deur stond. Eenmaal in Groningen aangekomen, besloot hij toch maar onder te duiken, maar ook nu nog was hij zich niet altijd bewust van het dreigende gevaar. Toen op een keer de Grüne Polizei voor de deur stond en Cohen zich dus als een haas in zijn hol zou moeten verstoppen, zei hij doodkalm tegen de familie dat hij éérst naar het toilet moest. Cohen haalde met zijn gezin het eind van de oorlog, maar verloor wel het . grootste deel van zijn familie in de kampen. ' . ; De bibliotheek was inmiddels gewoon open gebleven en er was een nieuwe directrice benoemd. . Voor Cohen was na de oorlog.; \: eigenlijk geen plaats meer. Men heeft nog een tijd geprobeerd hem naast de directrice te handhaven,. maar dat bleek niet te werken. Cohen was, onder meer door zijn omgang met vrouwen en zijn - notoire slordigheid, te omstreden en men maakte hem het verwijt dat hij er tijdens de oorlog de kantjes afjiad gelopen. En dat terwijl 'zij met zn allen de bibliotheek toch maar mooi draaiende hadden weten te houden!' In 1951 werd Cohen met pensioen gestuurd. Het was een onverkwikkelijke geschiedenis I die hij nooit goed heeft kunnen : verwerken. Tijdens de oorlog had Cohen gewerkt aan een omvangrijke trilogie die in 1946 verscheen. In deze roman met de veelzeggende titel Mensen met Sterren beschreef hij de opkomst van een joodse gemeenschap in een provinciestad, de dreiging van het nazisme en tenslotte de totale catastrofe. Het boek werd goed ontvangen en Cohen genoot van zijn succes. ."-,;. Een paar jaar later, in 1949, zond hij een manuscript in voor de Noyellenprijsvraag van de stad Amsterdam. Hij reisde er speciaal voor naar de hoofdstad om het daar op de bus te doen, want als men zou zien dat het uit ..'■'- Groningen kwam, zou hij geen ' schijn van kans maken, dacht hij. Zijn anoniem ingezonden verhaal De tocht van de dronken man werd bekroond en verscheen het jaar daarop. Algemeen wordt het,.: ■■■ beschouwd als zijn beste boek.; >, Om de bekroning te vieren, ,',. v belegde Cóhen in hotel De Doelen een .literaire matinee'waarop hij uitvoeriguit het boekje', /. ■ -':;. voordroeg. Jan Übink noemde in . het Nieuwsblad van het Noorden die middag een 'geslaagd . experiment. "Weliswaar legde hij naar mijn smaak in zijn . voordracht soms overbodig zware accenten en een gevoelsexplosie, die zijn werk eigenlijk niet < behoeft, maar dat bezwaar woog, zeker niet op tegen het vele goede, dat deze middag ~ ook in' voordracht— heeft gebracht." --- 22 FILM 'Round'Midnight', Taverniers jazzfilm eindelijk in Groningen; 'No Mercy', Amerikaanse thriller met Jeroen Krabbé als boef --- 23 BOEKEN Z. OWEEK Hans Bayens is bezig met zijn Multatuli-tors voor TV /;. ''■ Amsterdam en Rudo Hartman zag zijnMultatuli-postzegels deze week gepresenteerd --- 25 BOEKEN ■^>^WEEKJ i Willem Frederik Hermans eh\i de roofbouw op het leven van | Multatuli; Gerard de Jong | debuteert in dé Literaire Serie ' Groningen | --- Volop oude stijl dit weekend jnMeppel,Hoogev7eekend< Drachten en M Kobus nog een Simplori er^aa^ --- Tentoonstelling en biografie Van 18 maart tot en met 4 april organiseert de Openbare Bibliotheek aan de Vismarkt in Groningen de tentoonstelling 'Josef Cohen, Literator en Bibliothecaris. Josef Cohen was de'eerste directeur van de bibliotheek en - actief als schrijver. * . rT." De tentoonstelling besteedt aandacht aan alle facetten van het; teven van Cohen, maar de nadruk ligt op zijn literaire werk. Dit alles om te laten zien dat zijn boeken ook nu nog te waardevol zijn om in de vergetelheid te laten verdwijnen. vy ,: i Tijdens de openingsuren van de bibliotheek is de expositie vrij toegankelijk. Ter begeleiding van jde , tentoonstelling zal een bescheiden biografie verschijnen, die ƒlO,- gaat kosten. --- 29 EXPOSITIES Grote Poolse weefexpositie in Allersmaborg; Galérie ,Wiek,, XX tien jaar; Andorra: kunstenaars-vrijstaat in Friesland; signalementen. --- Play back Na zijn pensioen had Cohen alle tijd voor zijn literaire arbeid en , hij kreeg ook steeds meer succes als schrijver van hoorspelen. Een aantal daarvan werd uitgezonden door de Regionale Omroep Noord (RON). Toen zijn eigen Omroeper van Midsland voor de radio was, gaf Cohen voor een publiek van notabelen in een herenhuis in het Zuiderpark een flitsende play j , back-voorstelling tussen de. schuifdeuren, waarbij hem op het laatst de tranen over de wangen biggelden. Cohen tén "voeten uit. In 1954 kreeg hij de Hendrik dé Vriés-prijs van dé gemeente ,';,,' :. Groningen, "wegens zijn lange en veelsoortige arbeid." Hoewel Cohen er dolgelukkig mee was, stak hij niet onder stoelen of banken dat hij de naam.van deY:'' prijs onjuist vond.' Zelf noemde hij het de literatuurprijs van . >. Groningen. Hendrik de Vries ontbrak op dé prijsuitreiking;ïV{:- zogenaamd omdat een goede . vriend van hem ernstig ziek was. Maar het was algemeen bekend . dat beide heren hét niet echt goed met elkaar konden-vinden: Cohen mocht De Vries'graag wat belachelijk maken, getuige ook de volgende anecdote. Toen hij op ; een middag bij Hendrik de Vries aanbelde, dééd diens vrouw open. "Mijn man kan nu niét gestoord wórden, mijn man schept", schijnt ze gezegd te hebben. Waarop Cohen direct reageerde: "Wat ' schept uw man, mevrouw, kolen ofkunst?" ' U V7^ --- Hartaanval De laatste jaren van zijn leven■,. nam Cohen de zorg op zich voor, zijn ongeneeslijk zieke vrouw. Hij verpleegde haar thuis met de grootste tóewijding. Na haar dood bleef hij ontredderd achter." Langzaam herstelde hij zich, hij' sloeg weer aan het zwerven en j kreeg zelfs een nieuwe vriendin in Rotterdam. Maar'na een '■[', ' j hartaanval moest hij het rustiger aandoen. Hij gaf veel van zijn • bezittingen weg en begon Franse klokken te verzamelen, waarbij hij geregeld dooi* gewiekste "• | handelaren werd afgezet.'.- •; [ Op 12 juli 1965 kreeg hij opnieuw een hartaanval en diezelfde avond overleed hij. Het Vrije Volk ' ij herdacht hem als èeh "bijzonder mens, mét zijn zo merkwaardig; gevoel voor humor en voor dé, §;. betrekkelijkheid der dingen, die in het Groninger culturele leven (maar ook daarbuiten) zon aparte figuur is geweest:" Twintig jaar later is vrijwel ipdereën hem' . vergeten. ' :'.'"'■'} J' GERLOF LEISTRA Voor bovenstaand verhaal Is gebruik gemaakt van da ' blografie die Doeko Sijens met medewerking van Douwo van , der Bijl en Floor van Oven-Kok schreef ter gelegenheid van ds tentoonstelling Josef Cohen, Literator en Bibliothecaris. ---