Schoenborstelhoofd Het zwerven zat er bij Den Doolaard - een pseudoniem van Bob Spoelstra - al vroeg in. Zelf denkt hij dat hij het van zijn vader heeft. Die was dominee, maar bovenal een groot zwerver. Zo trok hij tot vier keer toe naar Zuid-Afrika. De tweede keer nam' hij zijn gezin mee. 'Mijn eerste herinnering is dan ook dat ik aan de voet van de Tafelberg in een zandbak zit te spelen met een Hottentotjongetje. Met zon afgesleten schoenborstelhoofd.' Terug in Nederland logeerde Den Doolaard als jochie veel bij een oom en tante in de Vechtstreek. 'Die oom was manusje-van-alles bij zon grote buitenplaats. Die ging uit van het standpunt: wie niet werkt, zal ook niet eten. Als we om twee uur klaar waren, ging ik lopen. Dan vroeg ik mijn tante of ik nog een boodschap kon doen. Liep ik dertig kilometer voor een half pond suiker. De terugreis naar Den Haag kostte indertyd .... een rijksdaalder. Dat vond ik ~.:»-. 'zonde van het geld, dus liep ik in twee dagen naar huis. Van mijn tante moest ik onderweg maar bij een nette boer in het hooi slapen. Drinken deed je gewoon uit de sloot. Toen was ik elf jaar.'. --- Pure armoede Na de HBS kon Den Doolaard als boekhouder aan de slag bij de Bataafse Petroleum Maatschappij. 'Maar ik ben nu eenmaal niet met lood in mijn gat geboren, dus op een gegeven '.... ■ moment heb ik daar ontslag genomen. Dat was in 1928. Ik zie nog het gezicht van de. personeelschef voor mij.'Mijnheer Spóelstra, weet u wel dat u een veelbelovende carrière onherroepelijk vernietigt?' Ik kreeg een uitkering van zevenduizend gulden, maar joeg dat geld - in deze tijd zou dat.;..,;. ■ ongeveer een ton zijn - er in een jaar door. Toen ben ik uit pure armoede maar gaan zwerven.' Een vriend van hem werkte bij een rozenkweker in Zuid-Frankrijk en haalde Den Doolaard over om ook te komen. Maar die had het na een week al gezien. 'Dus ik zeg: kom op, wij gaan zwerven! Wij hadden geen " cent op zak en sliepen in hooibergen. Het was gewoon -;. landlopen. Nu zou je worden £ opgepakt. Om wat geld te :; * verdienen, gingen we druiven plukken. Als het werk gedaan was, kon je ophoepelen.' Den Doolaard zwierf van hot naar her. Frankrijk, Italië, Joegoslavië, Griekenland, Marokko, Bulgarije, Oostenrijk, Zwitserland, maar later ook . landen als Amerika, Thailand en India. Tot 1955 heb ik geen vast j adres gehad. In die tijd betaalde ik ook geen belasting. Ik kwam 's winters drie maanden naar Nederland om lezingen te geven. Dan begon ik op 1 oktober en zorgde ik dat ik 31 december weer weg was. Anders werd je immers belastingplichtig!' --- Vis, sla en brood In het midden van de jaren '50 begon echter ook het toerisme op gang te komen. Voor de gevolgen daarvan heeft de schrijver geen goed woord over. 'Hoe ze bij voorbeeld Griekenland verpest hebben! Vroeger had je op die kleine eilanden nog geen hotels. Sliep je gewoon bij de mensen thuis. In een kaal hok met een bed, een kruik water en een scherf van een spiegel tegen de muur. geplakt. Eten? By de weduwe om de hoek! Er was altyd wel een weduwe of een dronken visser die voor de vrijgezellen kookte. Vis, sla en brood. Meer kreeg je niet. Tegenwoordig struikel je er over de disco's en appartementen.' Een zwerver moet volgens Den Doolaard afstand kunnen doen van zijn eigen moét niet blijven steken in hèt stadium van de mensen die naar Spanje gaan en zeggen: Svat gek hè, ze vreten hier pas om negen . uur! Nee, geef mij maar om half. zësmijhkruïnugeaardappel!' , Als je ziet wat die toeristen ook allemaal achter in hun auto . meeslepen! Zakken aardappels, blikken boerenkool... Om je de pokken te lachen.' In 1952 vertrok Den Doolaard met zijn vrouw en twee dochtertjes als correspondent voor De Gelderlander naar Joegoslavië. 'Wij woonden voor honderd gulden in de maand in een villa die van een ballerina van het Weense Hofballet was geweest. Veertien kamers, een grote tuin en een zwembad. Moet je daar nu eens om komen!' ' Kijkt peinzend in de verte. '. Plotseling begint hij weer te praten. "Weet u wat zwerven is? .. In 1956 won ik met een serie over de KLM de Luchtvaartprijs. i j';.> Duizend gulden en een ticket .<#3 naar een willekeurig punt op de Vl, aardbol, met het recht onderweg ';. overal uit te stappen. Ik besloot een reis naar India te maken. Toen ik wegging vroeg Louis Frequin, de hoofdredacteur van 'De Gelderlander', of ik een bepaald plan had. Ik zei: 'nee Louis, dat zie ik daar wel.' In , India had ik het geluk onder dak . te komen bij een ongehuwde ; diplomaat met een auto. Die man was zeer reislustig, maar durfde er niet in zijn eentje op uit te trekken. In India hebben ze. verstand van godsdienst, maar niet van motoren. Dat is gewoon meelijwekkend. Er rijdt geen auto of hij pingelt. Nu had ik in Joegoslavië noodgedwongen wat van autotechniek geleerd. Dus : samen hebben we schitterende tochten gemaakt. Op die manier heb ik India goed leren kennen.' --- A. den Doolaard: 'De Mont Blanc is nou eenmaal zijn berg' Zwerven is reizen om het 'reizen, zonder vaste bestemming, niet aan tijd gebonden. Een 'romantische bezigheid met de ontluistering van de realiteit. Zwerven werkt verslavend en zorgt ervoor dat je je op den duur overal en nergens meer thuis voelt. In deze speciale vnjdagbjjlage komt zweiyenaaWbo4*by_ mensen die zich meT*'**--». kunst en cultuur :-*; bezighouden of die het zwerven tot cultuur verheven hebben. Om te beginnen met de 'schrijver A. den Doolaard, die pas na lange aarzeling op zijn zeer oude dag bereid was nog iets te vertellen over zijn zwerftochten door de wereld. Vormgeving: Peter Snel Eindredactie: Eric Bos Toen hij zich in 1955 met zijn gezin in een boerderijtje op de Veluwe nestelde, kreeg de schrijver A. den Doolaard prompt problemen met zijn gezondheid. Voor het eerst in ; "een kwart eeuw had hij een vaste woon- en verblijfplaats en die klap kwam hard aan. 'Maar toen bleek dat het met het reizen nog lang niet was afgelopen, knapte ik weer op.' Over de ervaringen die hij tijdens zijn vele reizen opdeed, schreef Den Doolaard boeken als 'De druivenplukkers', 'De herberg met het hoefijzer' en 'Oriënt-express'. Hij was reiscorrespondent voor 'Het .Volk' en 'De Gelderlander' en maakte met fotograaf Cas Óorthuys een aantal reisboeken. 'Of ik mij er bij neer kan leggen dat ik niet meer kan zwerven? Nee, niet echt. Levensdorst is een heel moeilijk uit te transpireren iets/ Portret van een schrijvende landloper op leeftijd. (; A ls we ons op de Zj» afgesproken tijd in JL Mk Hoenderloo melden, zit A. den Doolaard (87) nog wat te rommelen in het schrijfhok achter 'zijn boerdery. 'Ik ben mijn verleden aan het opruimen', grijnst hij. ons toe. 'Dat betekent vooral veel weggooien.' Steunend op een wandelstok loodst hij ons naar het terrasje aan de voorkant van de boerderij. Zijn vrouw Erie bewerkt de moestuin en voorziet bns regelmatig van een nieuwe voorraad melk, koekjes en sigaretten. Zo nu en dan slaat de schrijver mopperend in de lucht als er weer met veel kabaal een , vliegtuig overkomt; 'Zaterdag kunnen we helemaal wel inpakken. Dan is het hier feest op Deelen. Dè luchtmacht bestaat Vijfenzeventig jaar.' t Zijn rechteroog is blind, met zijn linkeroor hoort hij niets meer. En 'langer dan een kwartiertje achter elkaar lopen, is uitgesloten. 'Dat js mijn grootste verdriet, want daardoor kan ik geen hond meer houden. En ik wil geen juifershondje.' Maar zijn hersens werken nog altijd op volle toeren en zijn stem is krachtig. 'De strapatsen die je op jonge leeftyd 'Uithaalt, wreken zich later. Met 'skiën heb ik bijvoorbeeld twee keer mijn been gebroken. Ik heb malaria gehad en een keer zware geelzucht. Dat was in '32. Toen ;trok ik te voet door Servië. Moest ik drie weken onder de wol. In die tijd heb ik Servisch geleerd. Maar •ik heb een sterk gestel en al met 'al mag ik toch in mijn handen klappen. Ik ben een enorme bofkont geweest.' Foto: Han de Graaf --- Zwerven / Koorddansend door de wereld Zwerven / De zwerfblues; oorlogsfotograaf 2jj»erven / Olga Wiese naar China; 5000 km Chinese muur Toertips / Reisboekenschrijver woont in hotels ïll Film en de tijdschriftenrubriek Agenda / Sjostakowitsj en Symfonische Rock 26 27 28 29 30 31 --- Slaapzak Den Doolaard zorgde altijd dat hij iets van de taal wist van het land waar hrj rondtrok. 'De taal is - immers de ziel van een volk. Als je niet kunt communiceren, wordt het een spelletje voor doofstommen. Toen ik eenjaar of zestig was, maakte ik met twee Tibetanen een zwerftocht door de Himalaya. Die spraken alleen dialect. Toen ben ik als dev bliksem een paar honderd woorden gaan leren. Dan: verandert de sfeer onmiddellijk.' Verder is een waterdichte • slaapzak voor een zwerver bittere noodzaak. 'Dan kun je overal slapen en ben je nooit afhankelyk van anderen. In India sliep ik overal. Dan ging ik gewoon naar een tempel en lag naast de vijver. Dat deed iedereen. Ik had ook een kaart van West-Europa met vrije kampeerplekken. In de Ardennen had ik bijvoorbeeld een plek in : een oude houtkap. Een minuut of tien het bos in. Vlakbij ontsprong een beekje. En bij Ulm lag ik altijd achter een korenveld. Ach, als je even zoekt, struikel je over van die plekjes.' / • \ --- Slechte huisvader Was zijn gezin hem niet vaak eeni<» blok aan zijn been? Den Doolaard kijkt my onderzoekend aaiiiJDaar moet u maar met mijn vrouw over, praten. Ik ben een heel huisvader geweest. Daar had ik • het onderweg vaak over met Cas Oorthuys. In die tijd zijn de appeltjes toch wel ver van de boom gevallen. Ja, papa gaat even naar India en blijft drie maanden 3 wee! ik-. Bij een van zijn kleindochters ;$& herkent hij hetzelfde .-.?. zwerversinstinct. 'Het zal alleen • maar lastig zijn voor het kind. Als vrouw reisje niet zo vrij, hè.' Nee, dan vroeger. Den Doolaard gaat , er eens goed voor zitten. 'Wij ' hadden die eerste keer in Joegoslavië een dienstmeisje bij . ons. Uit Beekbergen. Een knappe meid. Die ging 's zaterdagsavonds altijd uit dansen, maar was dan precies om twaalf uur thuis. Op een avond kwam ze helemaal verwezen aanzetten. In die tijd was Joegoslavië met Italië in een conflict verwikkeld over Triest. In het dorp lag een garnizoen met drie officieren. Toen ze naar huis wilde, was Dinie door een van die officieren nagezeten. Die jongen wilde haar zoenen. Ten einde raad gaf ze hem twee rake schoppen tegen zijn schenen. De volgende morgen heb ik alles aan de burgemeester verteld. Die man : werd bleek. Zoiets was nog nooit gebeurd. De garnizoenscommandant riep de officieren bij zich en liet ze hun broek afstropen". Hij keek even en zei: jij! De twee anderen konden inrukken. Die jongen kreeg een maand overplaatsing naar een eiland waar enkel een vuurtoren stond.' Mist hij het reizen niet? 'Ja natuurlijk!' Hij citeert een Duitse dichter: 'Wie viele Lander und/ « Frauen hat man nie gehabt'. Den ? Doolaard kan zich daar maar niet, by neerleggen. 'Levensdorst is g een heel moeilijk uit te transpireren iets. Ik zou nog wel É eens naar India willen. Maar op S mijn leeftijd kun je die hitte niet | meer verdragen. Dan zou ik echt in de winter moeten gaan. Ach, ;> Noord-India in de winter! Dat is het mooiste klimaat op aarde, 's Nachts een paar graden boven j nul en overdag twintig. Maar ik ' 'ben altijd het meest nieuwsgierig geweest naar de bergen. In het naseizoen ga ik nog een keer naar Chamonix om afscheid te nemen van de Mont Blanc. Ik heb er lang gewoond, heb er vrienden. Die vallei is ook verpest, hoor. Maar ja, de Mont Blanc, dat is nou eenmaal mijn berg.' Gerlof Leistra --- Rocky Mountains De bergen hebben voor Den Doolaard altijd een bijzondere aantrekkingskracht gehad. In menige bergketen heeft hij rondgeklommen en ski-gelopen: in de Poolse en Tsjechische Hoge" Tatra, het Bulgaarse . Piringebergte, de Ida-keten op Kreta, de Rocky Mountains, de. Grossglocknergroep, het'Berner Oberland, de Walliser Alpen, de Dauphine en de Himalaya. 'Diep in my glanst de overtuiging, dat mijn eigenlijke leven pas boven de sneeuwgrens begint', schreef hij ooit eens. • _^o**** Vooral met de MontJJlafllfneeft Den de Witte Berg jjoofoeeerstemaal zag ', opdoemen, hoog en rondgekoepeld boven het blinkend dreigement , ■ van zijn wilde gletsjerstromen, w. herkende ik, gegrepen door een £4 bovenwerelds heimwee, het *'■? landschap van mijn ziel.' In 1935 * schreef hij in een oude boerderij in het gehucht Les Moussoux boveiig Chamonix zijn Mont Blanc-roman De grote verwildering. De Mont ->t Blanc heeft hij in de loop der jaren van zeven verschillende kanten 35 beklommen. Net als De grote verwildering is: | het merendeel van zijn literaire werk gebaseerd op ervaringen dié Den Doolaard al reizend opdeed.. Is de bron opgedroogd nu hij geen grote reizen meer kan maken? 'Ach, ik heb niet meer zon zin in schry ven. Ik ben al jaren bezig • met een boek over de achtergronden van het atoomtijdperk. Ik hoop dat ik het voor mijn dood afkrijg. Verder heb ik nog een paar novellen liggen.' Die zal ik ook eens afzien te krijgen. Maar voor een sfeerbeschrijving moet je de situatie ter plekke door en door kennen. Al een tijdje heb ik een roman over India in myn hoofd. Om die te schrijven zou ik eerst nog eens terug moeten om te \ kijken hoe de mensen daar precies leven. Het is onmogelijk alles uit je herinnering op te schrijven.' Toch maakte Den Doolaard op zijn reizen nauwelijks notities. 'Maar ik maakte wel foto's. Liep altijd met twee Leiea's om mijn g nek. Zwart-wit voor de krant en i kleur voor mijn lezingen. Ik ben ; visueel aangelegd. Als ik zon foto voor me heb, zie ik alles weer. Maar na zekere tijd verdwijnt het. Die herinnering moet levend :, ~' gehouden worden. Er komt wel"... < wat boven, maar niet genoeg. Tegenwoordig reis ik mijzelf in ,-;r '■ slaap. Ik heb bijvoorbeeld drie pojjr maanden door de Verenigde 'ote& Staten gereisd. Dan denk ik: waar' heb ik de eerste nacht geslapen? En de tweede? En de derde? Na vijf minuten ben ik vertrokken.' ---