Jacques J. d'Ancona De stand up comedian tussen hoon en hulde Te jong voor Monumentenzorg. Allerminst verweerd, aangeslagen, of aan■■■ - ■ .* • ~ - . ij».;.« getast. Onervaren ook, eigenlijk. Maar weerloos? Zeker niet. Ook in het komend seizoen komt een stoet 'stand up comedians' langs. Een onvertaalbaar begrip. Hollanders hebben het geleend van Engelse taalkunstenaars als Jasper Carrott, voor de BBC de tv-persoonlijkheid van het jaar 1992. Amerikanen zijn vooral Amerikaans, zeer efficiënt in hun benadering. De definitie strandt ongeveer bij: rondtrekkende komedianten, slagvaardige praters, die in een cafésituatie hun grappen min of meer improviserend aan de man en de vrouw brengen. Ze treden niet op in de klassieke betekenis van 'optreden.' Maar als het een beetje lukt, is er iets aan de hand, gebéurt er iets. En wordt het beslist niet zon obligate theatervoorstelling die bij de toeschouwer het schurende gevoel losmaakt van "Ik zit hier wel, maar het maakt die mensen op het toneel niets uit. Ze doen hun kunstje, schminken zich af, pakken in en reizen verder..." Het verschijnsel stand up comedy is in ons land waarneembaar sinds eind 1990. Het duurde tot oktober 1991 dat de locomotief in Groningen arriveerde tijdens de lunchpauze van de lerarenopleiding Übbo Emmius. Nog zonder volgrijtuigen en slaapcoupés: de Amsterdamse Comedytrain, een sympathiek zootje ongeregeld. Geen echte artiesten. Kapsonesloos, en bloednerveus vanwege de confrontatie met een publiek dat vooral geïnteresseerd was in het broodje mèt. Raoul Heertje was de machinist van de trein. Hij is nog steeds de gangmaker. Nu, drie jaar later, staat de organisatie op de rails en zijn regionale en lokale talenten en talentlozen aan de gang om het begrip comedytrain veilig te stellen. Wat ze vooral duidelijk willen maken is dat een stand up comedian geen cabaretier is. Dat is moeilijk in domineesland, waar zelfs de hardste en meest vechtlustige cabaretiers als De Jonge en Van 't Hek het moraliserende toontje niet kwijt raken. Bovendien is het genre van de klassieke conferenciers - zoals wijlen Harry Touw en Frans Vrolijk (werkt niet meer) - bijgezet in het theatermuseum. De kroeg vormt het vertrekpunt van de comedytrain. Het café, waar de aanwezigen rond de tap een optreden als een hinderlijke onderbreking van het borreluur beschouwen, of op zijn minst als een obstakel in de conversatie. Wij blijven een volk van gezelligheid. De stand up comedian, echter, stelt zich tot taak mét of zonder microfoon met een dosis grappen over de kroegjool heen te komen. Hij/zij is al half geslaagd als er geluisterd wordt. De condities liggen totaal anders dan in de beschaafde geborgenheid van een theater. De comedian staat in principe voor de verplichting élke avond met andere, eigen grappen te komen. Daarbij gaat het niet in de eerste plaats om inhoud', maar om eigenheid in de presentatie, originaliteit en kwaliteit. Het merendeel van de kandidaat-comedians valt nog in de categorie amateurs van een onzeker type. Mensen die maar wat doen... Ze hebben vlijtig een paar grappen plus een enkel los idee verzameld en gaan schuchter en trillerig met paashaas-angstige ogen op zoek naar contact; en een moedgevende lach. Wil de stand up comedian doorbreken, dan moet er iets ontstaan van een rauwe, semiagressieve ambiance • waarin toehoorders iets teruggeven, zich eventueel met de voorstelling bemoeien, reageren, en de bereidheid tonen mee te doen aan een soort wisselwerking. Daar vraag je wat. ... Hoewel, waar blijft het initiatief voor een aanmoedigingscursus voor het publiek? Dat heeft een spoed-opleiding nodig, opdat het zich niet beperkt tot schaapachtig gegrinnik en beleefde applausjes, maar - als het optreden niets oproept - blijk geeft van desinteresse, de zaak uitloopt of de executant op het podiumpje genadeloos heenzendt."•. Want zo luiden de ongeschreven wetten van de formule. In Engeland en in de Verenigde Staten stromen de comedy clubs vol voor de humoristen die de meest elementaire vorm hanteren. Het Nederlandse café-circuit | volgt dat voorbeeld. Een MC (Master of Ceremonies) introduceert de artiest en dan mag hij/zij los. Als het gaat zoals het behoort te gaan, past de comedian zijn programma aan. Want het publiek bepaalt waar de grappen naar toe gaan en vooral of hij/zij verder mag praten en zich handhaaft. Niet-leuk wordt afgestraft.' Alertheid en flexibiliteit zijn de eerste eisen voor de comedian. Cabaret op zijn Amerikaans: snel, scherp, flitsend, ontwapenend, effectief, hard, heel rechtstreeks, maar zonder de verhaallijn, zonder een thema en zonder de moraal van het typisch traditionele, vaderlandse cabaret. Perfect voor het café, dus, in combinatie met monter alcohol-verbruik. Jawel. Enkele maanden geleden fungeerde in Groningen het door en door fatsoenlijke etablissement 't Wapen van Brussel als 'trainingslocatie' voor de Comedytrain Noord. De uitbater heeft nog steeds niet aangekondigd dat hij zich terugtrekt in een riante bungalow aan stil water, 't-Was en bleef er rustig. Te rustig.' Een paar namen. Een dame als Dyan de Vries vertelt iets over mannenjacht. Haar betoogje wordt zwak gebracht. Een lieve feministe van de tweede generatie. Geen grap komt doeltreffend aan. Als zij besluit met: "Vrouwen, wij willen toch gewoon klaar komen? Toch?" laat de zaal het afweten. Ze krijgt geen. antwoord. Dag Dyan. Remco Klop eerbiedigt de factor eerlijkheid. "In : Amsterdam, zou ik in elkaar geslagen zijn, in Groningen word ik doodgezwegen." Als iemand uit het publiek volgens de regels van het j spel interrumpeert, is hij onmiddellijk zijn tekst kwijt.'Ter compensatie biedt hij een mop aan om thuis te vertellen. Komt niet over. Dagßemco. Raoul Heertje zélf trad deze zomer op -in een concours van stand up -comedians in San Franciscp, USA. Hij bracht het ver. "Ik leerde daar wat werkt en niet werkt. Wij houden van subtiele humor. Die stijl doet het niet in Amerika, je moet de grap helemaal naar binnen schuiven." ' rx In Groningen betitelt hij zich als "dé meest besneden stand up van Nederland". De toon is gezet. Hier staat een in dit vak geroutineerde kracht. Actualiteit, uiteenlopende zaken en opinies vloeien in hoog tempo samen in conférence. ' Ruben van Gogh exposeert zich als de lokale held van Groningen. Een beetje absurdistisch, puttend uit eigen, droevige ervaringen (de sollicitatiepost van een werkloze), 't Lukt af en toe, op basis van zelfverzekerdheid. En dan is daar Lenette van Dongen, gaste uit Amsterdam. Niet zomaar, iemand. Een kanjer. Innemend brutaal, overdonderend. Ze heeft er voor doorgeleerd. Lenette van Dongen stond na de Kleinkunstacademie in de show JEANS, in programma's van Adèle Bloemendaal en" Peter Lusse, had een hoofdrol in de blamerende produktie Sneeuwwitje en in de qua sfeer heerlijke musical Tsjechov. Ze verwierf de Pall Mali Export Prijs voor haar sterk persoonlijke, en verrassend goed ontvangen solocabaret Mag het wat zachter. In het komend seizoen staat ze ongeveer honderd keer geboekt in de theaters. Van WVC kreeg Lenette van Dongen een werkbeurs. Die besteedde ze aan een maandje Londen om vast te stellen hoe stand up comedians exact tekeer gaan en hoe ze overeind blijven tegenover een zaal. Daarnaast constateerde zij dat de dialoog niet alleen zit in de snedige discussie met het publiek, maar ook in de manier waarop je inspeelt op wat leeft bij het publiek, je kijk op de dingen die voor het oprapen liggen. De ceremoniemeester duidde Lenette van Dongen als "de gibbon van het cabaret". Waarom haalt ze het? Omdat ze in timing en in dictie een act opbouwt die ze uit haar eigen theaterprogramma haalt. Ze kan niet meer kapot. Haar materiaal is avondvullend getest, haar critici juichten vrijwel unaniem.. Raoul Heertje legt het uit. "De comedian slaagt, als hij er durft te gaan staan met een eigen blik op de wereld. Maar het moet wel amusant zijn. 't Wordt helemaal perfect als men gaten schiet in het materiaal. Je wordt gedwongen authentiek te zijn. Kandidaten voor de Comedytrain lopen stuk als ze op zoek gaan naar wat 'men' leuk vindt, als ze met dingen komen die iedereen' had kunnen bedenken. Dat is het gevaar van de formule. Wie geen gevecht aangaat met zichzelf en met het publiek, redt het nooit. Binnen tien, vijftien seconden moet je binnen zijn." Stel dat je talent hebt, kun je het vak van stand up comedian leren? Raoul Heertje: "'t Is een proces van creëren. Wat we in Groningen en elders doen moet je beschouwen als try outs, openbare trainingen, een stiekem verlengstuk van de huiskamer. In de cafés wordt geen entree geheven, we leveren geen af produkt. Je krijgt heel weinig terug, men is vaak erg afwachtend. Mensen moeten er aan wennen. Vaak zitten ze beleefd te luisteren en dan denk je: laten ze zich maar omdraaien en iets gaan drinken. Op het Boekenbal werkte het genre niet. Hoori en hulde, daar zit het allemaal tussenin. Ze doen het zichzelf aan en wij blijven steeds op zoek naar nieuwe mensen." Inmiddels zijn niet alleen Raoul Heertje en Lenette.van Dongen gearriveerd. Arthur Umbgrove, die jaren geleden debuteerde op het Groninger Studenten Cabaret Festival, is ook zon topper. Het Groninger Café Het Wapen van Brussel in de Kromme Elleboog presenteert elke tweede. woensdag van de maand stand up comedy. Aanvang: ongeveer 22.00 uur. Ruben van Gogh Foto's: © EFG/Jan Willem van Vliet Lenette van Dongen ..................... :..:.:: ...... ... ■. .. ..■::■:■::::::: - ■ .-.-.■.'■.:! r .;.■..<.■ ■■■■■, ...w* ~.■.+... ■.■.■■.■,. ■....■...■.■/ . ■....-,. ■ ■ ..,,...,, ..... ........ Lenette van Dongen in 't Wapen van Brussel ■>:■-■:■:■:■- :■ .■:■.■:-.■.■.■:■:■:■:■:■: ; :■:■;..■.■: Raoul Heertje --- Is 't gezellig, dan gaat het rolgordijn opzij in Nooitgedacht Siebrand Vos Als kleinste dorpschooltje van Nederland haalde het pand al eens de landelijke pers, toen de twee lokalen werden bevolkt door zegge en schrijve evenzovele leerlingen. Dat was begin jaren '80, sluiting kon al niet meer worden vermeden. Nu is Nooitgedacht in Tripscompagnie (gemeente Menterwolde) al weer een jaar of acht een dorpshuis-annex-cultureel centrumpje, dat een reputatie heeft hoog te houden als knus en sfeervol podium voor met name jazz en blues. Trips Rhythm heet de concertserie en de bezoekers stromen van heinde en verre toe. Het cultureel relatief goedbedeelde Groningen levert nota bene vaak het grootste contingent bezoekers. Dat al die stadjers bereid zijn dertig kilometer te rijden voor een concert dat ze meestal al een dag eerder in eigen stad hadden kunnen bezoeken, is niet zo vreemd. Neem de Amerikaanse countryblues-gitarist R.L Burnside, zon man is nergens beter op zn plaats dan hier inTrïpscompagnie. 's Winters is de langgerekte veenkolonie, waar iedere inwoner vanuit de achterdeur uitkijkt over het open veld, een desolaat oord - zo kaal en oneindig weids wordt de omgeving dan. 's Zomers is het een lommerrijk en rustiek gelegen dorpje, waar het prettig toeven is voor de honderdtwintig Tripscompagniesters. Ook al heeft de 'import' de boeren in aantal overvleugeld, landelijk blijft het. Als er een concert is, kan het trouwens best gezellig druk. worden. Dan wordt het rolgordijn, dat de twee lokalen scheidt, opzij geschoven, en is de ruimte gevuld met maximaal honderd personen. "Muzikanten spelen hier graag," zegt bestuurslid en buurvrouw Roelie Cordes, die al vanaf het begin, in 1987, bij Trips Rhythm is betrokken. "Ze staan gewoon op de vloer/tussen het publiek. Het contact is er direct."De stad- Groninger muzikant en workshopleider Bas de Jager nam er onlangs niet voor niets een live-cd op met zijn looporkest Boomerangs Brass Band. "Het sfeertje hè. Als je hier komt, word je heel snel opgenomen in het kringetje," zegt De Jager. "In Groningen is meer afstand, daar is men natuurlijk sneller verzadigd door het grote aanbod. Hier góén de mensen altijd voor de muziek." De Jager is ook zeer te spreken over de akoestiek van Nooitgedacht: het plafond is hoog, maar toch gedempt, zodat men zich goed zonder versterking verstaanbaar kan maken. In samenwerking met Stichting Jazz Groningen haalt . Trips Rhythm sinds 1989 met zekere regelmaat artiesten naar Tripscompagnie. De lijn loopt van Distorzio, Han Bennink, Albert Macon en Johan Huzing tot en met Bas de Jager. Laatstgenoemde twee gaven de afgelopen jaren bovendien goed bezochte workshops. De afgelopen twee jaar werd de ondersteuning van Stichting Jazz overigens wel iets minder. Maar inmiddels heeft de stichting een beleidsplan geschreven, waarin Nooitgedacht als podium in één van de kernregio's wordt aangehaald. Dus wie weet. Ruim in hét geld zit de stichting Trips Rhythm, ondanks zeventig donateurs, niet. Cordes: "Het is elk jaar weer heel spannend bij het eerste concert, maar tot nu toe is het ons iedere keer weer gelukt. ledereen hier is heel enthousiast, dat is ook belangrijk." De meeste artiesten spelen voor de entree aan de deur, gemiddeld een tientje. Cordes: "Maar dan krijgen ze wel waar voor hun geld. We beginnen om negen uur en stoppen pas om een uur of een, half twee." Hoewel een aantal Veendammer cafés de laatste jaren ook blues programmeert, is de belangstelling uit de omliggende plaatsen constant gebleven. Blues doet het in de regel nog steeds iets beter dan jazz, maar met een gemiddelde van zestig betalende bezoekers mag Trips Rhythm niet klagen, meent Roelie Cordes. "Dat is hartstikke goed." Het leuke van jazz in Tripscompagnie, zeggen de professionele muzikanten, is dat niet alleen de kenners komen kijken. Zet de jazz op het podium en je trekt de mensen over de streep. Nog steeds is het optreden van Johan Huizing en aanhang niet vergeten. De' tent werd bijkans afgebroken. Nooitgedacht, Tripscompagnie --- Blues & Bakkebaard Renze de Vries Bluesconcerten, ze zijn er in de hele provincie, bieden weinig problemen waar; het i gaat om passende kleding. , Er» zijn zerfs twee vuistregels. Behalve de uitmónstering van de musici, al óf met zwart (ook hun ïrmtatosrenverzorgen een eigen rhodëbeeld), zijn daar de organisatoren waarop men kan letten* Zij bieden zelfs een uiterst precie» ze, exact natte;volgen;lijn. Maar daarover later. Eerst de musici die. ook al komen zij uit de grote stad, vaak een sterk landelijke indruk maken. Zeker, bluesmuzikanten met een grote status komen wel eens in uitte tuxedo's of driedelig pak (en zijn daarmee, mits men vantcvorenop de hoogte is, uitstekend navolgbaar), maar het merendeel komt in spijkergoed. draagt koppelriemen en heelt een hoed op. Een uitgelezen gelegenheid om op bluesconcerten de stadscowboy uit te hangen. Laarzen, met de hak als belangrijkste variatiemogelijkheid en m mindere mate. maar niet onbelangrijk, de neus en het stikwerk, kunnen hun uitwerking niet missen. Men hoeft zelfs niet te poetsen, hoewel glimmend nieuw vanzelfsprekend beter werkt. Leer is sowieso in ruime mate toe te passen. Leren jasjes, leren broeke- (dames! I ren hoe- Over hoeden gesproken, het hiervoor al even aangestipte modebeeld van blanke bluesnavolgers kan nog altijd. Het gaat dan om de zwarte dopjes, in Italiaanse snit. van de Blues Erothcrs, een duo grappenmakers dat op de Amerikaanse Saterday Night Live-show met allerlei in humor gedrenkte blues- en soulcovers wereldwijd indruk maakte. De Brothers hebben het maffiapak aan de blues gekoppeld - tevens hun belangrijkste bijdrage daaraan - met wellicht blijvende gevolgen. Ook zijn tatoeages, zichtbaar bloot en andere fysieke effecten bijzonder geschikt voor de blues. )am - met topjes en ■■:■■■- ~_ ■■■■ : , :■■■■ , ■ ■■■ ■■■ * ■;..:■■■:-- spiikerjasies met afgerctcn mouwen - het is goed. Heren werken in dit verband liefst met het overhemd, dat men twee knoopjes lager openhoudt dan doordeweeks. Borsthaar oogt landelijk; sportief en viriel tegelijk. En nu we het toch over haar hebben: let op de organisatoren. In de Groninger Oosterpoort ontwikkelden organisatoren en medewerkers in de weken voorafgaand aan de laatste Rhythm & Blues Night een bakkebaarden-trend. die gaandeweg uitgroeide tot een onderlinge wedstrijd. Naar de reden hiervan gevraagd, antwoordden zij dat de bakkebaard typisch blues was, en tevens dai ;:; -,an plan waren voor de komende Blues Night een soortgelijk voorbeeld te stellen, uiteraard volgens de dan in de mode zijnde lijn. Onderzoek op de Night onder het publiek wees uit, dat de organisatoren duidelijk voorop liepen in de ontwikkelingen. Voor dit seizoen kan men dus kiezen uit twee mogelijkht den: de bakkebaard, die waarschijnlijk nog niet uit zal zijn, of de nieuwe dracht van de beleidmakers. Eenvoudig een kwestie van opletten. .■:-:.-,:-:.;,-.:.,,.:,,::-,* :-■ ... ---