RUBRIEKEN Otter is merkwaardig zoogdier in ons land LEVENDE NATUUR door Fop. I. Brouwer Een van de merkwaardigste zoog dieren van ons land is ongetwijfeld d visotter. Het is een vrij zeldzaam roof dier, dat tot de familie van de mar terachtigen behoort. Tot diezelfde fami lic rekenen we de bunzing, de wezels er de das. ;.Yi De otter.is echter heel sterk aan hel waterleven aangepast. Weliswaai brengt hij niet het grootste deel van zijn leven in het water door, zoals de zeehonden, die tot de zeeroofdieren behoren, maar hij leeft voornamelijk van vis. Voor het vangen daarvan dient hij zich uiteraard onder water te begeven. Om zich onder water snel te kunnen verplaatsen, is het lichaam' dan ook fraai gestroomlijnd. De oorschelpen zijn afgerond en kort en ze steken niet buiten de pels uit. Hierdoor geven ze bij het zwemmen onder water vrijwel geen weerstand. De poten zijn kort en krachtig en tussen de tenen van alle voeten bevinden zich zwemvliezeh. ledere voet heeft vijf tenen die van klauwen zijn voorzien. Die van de voorvoeten zijn puntig, terwijl die van de achtervoeten meer op nagels lijken. De dikke lange staart loopt pUntig toe en heeft bij het zwemmen een functie als roer. Het lichaam is lang en bijzonder lenig. De kop is plat en gedrongen van bouw en de neusgaten liggen vrij hoog aan de kop. Hierdoor kan de otter aan de wateroppervlakte komend gemakkelijk ademhalen. De vacht is bijzonder fraai en heeft twee soorten haar. Het waterbestendige onderhaar is witachtig grijs met bruine punten. Daartussen staan langere en mooi glanzende dekharen. Evenals bij andere marterachtigen bevinden zich onder de staartbasis twee klieren, die een stinkende vloeistof afscheiden. De totale lengte bedraagt gemiddeld 120 cm., waarvan dan een derde deel voor rekening van de staart komt. Het gewicht van een volwassen mannetje ligt tussen 9 en 23 kg. In verband met het voedsel komt de otter uiteraard alleen voor in waterrijke gebieden, soms ook in de kustgebieden. Jonge otters kunnen in elk jaargetijde* geboren worden en de geboorte heeft plaats in een kraamnest. Deze kraamkamer is een hol in de oever met een ingang onder water, maar het komt ook voor dat het nest ver van het water verwijderd ligt. Het is gevoerd met riet, gras en mos. De draagtijd is 63 dagen en de otter werpt 2-3 jongen per keer. Ze worden blind geboren en de jongen zijn bedekt met fijn, donzig en donker nesthaar. Na 35 dagen gaan de ogen open. De jongen verblijven enige weken in de kraamkamer, voordat ze worden meegenomen naar het water. ■ Het hoofdvoedsel bestaat dus uit vis die onder water wordt gevangen. Het dier neemt de prooi echter mee op het land om hem daar te verorberen. Er wordt vooral veel paling gegeten. Daarnaast vormen kikkers, salamanders en andere waterdieren een welkome buit. Ook kleine watervogels worden gegeten. Op het land vangen otters konijnen, ratten, muizen, slakken, wormen en insek- Otters zijn hoofdzakelijk nachtdieren die bij zonsondergang beginnen te jagen. In stromend water laat de otter zich vaak met de stroom meedrijven, waarbij de voorpoten tegen het lichaam gedrukt worden. Het bovenste deel van de kop steekt net boven het water uit, zodat ogen, oren en neusgaten zich in de lucht bevinden. In helder water volgt de otter de prooi met behulp van zijn ogen. In vuil en troebel water maakt hij gebruik van de lange snorharen. Overdag brengt de otter een groot deel van de tijd slapend door in een rietbed, een zelf gemaakt hol of in een holle boom. Op het land kan de otter zich over grote afstanden . verplaatsen en daarbij ook aanzienlijke snelheden ontwikkelen. Het grappige is dat otters zeer speelse dieren zijn die tijdens hun spel', de gekste capriolen vertonen. Als er sneeuw en ijs is laten ze zich vaak grote afstanden over de. gladde ondergrond glijden,1 waartoe ze dan eerst een ferme aanloop nemen. In de sneeuw zien we dan een zeer duidelijke glijbaan afgetekend. Het is nogal moeilijk om in de vrije natuur het spel van otters waar te nemen. In heel veel dierenparken worden echter ook otters gehouden en daar kun je uren achtereen naar hun spelen kijken zonder je te vervelen. Als er sneeuw ligt kun je de prenten van otters vaak in het witte kleed afgetekend zien. De voetafdrukken zijn bijna cirkelvormig en de zwemvliezen tussen de tenen staan duidelijk in de sneeuw afgetekend. De indrukken van de klauwen zijn maar klein en als kleine puntjes aan de afdrukken van de teenkussens te zien. Bij een rustige gang worden de prenten van de achtervoet achter die van de voorvoet geplaatst. Bij de spronggalop, die veel meer voorkomt, staan de prenten van de achterpoten vóór die van de voorpoten. In waterrijke gebieden moet u eens op de sporen van otters gaan letten, wanneer er sneeuw ligt. Voor de oorlog kwamen er nog vrij veel otters in ons land voor, ongeveer 200 stuks. Aan het einde van de oorlog was dit reeds tot 40-45 teruggelopen en hun - aantal is nog steeds erg klein. Vroeger werden otters gedurende de wintertijd vaak gevangen bij wakken in het ijs, waar ze boven water kwamen om lucht te happen of aan land te gaan. De ottervanger stond dan gereed met zijn otterspeer, waaraan de otters gespiest werden. De pels werd in de handel gebracht. Dit is nu gelukkig niet meer toegestaan. Volwassen otter 1. Kalm 2. In galop --- wIJ TE HOOI & TE GRAS door WIM DUSSEL Ik krijg weer eens de indruk dat wij — dat zijn wij in het Noorden, het hoge Noorden zoals ze in "Holland" zeggen, er niet bij horen. Sneeuwval? Overal in het land, maar niet boven Zwolle. Filevorming? Natuurlijk, het is een kwaal waar je, om met exminister Westerterp te mogen spreken, "mee moet leren leven". Ze komen dan ook overal voor — behalve in het Noorden. Als je radio en tv mag geloven tenminste, wat ik natuurlijk niet doe en met mij de honderden, nee de duizenden, die de ellende van die sneeuwval en die files in het Noorden aan den lijve meemaken. Een brand in de Groninger Gelkingestraat, waarbij vier woningen in de bekende as werden gelegd en waarbij aanvankelijk zelfs enkele mensen vermist werden: geen woord erover in het NOS-journaal, waar op dat moment wél melding werd gemaakt van een warenhuisbrand in... Griekenland! Elektriciteitstarieven omhoog? Nou nee, niet in Rotterdam zoals de NOS meldde. En ook niet in Groningen en Drenthe zeg ik dan, toch samen een heel wat groter gebied dan onze mooie Maasstad. Maar heeft u er ook maar één woord over gehoord in datzelfde NOS-journaal? Zelfs de volgende dag — vorige week donderdag — meldde het ANP in zijn radionieuwsdienst tijdens de middagmaaltijd wel dat de Noordhollandse elektriciteitsmaatschappij ook geen tariefsverhoging zou doorvoeren. Maar nog steeds geen woord over het EGD in "het hoge Noorden"... Dat Noorden is, zo blijkt voor de zoveelste keer, kennelijk een stiefkind. Ik heb al eens eerder op deze plaats geschreven: als het in Hilversum mooi weer is is het overal mooi weer. En als het in Hilversum sneeuwt, dan sneeuwt het alleen in Hilversum. --- AUTO Is het wéér dat mensen iemands auto kunnen vernielen, dat er banden worden doorgestoken, tot twee keer toe, dat men wielmoeren losdraait, er olie uit laat lopen, het portier wordt geforceerd? Is het werkelijk waar dat zoiets gebeurt bij een gezin waarvan de vader invalide is en waar men van de vier kinderen er drie heeft die debiel zijn? Want dat las ik, nadat een paar mensen mij gebeld hadden om mijn aandacht erop te vestigen. Want zoals ik al eerder meldde, ik lees de rubriek met ingezonden brieven niet meer. Maar dit geval? Als je het leest geloof je je eigen ogen niet: kan dat allemaal, is dat het nieuws van 1981? En zegt u nou maar dat ik vaak zo somber ben en zo negat.ef? Hoe is het mogelijk dat een man die nog geen honderd meter kan lopen (als ik zijn schrijven mag geloven) en met zon moeilijke leefsituatie zó behandeld wordt én door kennelijk geen vreemden én door het GAK? Ik weet, uit de vele, vele contacten met onze lezers en lezeressen dat er héél andere gevallen zijn, dat er mensen zijn die zo ogenschijnlijk (u ziet ik ben voorzichtig) een auto krijgen, inclusief een geldelijke vergoeding voor periodiek onderhoud. Ik weet per se zeker dat er mensen zijn die nog vele honderden meters kunnen lopen (en die dus wel degelijk per bus of trein kunnen reizen) en die tóch een nieuwe auto krijgen — terwijl de oude nog in zéér goede staat is. Begrijpt u mij niet verkeerd: ik gun iedereen zon auto, ik ben blij dat we de middelen hebben om werkelijk behoeftige mensen aan vervoer te helpen. Maar als ik dit verhaal lees dan denk ik: wordt er dan tóch met verschillende, met geheel verschillende maten gemeten? Ik hoop dat ik er binnenkort nog eens op terug kan komen — en dan liefst in positieve zin, dat spreekt. --- JONGEN Een jongetje van een jaar of dertien, veertien komt in de afgelopen Kerstvakantie thuis met een mooie langspeelplaat. "Heb ik voor een kóópje gekocht," vertelt hij zijn moeder trots. Het zegeltje op die plaat vermeldt een zodanig lage waarde dat het hoogstens een 45-toeren plaatje, en dan nog in de aanbieding ook, kan betreffen. Dat blijkt ook zo te zijn: de jongen vertelt niet zonder trots dat hij domweg twee zegeltjes heeft verwisseld en op die manier aan zijn mooie langspeelplaat was gekomen. En wat nu, zegt de moeder? Wel, u houdt het niet voor mogelijk: "Is me dat even een idee! Wat knap!'"En ze vertelt het verhaal zelfs trots aan vrienden en kennissen. "Dat zou ik zelf ook gedaan hebben!" roept ze nog uit, "want weet je, bij V&D verdienen ze genoeg!" Ik mag mevrouw vanaf deze plaats misschien even vertellen dat dat ten eerste geen reden is om te gappen (want daar komt het op neer) maar ten tweede: Vroom en Dreesmarin (ik heb er geen aandelen in) verdiende in het laatste mij bekende jaar — 1979 — op iedere gulden omzet precies één cent. Afgezien daarvan: de mevrouw is een sociaal werkster. Ik dacht dat juist déze mensen beter moesten weten. En nu hoop ik maar dat niet opeens alle sociaal werksters boos zijn, want dat hebben ze niet verdiend, dat spreekt. --- JONGEN (2) Wat heb ik dan een enorm respect voor de moeder van een andere jongen van veertien. Ze zag een portemonnee uit de jaszak van haar zoon vallen. Dat wekte argwaan, want het ding behoorde noch aan hem noch aan een van de familieleden. Toen ze zoonlief aan de tand voelde bleek hij met nog twee vriendjes al een maand lang overal portemonnees te hebben gestolen, met een gezamenlijke inhoud van tienduizend gulden. En wat deed die moeder in het belang van haar zoon en diens toekomst? Ze gaf hem aan bij de politie. Wat moet er in die vrouw omgegaan zijn voor ze dat kon doen. Misschien kan die jongen op deze manier gered worden van erger. Voor mij is ze nu al de vrouw van het jaar 1981. --- FOTO En waar nou die foto gemaakt is die u op 3 januari op deze plaats zag staan? Want dat willen veel mensen zo graag weten. Wel, in de buurt van Appingedam, een paar kilometer in zuidelijke richting (de N 33) naar Siddeburen. Molen en masten staan bij de afslag naar Overschild. Ik maakte daar overigens meer dan honderd opnamen van dit onderwerp, 's morgens, 's middags, 's avonds en ook met en zonder sneeuw. Jammer dat bij het copiëren van een dia naar een "print" door het kleurenlaboratorium een boortoren (met zon vlammetje) werd afgesneden waardoor één van de energiebronnen verloren ging! --- FOTO (2) Als alles goed gaat vindt u, voor het eerst na twee jaar, een nieuwe foto bij mijn-verhaaltje. En niet omdat ik door een kennelijk boze dame 's nachts om kwart over twaalf werd gebeld, welke dame mij, zonder haar naam te noemen toebeet: "je mot es een nieuwe foto nemen, je lijkt op deze wel 25" (waarna ze de hoorn op de haak smeet) maar omdat deze rubriek vandaag de duizendste aflevering is. Maar toch, mevrouw, bedankt voor het compliment dat ik, op een foto uit december 1978 er uit zie als vijfentwintig! Tóch een goeie fotograaf, dieHansdeSmidt! --- NOORDER RONDBLIK Johan Sems deed als landmeter in Noord-Nederland belangrijk werk NOORDER RONDBLIK Over de landmeter Johan Sems, die in het noorden van ons land in het einde van-de zestiende eeuw en begin zeventiende eeuw belangrijk werk heeft verricht, heeft Frans Westra uit Groningen een doctoraalscriptie geschreven. Hij was zo vriendelijk mij deze brok regionale geschiedenis toe te zenden, resultaat van twee jaar archief- en literatuuronderzoek, zich uitstrekkend van Aurich tot Londen en van Leiden tot Kopenhagen. Over Johan Sems (1572—1635) is tot dusver weinig bekend. Niet veel meer dan dat hij de grens heeft uitgestippeld tussen de provicies Groningen en Drenthe. De Semslinie vormt nog steeds een onderdeel van de provinciegrens van Groningen en Drenthe. Frans Westra heeft in zijn 70 bladzijden tellende studie laten zien wie Johan Sems was, wat hij gedaan heeft en in welk licht we dat zouden moeten bezien. Johan Sems leefde in de periode van de 80-jarige oorlog, een tijdvak waarin de exacte wetenschappen in de Nederlanden bloeiden, ongetwijfeld als gevolg van de economische en politiek - militaire situatie waarin ons land verkeerde. Johan Sems werd in 1572 in Franeker geboren. Zijn ouders waren Sem Usbrandts (vermoedelijk een Haags geslacht) uit Sint | Annaparochie en Claesgen Adriaens. Van Sems'-verdere familie is'alleen bekend, dat zijn oom Mr. Eco Esbrandi secretaris van de Staten vanFriesland was. Op 3 januari 1581 werd Sems' vader als „Sempronius Isebrandi, Frisius" aan de Leidse universiteit ingeschreven in de rechtsgeleerdheid. Veel is er over die periode in Leiden niet bekend. Een reden voor Sems' zwijgen over die periode kan zijn de plotselinge dood van zijn vader in 1584. Johan Sems zal in die periode zijn opleiding tot landmeter-wiskundige genoten hebben, zoals blijkt uit de voorrede op zijn „Practijck des Lantmetens" (Amsterdam, 1600), gepubliceerd samen met Jan Pietersz Dou. Dat was in die tijd een belangrijk leerboek, dat de nieuwe ontwikkelingen in de landmeetkunde beschreef. Er stond van alles in wat ingenieurs en landmeters in die tijd dienden te weten en bovendien verschafte het boek kennis over het bouwen van vestingen en kastelen, of de vernietiging daarvan. Dat blijkt nl uit de probleemstellingen met betrekking tot het meten van de hoogte van torens en muren, de breedte van grachten en de lengte van stormladders. Tevens wordt een verdere vereenvoudiging doorgevoerd met het gebruik maken van een decimale indeling van de Rijnlandse roede. Kortom Frans Westra concludeert dat „Practijk des Landmetens" en „Van het ghebruyck der Geometrische Instrumenten" belangrijke boeken zijn geweest in het Nederlandse taalgebied, in het begin van de 17e eeuw, speciaal ook voor het onderricht aan de Leidse Ingenieursschool. Dat. de boeken ook een zekere reikwijdte hebben gehad, moge blijken uit het feit, dat ze in elke Nederlandse Universiteitsbibliotheek in meerdere exemplaren aanwezig waren, maar ook in de grote bibliotheken te Londen, Brussel en Parijs. Johan Sems vestigde zich in 1599 definitief weer in het Noorden. In 1600 verrichtte hij metingen in de stad Leeuwarden, op verzoek van de magistraat. In 1603 werd de door Sems vervaardigde plattegrond door de bekende graveur Pieter Bast in koper uitgestoken. In 1602 kreeg hij zijn aanstelling tot „geometer by den Hove van Vrieslant". Bijzijn taakstelling behoorde ook het opmeten van landerijen. Zo moest hij in 1608 een aantal landerijen onder Aengwirden opmeten, die toebehoorden aan het (voormalige) klooster Steenkerke. In februari 1609 produceerde hij daarvan een „acte ofte caarte", zoals hij het zelf betitelde. Daarnaast moest Sems ook werkzaamheden van „ingenieurs-aard" uitvoeren. Zo was hij bijvoorbeeld belast met het toezicht op de schansen in Groningen, waarvoor Friesland ook onderhoudsplichtig was, aangezien zij ook haar strategisch belang raakten. In 1605 was hij in Bourtange om'de aanbestede werken te inspecteren en te Delfzijl om de werken in de schansen te „visiteren". In 1608 was hij in de Bellingwolderschans om „goede sorge te dragen dat de pallisade worde geslagen nae inhoudt van de bestedinge".. Inmiddels was Sems ook getrouwd en wel met Baerthe van Soutelande. Uit dit huwelijk werd een dochter Willemke geboren en op 28 september 1608 te Leeuwarden gedoopt. Een zekere mate van welstand laat zich aflezen uit het feit, dat Sems diverse huizen kocht. In 1607 kocht hij in de nieuwe polder Bynderneuland (tussen het huidige Nieuweschans en Bunde) land. Maar met de financiering had hij de nodige moeilijkheden, gezien bewaard gebleven schuldbekentenissen en vorderingen, die tegen hem werden ingesteld. In de winter van 1610—1611 verhuisde Johan Sems naar Bunde (Ost- Friesland). Daar heeft hij echter niet: lang gewoond, want in september 1615' werd hij ingeschreven in het „Ledernatenboek 1594/1660" (Gemeente-archief Groningen) van de Hervormde Kerk te Groningen, als „Jan Sems landtmeter mit syn huisvrouwe met attestatie van Leeuwarden". In 1615 werd hem door de Landschap Drenthe verzocht om de grens af te ba-, kenen tussen Groningen en Drenthe vanaf het Zuidlaardermeer tot aan Ter Apel. Tussen Groningen en Drenthe bestonden namelijk al jaren geschillen; over deze grens en een voornaam punt was, wie zich de eigenaar mocht noemen van het kloostergoed te Ter Apel. Naar aanleiding van het Drentse verzoek werden Johan Sems en Jean de la Haye door graaf Willem Lodewijk belast met het uitzetten van de grens tus-. sen de beide gewesten. Het eerste resultaat van deze afbakening was een kaart (2 maart 1615). De door Sems en de la Haye uitgezette grens bestond uit één rechte lijn vanaf Wolfsbarge bij het Zuidlaardermeer (gericht vanaf de Martinitoren) tot aan de (huidige) rijksgrens onder Ter Apel.] Nadat rapportage gedaan was, werden I op 7 juli 1615 de „kapen" of bakens in j het veen uitgezet. Korte tijd later wer-; den deze bakens echter door boeren, opgehitst door de Drost van Wedde, ver-1 nietigd. Aan de Groninger kant konj men zich wel vinden in het noordelijke! gedeelte van de Graaf Willem Lodewijk] -of Semslinie (zoals de grensscheiding! later,werd genoemd) maar niet in het* verlies van Ter Apel. Na allerlei pro-i testen werd het werk opnieuw gedaan] en kwamen er nieuwe kaarten. De Semslinie zou nog eeuwenlang een geschilpunt tussen Groningen en Drenthe blijven en pas na 1800, met een kleine correctie ter hoogte van Ter Apel (ten gunste van Groningen) erkend worden. Betrekkelijk korte tijd na zijn werkzaamheden in het Gronings-Drentse grensgebied vertrok Sems naar Denemarken (1616—1620), waar hij als „koninklijk ingenieur" aangesteld was bij) de bedijkingswerkzaamheden te Bredsted, betrokken was bij de graafwerkzaamheden voor de nieuwe, vestingwerken van Helsingör en een? ontwerp maakte voor een stadsplan van Kristianstad. In 1621 was hij in Bunderneuland terug. In 1626 moest Sems een kaart maken van het gebied tussen Wierhuizen en Bierurn, vanwege zijn vroeger opgedane ervaringen in dit gebied. Overigens zijn die plannen pas veel later uitgevoerd volgens - de: voorstellen van Johan Sems. In het laatst van zijn leven was Sems werkzaam als ingenieur voor de provincie Groningen en verrichtte hij inspectie en werkzaamheden te Bellirigwolderschans, Bourtange, Ter Apel. Winschoten en elders. Hij tekende zijn „Arithmetische Fundamenten" vanuit zijn kantoor in Groningen. Wellicht wordt dit kantoor bedoeld in de „Pach-.. ten op de nije fortificatien buiten 't loopende diep van Kranepoorte tot an 't Schuytendiep", waar Sem in 1628, 1629, 1630 en 1633 werd aangeslagen voor een woning „ten Noorden van de. Cruitstraete an de Cruitmoelen". Bij nadere plaatsbepaling blijkt het pand. aan de Grote Kruisstraat te hebben gestaan, schuin tegenover het hoofd-, gebouw van de (huidige) Faculteit der, Letteren. Van het gezin Sems is weinig bekend-. Zijn eerste vrouw Baerthe van Soutelande komt na 1611 in de archiefstuk-. ken niet meer voor. Later schijnt hij getrouwd te zijn met een Catharina Jans(dochter). Daarnaast weten we van een dochter Willemke, te Leeuwarden, geboren, en van zijn zoons Paul en Sem. die alleen in de Deense stukken voorkomen. Een zoon Willem komt in 1623 voor. Deze trouwde in 1635 met Tam-,' metijn Elties van Midwolda en woonde in de „Keerelsweg" (Carolieweg) en was luitenant van beroep., Tevens komt in de archieven een dochter Cunera Sems voor, die\n 1630 trouwde met Take Eijltkens. Op financieel gebied ging het Semsi niet best, getuige de vele . schupeisers en beslagnamen. Hij óverleecnn begin februari 1635. '".'* "..' Kaart, door Johan Sems vervaardigd, van de kust van de provincie Groningen van Bocum tot Waturn (1631). IJohan Sem.s in 1623, kopergravure doorjacob Matham, naar een schilderij door I Martin Faber. ---