Wales - het groene schiereiland Na een paar weken in Wales blijft het 'prinsdom' een mysterie. De keltische taal is voor de Welshmen het belangrijkste symbool van hun eigen identiteit. Maar voor veel buitenlanders blijft het een struikelblok: de dubbel-L die je zacht als gL moet uitspreken, de dubbel-D uitgesproken als de Engelse TH, de W die een U en de U die een V wordt. En achter die geheimzinnige taal gaat een veel boeiender mysterie schuil: de eeuwenoude cultuur die ondanks alle overheersing en onderdrukking overeind is gebleven. Een fascinerende trip in Wales — wie het al een beetje kent, denkt aan rugby, kolenmijnen, acteurs als Richard Burton en dichters als Dylan Thomas. En iedereen kent het wel een heel klein beetje; niemand kent het goed. Want bijna een kwart van de inwoners van Wales (de Welshmen) spreken hun eigen, oude Keltische taal en dat is voor vrijwel iedere buitenlander een gesloten boek. Wales ligt tussen de zelfde breedtegraden als Nederland. En op een platte schaal gerekend is het half zo groot als ons land. "Maar," zeggen de Welshmen, "toen god Wales schiep, had hij nog maar heel weinig platte ruimte over, dus vouwde hij Wales ,j op." Ze doelen dan op de talloze bergen en heuvels, waardoor de échte oppervlakte van Wal.es dicht bij die van Nederland komt. De gekartelde kustlijn is 1200 kilometer lang. Er wonen 2,7 miljoen mensen, tweederde daarvan in het industriële zuiden, waardoor : gróte delen van het groene Wales uiterst dun bevolkt zijn. Dat heeft zijn weerslag op het karakter: in het zuiden zijn ze wat uitbundiger, in het midden en noorden schijnen Wie de rest van Groot-Brittannië een beetje kent, móet zich in Wales steeds inhouden om niet voortdurend in vergelijkingen te vervallen. Want Wales heeft vrijwel alles wat de rest van Britain te bieden heeft, alleen op een veel kleinere schaal. Een verslag in de notedop van opwindende weken in Wales. Wales is voor ons in meer dan een opzicht een 'vreemd land. Aan de borden en opschriften zie je onmiddellijk datje niet in Engeland bent. Welsh, de landstaal, is een van de meest zangerige varianten van het Keltisch. Wij hébben er zon moeite mee dat we in onze taal niet eens een bijvoegelijk naamwoord van Wales hebben; we behelpen ons met het Engelse equivalent 'welsh'. Welshmen noemen hun land Cymru (zeg: Koemrie), het land der kameraden. De Engelse variant Wales betekent 'vreemd land. Dat zelfde oude woord in de zelfde oude betekenis vinden we in het Belgisch Wallonië én Zwitsers Wallis; zelfs oris woord walnoot betekende oorspronkelijk'noot Waar je het groene schiereiland ook binnenrijdt, vrijwel nergens merk je een duidelijke overgang tussen Engeland en Wales. Het grensgebied, TheMarches, is eeuwenlang strijdtoneel geweest tussen de Welshmen en de volkeren die uit het oosten kwamen, zoals de Romeinen, Angelen en Saksers. Daarom wemelt het aan beide kanten van de grens van de imposante kastelen en ruines. En dat, in een landschap dat aan natuurlijke schoonheid in al die eeuwen niets ingeboet heeft. Integendeel: het hart van Engeland in dédriehoek Sheffield-Manchester- Birmingham wordt overheerst door industrie die vaak nog stamt uit de tijd van koningin Victoria. Na die smokerige fabriekssteden is het een verademing als je in de groene dalen en de glooiende heuvels van het grensgebied weer een vogel hoort fluiten, een schaap ziet grazen en de geur opsnuift van versgemaaid gras. De schoorstenen en fabrieken aan de . horizon hebben plaatsgemaakt voor landhuizen, boerderijen, kastelen en eeuwenoude witgestucte huizen met zwartgeverfde balken de zogenaamde black-and-whitehousês."'' • ;' Het grensgebied is helemaal verengelstr Plaatsjes als Wrexham in het noordehj; Welshpool en Mohtgomery in het centrum en Hay on Wye en Monmouth; in het zuiden hebben een eigen charme/ maar het welshe karakter bestaat niet meer of gaat schuil onder een dik Engels stempel., ..' Eén waarschuwingsbord tegen bosbrand. Door het plaatje begrijp je dat TAN vuur betekent, vooral omdat op soortgelijke . •" ■ Engelse borden op die plaats FIRE staat Een typische Welshe wegwijzer: naar de leisteen-mijn (quarry), het Einde van de wereld, Erfenis (legacy) en het plaatsje Rhos. De twee andere plaatsnamen lijken onuitsprekelijk. Oe langste plaatsnaam in Britain, op het befaamde stationnetje op het eiland Anglesey: wijwei ieder schoolkind in Wales kan dit woord in één zangerige adem uitspreken. Wales — het groene (op dit kaartje: zwarte) schiereiland van Groot-Brittannië. 1: Schotland, 2: Londen. Het historische Trevigan Cottage in Croesgoch, waar schilder John Knapp-Fisher zijn werk tentoon stelt en zijn zeeverse, zelf gevangen markreel verkoopt. . Een schematisch kaartje van Wales: sommige plaatsnamen in 't Engels èn in 't Welsh. De 'Marehes' van Llangojen waar jaarlijks een internationaal folkloristisch muziekfestival wordt gehouden tot de Wye Valley. Pembrokshire linksonder met Haverford West als hoofdplaats. De Royal National Eisteddf od (eerste week van augustus) is het meest magische en Welshe 'eest in Wales. Dit jaar is Swansea de gaststad. Vorig jaar werd het in Machynlleth gevierd: tijdens een van de vele rituelen neemt de aartsdruïde James Nicholas (links van het midden) een bloemen-offerande in ontvangst. 'f'j •■' -;'■ '-.;>'? V.:- Pembrokeshire: het weidse landschap, de woeste kust en daartussen de mens-in-miniatuur — een creatieve prikkel voor veel kunstenaars. Boven: een van Knapp-Fishers impressies. Een gewoon maar boeiend beeld van Mid-Wales: de herder, zijn pittige, goed afgerichte hond en de schapen. --- NOORD-WALES Wie Wales uit het noorden benadert, kan de kustweg het beste mijden: de eerste vijftig kilometer langs de noord kust van Wales met Rhyl als •-'.;--': middelpunt is het vermaakscentrum en kennisterrein van Liverpool. Het toeristische karakter verdwijnt als je de moeite neemt een paar kilometer naar het.zuiden het binnenland in te gaan: plaatsjes als Ruthin zijn Noord-Wales op zijn best. Pas aan het eind van die noordelijke route laatje de sporen van het plastic-toerisme grotendeels achter je.' De badplaats Llandudnó met het. '• . schiereilandje Great Qrme zijn ;. •;; weliswaar heel toeristisch, maar op een on-britse manier: op een zonnige , :. j,. zomerdag waan je je aan dé zuidkust;,! van Frankrijk: palmen, een boogstrand, een kabelbaantje, een pier. .\ \ £$;. m Via Bangor kom je over de eeuwenoude hangbrug van Thomas Télfórd op het?i| eiland Anglesey; Wie het beste van 'o Wales wil proeven en ervaren; moet • 'even aanleggen in het kleine Plas v; r Llanfaes Country Hotel van Mary en £p Arwel Hüghes. Het ligt ten noorden van Beaumaris, een verademend rustig stadje met een prachtig romantisch kasteel. Voor kastelen in maxiformaat moet je terug naar het vasteland: in Caernarfon Castle aan de zee-engte' tussen Wales én Anglesey worden traditioneel de Prinsen van Wales . gekroond. Het kasteel is in de 13e eeuw in superlatieven gebouwd: imposant, groot en indrukwekkend. Maar de oude kleine kroeg, de Black Boy Inn in , Caernarfon vonden we mooier. Op zoek naar rust reden we het schiereiland Lleyn af en kwamen gelukkig in Aberdaron onderdak in het Ty Newydd hotel van John Williams. Williams, Hughes, Jones en Thomas zijn achternamen die je veel in Wales tegenkomt. , --- MID-WALES De weg naar het zuiden voert door " . Snowdonia National Park (ruim 2000 km2) genoemd naar de berg Snowdon — een van de drie grote nationale .;"* ' landschapsparken in Wales, samen | twintig procent van het hele land: in het zuiden, boven de mijnvalleien, ligt het tweede, het Brecon Beacons national park (1300 km2). Het derde ligt op het schiereiland in het zuidwesten: Pembrokeshire Coast is het kleinste nationale park van Engeland en Wales (87 km2) en het enige dat hoofdzakelijk uit kusten bestaat. Groen, dat.is de kleur van Wales. Ook als je van noord naar zuid door Snowdonia rijdti Aan de zuidkant van het nationale park kwamen we in Machynlleth, een stadje dat pas na een paar dagen zijn charme prijsgeeft. Het: is een minimetropool temidden van heel verschillende Welshe landschappen: leisteen-mijnen, bergen en heuvels, bossen en rivieren, meertjes en stranden —en dat alles nog geen half uurtje .' .; rijden., . .Via Aberystwyth.de welshtalige hoofdstad van Mid-Wales reden we het binnenland in: over Tregaron langs een binnenweg door het Tywi Forest langs , een van de vele stuwmeren die de grote Engelse steden van water voorzien. Toen van Llandovery naar Brecon. --- ZUID-WALES Halverwege die twee plaatsen hadden we honger en stopten 'even' in het Castle Hotel in Trecastle; we bleven er eenweek. Toen naar Cardiff, de hoofdstad, met zijn écht mooie imposante architectuur, Engels tot op hét bot, maar dat geldt voor heel zuid-oost Wales. Dus: naar het westen. Swansea is in de oorlog platgebombardeerd en had ons weinig te bieden. Om het schiereiland Gower bij Swansea te waarderen moet je eerst een halfuur door een nogal desolaat landschap, maar dan is het ook de moeite waard. Verder ten westen: een kleine pelgrimstocht naar Laugharne (zeg: Larne) waar de dichter Dylan Thomas zijn jonge, laatste jaren sleet. Zijn Boathouse is onlangs als museum ingericht, het simpele houten kruis op zijn nabij gelegen graf is niét verfraaid, maar hij heeft inmiddels eindelijk zijn eigen plaats in de dichtershoek van Westminster Abbey in Londen. Zuid Pembrokeshire is geen feest. Op zn best zijn het toeristische badplaatsen zoals Tenby, op zijn slechts is het van een oneindige grauwheid en misère, zoals Milford Haven. Dat beeld verandert feestelijk als je in noord-west Pembrokeshire komt, in de paradijselijke rust van St.Davids met zijn eeuwenoude . kathedraal tot Cardigan. Hier is het een dorado voor vissers, kleine boeren en kunstenaars: veel van die artiesten exposeren en verkopen hun (beeldende) kunst langs de weg. In Fishguard, vlak bij de onveranderlijke oude pub The Ship heeft John Cleal zijn 'Workshop' waar echt opwindend mooie kunstnijverheid wordt gemaakt. --- TREINTJES De kastelen en de artistieke 'craft workshops' noemden we al. En de mijnen: leisteen en kolen worden in . Wales gedolven en een aantal van die schachten is te bezichtigen. Wales . wemelt van de specifieke attracties. Niet alleen voor spoorweg-fans zijn er de great little trams: de negen smalspoor-treintjes zoals de kabeltrein in Snowdonia. Over de vele musea en vrijwel alle andere attracties heeft het toeristenbureau van Wales een heel volledig boekje opengedaan. Voor dit soort gedetailleerde informatie kunt u terecht bij het Brits Toeristen Bureau of bij de Wales Tourist Board PO-Box 1 — CardiffCFl2XN — Wales— . Groot-Brittannië. Maak niet de fout er 'Engeland' onder te schrijven: ookal spreekt slechts een van de drie Welshmen zijn eigen taal, ze zijn ellen — net als de Schotten — fanatiek gehecht aan hun eigen identiteit. Henk J. Meier --- MOTOR- & MUZIEKFEESTEN IN BRITAIN Behalve zijn tijdloze charme heeft Britain ook attracties van voorbijgaande aard. Dit jaar bijvoorbeeld maar liefst 21 kunstfestivals met in totaal 301 dagen vol evenementen. Maar ook traditionele Britse sporten als paarderennen, rugby, golf, cricket, voetbal en motorracen kennen hun vele hoogtijdagen. Een summiere greep. . Eerst Wales, waar de {klassieke) muziek sterk vertegenworodigd is: Gwyl-festival in Aberystwyth (1-3/5), Bach-festival in St. Davids kathedraal (30/5-6/6), Internationaal 'folkloristische muziek Eisteddfod in Llangollen (6-11 /6), Gower-festival bij Swansea (19-31/7), Fishguard muziekfestival (24-31/7), de Royal National Eisteddfod, dit jaar in Swansea (31/7-7/8), Muziekfestival in St. Asaph (26/9-2/10) en het Cultureel festival in Swansea (30/9-23/10). Augustus is de feest- en festivalmaand in Schotland. De hoogtepunten: Highland Games (Hoogland festivals) in Dornoch (6 augustus), Aboyne (7 aug.), Perth (15), Edinburgh (21), Oban (25 & 26), Dunoon (27 & 28) en tot slot de Royal Highland Gathering in. Braemer op 4 september. Het . Aberdeen Internationaal Festival voor muziek en uitvoerende kunsten (10-22 aug.), de Edinburgh Military Tattoo (20 aug.-11 sept.), het International. Festival (22 aug.-11 sept.) en in die zelfde tijd het International Film Festival (22/8 tot 4/9) en het International Jazz Festival (29/8-2/9). In Falkirk en Stirling van 28 augustus tot 5 september het Scottish International Youth Jazz Festival. Motorminnaars kunnen het hele jaar en overal in Britain hun hart ophalen. Van 9-18 april is er een Internationale motorexpósitie in Birmingham. Donington Park bij Castle Donington in Leicestershire organiseert op 17 en 18 april de Gold Cup Race, op 3 & 4 juli de Europese Formule-2 kampioenschappen en de algemene Europese kampioensritten op 10 & 11 juli. Brands Hatch circuit in Fawkham (Dartford, Kent) zoemt ook van de activiteit: 16-18 juli de Marlboro British Grandprix, 23 & 24 oktober de Marlboro Powerbike International en óp 30 & 31 oktober de Marlboro Formula Ford Worldcup. Op 5,7,9 £ ï 11 juni worden dan de Internationale f T-motorraces op het eiland Man gehouden. Een paar losse grepen: het Internationale folkloristisch festival in | Eastbourne (30/4-3/5), de tentoonstelling de Vikingen in , Engeland in Vork (1 /5-30/9), de Maritime England Festival Boat Rally in het kader van 'Maritiem Engeland' in Nottingham (29 mei), een tentoonstelling van de schatten uit de Tower van Londen in Norwich (8/6-29/8)/de Royal Cornwall Show in Wadebridge (10-12/6), het Robert Burns Festival in Zuidwest-Schotland (12-20/6). Een Internationaal Fietsfestival in Harrogate (26/6-4/7), • de Royal International Agricultural Show in Kenilworth (5-8/7) en de Cutty Sark Tall Ships Race die begint in ' < Falmouth en eindigt in Southampton (25/7-25/8). Wie over een of meer van deze festiviteiten en reizen naar Britain in het algemeen informatie wil hebben, moet even contact opnemen met het | Britse Toeristen Bureau, Leidseplein 5 in Amsterdam (tel. 020-234667). ---