• NOORDER RONDBLIK • NOORDER RONDBLIK • Heren „oet Stad" niet geliefd in Nieuw-Scheemda
In Nieuw-Scheemda en 't Waar is een commissie onderhand anderhalf jaar bezig aan de samenstelling van een fotoboek over het verleden van deze dorpen. Er zijn honderden foto's verzameld en er is uitgebreid studie gemaakt van.de geschiedenis van deze dorpen. De bedoeling is, dat het boek nog deze zomer zal verschijnen. v;;'Otto Knottnerus (Landstraat 16) in Groningen is een van de commissieleden. Hij speelde mij, bij wijze van voorproef uit het boek, gegevens toe over de historie van een huis te 't Waar, in de eerste helft van de 18e eeuw een belangrijke buitenplaats, zelfs een borg. Eigenaar van de buitenplaats was toen. Johan Geertsema, een burgemeester van de stad Groningen. Dat huis te 't Waar is nu nog te vinden bij de zeiljachtenwerf „Het Waarschip"
en bij het bruggetje over het Termunter Zijldiep. In de eerste helft van de 18e eeuw was het een buitenplaats van de familie Geertsema, waar men in de zomermaanden verbleef, 's Winters verhuisde men dan weer naar de stad. De Geertsema's, een rijk geworden paardekopersfamilie, bezaten veel land in het Öldambt, net als veel andere rijke bur: gers. Alleen al in Nieuw-Scheemda en it Waar was de helft van al het land in handen van voorname stadjeders. Deze families hadden op die manier een flinke vinger in de pap. Ze konden het dorpsbestuur volledig naar hun hand zetten. Grootvader Jacobus Geertsema had al in 1661 meegeholpen bij de financiering van de bouw van de kerk van Scheemterhamrik (zoals Nieuw-Scheemda toen nóg heette) en kleinzoon Johan wist het zelfs te regelen, dat hij in 1728 tot kerkvoogd werd gekozen. Bovendien wist hij de helft van de grond onder de huizen van 't Waar op te kopen. Geliefd waren de heren „oet Stad" niet in het Oldambt. De boeren gaven hen de schuld van de hoge belastingen en van allerlei misstanden. Ook in andere delen van ons land hadden boeren en arme stedelingen weinig op met deze regenten. De tijden waren slecht, het vee stierf aan de veepest en in het zuiden dreigden Franse troepen de kleine Nederlandse Republiek te veroveren. Het volk riep om Oranje. Men wilde dat de Friese stadhouder Willem IV de macht in de Republiek zou overnemen.. Men verwachtte dat hij schoon schip zou maken met allerlei wantoestanden en dat hij het land zou redden. De geboorte van een prinsje was het sein voor een volksopstand tegen de anti-Oranjegezinde regenten, een opstand, die wij nu als het „pachtersoproer" tegen de inners van de belastingen kennen.
Wat er in Groningen gebeurde, kunnen we lezen in het „Authentiek verhaal van al het geene zedert de geboomte van Prins Willem de Vte enz. is voorgevallen", gedrukt in Groningen in het jaar 1748. Johan Geertsema was in de ogen van het volk de grote schuldige in Groningen. Nadat eerder al zijn woning aan de Oosterstraat in de Stad was geplunderd, sloeg ook in het Oldambt de vlam in de pan. Op de avond van de 4e april, nadat de klokken waren geluid, trok een met knotsen, haken en bomen bewapende menigte om 10 uur 's avonds van Scheemda naar 't Waar.
De meeste mensen hadden zich vermomd en, aldus de kroniek, „bij de Borgh komende, zijn terstond met grote verwoetheid aangevallen, hebben de glasen ingeslagen, in het Schathuis alles an stukken geslagen, de Zonnewijser uit de Tuijn in 't water gesmeten, de Poorten voor de Borgh gerulneert, Bomen uit de gront gerukt, de Zomerhuisen in het Diep gesmeten en voors op de Duive Kaste verscheidene malen gestormt hebbende, dog deselve niet omverre konnende krijgen".
Een paar dagen later kwamen de boeren nog weer terug en hebben „hetgeen er van de eerste maal nog overgeschooten was, geheel gerulneert, en de kostelijke Duivekast, daar men zegt dat 1000 paar Duiven in nestelen konden, om verre gehaalt en in de Visscherije getrokken". Geen wonder dat de boeren een hekel hadden aan de duiven, want deze aten hun graan op. Geertsema werd afgezet en hij vluchtte naar Holland. Enkele jaren later werd hij door Willem IV weer in ere hersteld. Processen tegen hem werden geseponeerd. De stadhouder wist wel, dat hij de regenten niet te veel tegen zich in het harnas moest jagen.
Het „Huis Waarhoek met deszelfs Hoven" werd geërfd door Geertsema's dochter Hillegonda, en haar man Lodewijk Wijchel van Schildwolde. In 1774 verkochten zij deze „twee behuisingen met de rhuuren an de wegh" en 9 deimt land. De koper moest wel een jaarlijkse
som van f 110.- vaste beklemming blijven betalen en elk jaar op midwinter „100 tijdige jonge duiven" uit de duivetil afleveren. Oude bewoners van 't Waar kunnen zich de duivetil, die-tot rond 1920 op deze plek stond, nog herinneren. De laatste eigenaar was graancommissionair Addo Bastiaans, die ook nog jaarlijks de duiven in Groningen aan de nakomelingen van Wijchel moest le- >--u"j '. ■: '.!',\.[\"-;;'r:.-- Koper in 1774 werd Sebo Hendriks, zoon uit een eeuwenoude en vooraanstaande doopsgezinde familie van Noordbroek, die sinds de verbanning van hun leider Uko Wallis (rond 1640) de plaatselijke menistengemeenschap leidde.'Sebo bouwde achter de beide huizen een houtzaagmolen en nam zodoende in 1811 de naam Van Houten aan. Bijna anderhalve eeuw bewoonde zijn nageslacht het huis, eerst zijn zoon Hendrik, later zijn kleinzoon Sebo. Zijn andere kleinzoon Derk verhuisde in 1831 naar de stad Groningen, waar hij een houtzaagmolen aan het Damsterdiep kocht. Het schijnt, dat voor zijn huis aan het Damsterdiep (nu van de S. van Houten stichting) nog het ouderlijk huis te 't Waar model stond. Derk van Houten nam in de Groninger gemeentepolitiek een vooraanstaande plaats in. Zijn zoon, de radicaal-liberale politicus Sam van Houten kennen we uit de geschiedenis als de indiener van de wet tegen de Kinderarbeid (1874).
De hele 19e eeuw bedreven de Van Houten's in 't Waar het beroep van houtzaagmulder en houthandelaar, terwijl ze er ook een kalkbranderij bij hadden. In de 20e eeuw verviel het eens zo bloeiende plaatsje 't Waar. Na een brand werd de molen niet hersteld. Sommigen herinneren zich nog de laatste Sebo van Houten, een artistieke man met een baard, die prachtig kon spelen op het 18e eeuwse kabinetorgel, dat hij in de achterkamer had. Sebo overleed en alles werd verkocht. Het orgel kwam terecht in de Menkemaborg. Een maquette van de huizen en de molen, in 1865 gemaakt door N. E. Dallinga, is bewaard gebleven en is nu te zien in de kerk van Nieuw-Scheemda. Deze kerk is het vorige jaar overgegaan naar de Stichting Oude Groninger Kerken.
Voor zover men wil inschrijven op het boek (f 25.-) geef ik u het adres door van het commissielid. R. Mantingh, Hamrikkerweg 106 in Nieuw-Scheemda (te 1.:05984-272). . $; { '
I Woning met de houtzaagmolen te 't Waar op een foto uit het begin van deze eeuw. ;'.:..-.: . I
Johan Geertsema (1698-1758). Uit de fotocollectie van het Rijksarchief te Groningen.
---

Storting Stadskanaalster gifgrond in Veendam Gemeentewerken verzuimt B en W in te lichten
Van een onzer verslaggevers
VEENDAM — De dienst Gemeentewerken, die het beheer heeft over de stortplaats in- Veendam, heeft verzuimd B en W in te lichten over de storting van lichtverontreinigde grond uit Stadskanaal.' Dit is er de reden van, dat ook de politieke partijen van niets wisten en er dit weekeinde (als gemeld) lichte paniek ontstond toen de storting plotseling bekend werd. Verantwoordelijk wethouder P. Schaap heeft de politieke partijen gisteren alsnog laten informeren. De wethouder zegt wel van het voornemen van de storting óp de hoogte te zijn geweest. "Maar ik wist niet, dat er al mee was begon-, nen. Dat is jammer geweest, omdat het om een politkek beladen onderwerp ging," aldus Schaap.
Het blijkt, dat al op 6 februari de eerste vrachtwagens met grond uit Stadskanaal op de stortplaats zijn aangevoerd. Gemeentewerken heeft het afgesloten contract met de provincie niet gemeld, omdat er 'geen normen werden overschreden' en het binnen het normaal beheer viel. Het gaat om 10.000 kubieke meter grond, dat afkomstig is van de tuinen rond de Philips-gifsloot en als lichtverontreinigd is aangemerkt. Volgens de gemeente Veendam blijft de vervuiling met het zware metaal cadmium ver onder de verontreinigsnormen. "Eigenlijk had de grond zelfs in Stadskanaal mogen blijven liggen. Om psychologische redenen is echter tot afvoer besloten", aldus voorlichter O. Hiddema. Hij wijst erop, dat de verstrekte vergunning voor de stortplaats de gemeente Veendam zelfs verplicht om dergelijke grond te accepteren.
Foto: Jelte Homburg • Meteen laadschop wordt de giftige grond afgedekt
---

Geen spoedzaak Raad van State over dieren Stoffer Tuinman I
Van onze parlementaire redacteur Jan Hensema
DEN HAAG - Stoffer Tuinman uit Leek, die vorig voorjaar zijn reptielen zoaïs een aantal grote slangen, kwijtraakte omdat justitie ze in beslag kwam nemen,5 krijgt rond deze kwestie geen spoedzaak van de Raad van State. Tuinman was in beroep gegaan tegen de aanschrijving van de gemeente dat de dieren binnen tien dagen verdwenen moesten zijn omdat ze hinder voor de buurt opleverden.
De gemeente schreef Tuinman aan op 10 mei 1983 en bepaalde dat binnen tien dagen de dieren verdwenen moesten zijn. Daartegen kwam Tuinman op 30 mei in beroep. Hij vroeg ook de aanschrijving te schorsen maar de Raad van State wees dat op 28 juli al af. Op 30 augustus verklaarde de gemeente de bezwaarschriften van Tuinman ongegrond en niet-ontvarikelijk en daarvan kwam Tuinman weer in het geweer op 20 september. Op 20 oktober vroeg Tuinman de spoedprocedure aan bij de Raad van State.
Dit beroepsorgaan stelt vast dat op 25 mei -. nog voordat de gemeente optrad tegen Tuinman - de dieren vanwege justitie in beslag zijn genomen* Aan kantonrechter en rechtbank heeft' Tuinman teruggave gevraagd. Maar beide rechters verklaarden zich onbevoegd. Tuinman ging daarop in cassa?, tic bij de Hoge Raad, trok dat beroep evenwel later weer. in en vroeg öp-o nieuw aan de kantonrechter de dieren terug. Nu in verband daarmee de teruggave van de dieren voorshands niet zal plaatsvinden, valt, naar de Raad van State zegt, niet in te zien welkeen spoedeisend belang Tuinman heeft bij een spoedprocedure in Den Haag. Daarom is het verzoek om spoed afge-; wezen.
---

Afschaffen 'extraatjes' voor personeel OR Philips maant directie om nader overleg
Van een onzer verslaggevers
STADSKANAAL — De ondernemingsraad van Philips-Stadskanaal wil meer informatie van de directie over het afschaffen van diensten en service aan de 1400 werknemers, voordat de OR daar een oordeel o"er geeft-' OR-secretaris R. Withaar deelde dit gisteren mee, nadat de ondernemings{ raad met de voornemens van directeur J.H. Houben werd geconfronteerd- Volgens Withaar heeft Houben meer informatie toegezegd. De directie van Philips-Stadskauaal wil, zoals gemeld, voor ongeveer 800.000 gulden' besparen op extraatjes' aan het personeel Het gaat daarbij onder meer om het afschaffen van busvervoer voor personeel en'dit vervangen door tarieven voor het openbaar vervoer, duurdere kantinej consumpties en afschaffen jubilea-viêringen voor werknemers die een bepaalde tijd bij Philips werken.
---

Mogelijk kaasfabrieken dicht bij Frico-Domo
BEILEN — Bij de Noordnèderlandse zuivelreus Frico-Domo zouden volgens de Voedingsbond FNV in de nabije toekomst vier kaasfabriekjes gesloten worden, wat een verlies van 140 banen met zich mee kan brengen. Het zou gaan om de kaasfabrieken Koekange, Ruinerwold, Kolderveen en Makkinga. Districtsbestuurder Dick Hemen van de Voedingsbond zegt dit te kunnen afleiden uit wat hij noemt 'rooksignalen'. .
Officieel heeft de directie van 'Noord-Nederland' (de officiële naam van de door fusie tot stand gekomen zuivelgigant) tegenover de vakbonden geen mededelingen over mogelijke fabriekssluitingen gedaan. Directeur sociale zaken Weiland noemt een en ander dan ook 'pure speculatie'. Hij ontkent overigens niet, dat er binnen het concern een lokatiestudie wordt verricht en dat na het verschijnen van de resultaten daarvan (eind volgende maand) besloten zou kunnen worden tot het sluiten van een aantal niet rendabele produktie-eenheden. De Voedingsbond vreest niet alleen ontslagen als gevolg van de eventuele fabriekssluitingen, maar ook in de vervoerssector. Domo-Frico. wil de melk in de toekomst gaan vervoeren met grote tankwagens, zegt hij, wat het verlies van 'enkele tientallen' chauffeursplaatsen kan betekenen.
De Voedingsbond, zegt hij, zal in ieder geval blijven vasthouden aan de in de zuivelsector gemaakte afspraak, dat er bij reorganisaties geen gedwongen ontslagen zullen vallen. Bij de 26 vestigingen van 'Noord-Nederland' werken op het ogenblik 3000 mensen.
---

Burgemeester van HS: 'Onze grond wellicht niet geschikt voor aardappels'
Van een onzer verslaggevers ; HOOGEZAND-SAPPEMEER •; ,;,Onze braakliggende ruwe gronden zjjn wellicht niet zo geschikt voor de teelt van aardappels. Een paar jaar geleden hebben we de geschiktheid voor mais op verzoek van de Heidemij en Grontmij laten nagaan. Onze ruwe gronden in Hoogezand-west, die voor een dergelijk plan in aanmerking zouden kunnen komen, bleken niet te voldoen . voor maïs. Vermoedelijk is die grond dan ook niet geschikt voor aardappels."
• Zo reageerde burgemeester A. _-M. Amerika gisteravond in de raadscommissie voor Algemene Zaken van Hoogezand-Sappemeer op het verzoek van het' aardappelzetmeelconcern Avebe, die alle gemeenten in de Drents-Groningse Veenkoloniën gevraagd heeft ongebruikte gronden af te staan voor het verbouwen van aardappels. Het bedrijf heeft een grotere aanvoer van aardappels nodig.
Het PvdA-raadslid P. J. Hummelen .vond dat Avebe voorrang moest hebben bij het gebruik van deze gronden. Eventuele pachtcontracten van boeren zouden volgens hem verbroken kunnen worden om Avebe de kans te geven iets van de verliezen weg te werden. Burgemeester Amerika was het met hem eens dat indien mogelijk aan de wens van Abebe tegemoet! moet worden gekomen omdat ook in de gemeente Hoogezand-Sappemeer (op de locatie Foxhol van Avebe) veel mensen voor, dit bedrijf werken. „We zullen in ieder geval het gesprek met Avebe hierover door laten gaan. Zij moeten dan maar bekijken welke gronden ze kunnen gebruiken."
---

Vracht zonder vergunningen vervoerd; boete
Van een onzer verslaggevers
ASSEN— Officier van Justitie mr. H. C. Heering eiste gistermorgen voor de Asser economische politierechter vier geldboetes van 300 tot 800 gulden tegen de 34-jarige R. D..uit Koekange die zonder vergunning vracht had vervoerd. : D. had vroeger zijn transportbedrijf Ondergebracht in. een besloten vennootschap die failliet ging. Na dit faillissement richtte hij een nieuw bedrijf óp, maar hij had grote moeite om de vergunning van zijn,oude bedrijf.naar,
dit nieuwe bedrijf over te laten schrijven. Raadsman J. Th. N. van der Voorde: „Voor het toekennen van die vergunning is het noodzakelijk dat het bedrijf levensvatbaar is. Volgens de bevoegde
instanties is dat bij het bedrijf van mijn cliënt niet het geval. Wij vinden echter dat die berekening niet goed is uitgevoerd. Zo zijn de boetes die D. heeft gekregen van het bedrijfsresultaat afgetrokken. Die hebben niets te maken met de levensvatbaarheid van het bedrijf, dat juist prima draait." De politierechter.mr. J.C.F. Semmelink had begrip voor deze problemen, maar veroordeelde D. toch tot viermaal een geldboete van 501 gulden, om hem in de gelegenheid te stellen in hoger beroep te gaan.:u .. \&£}£i
---

Steekproeven
De aangevoerde grond zal mettertijd worden gebruikt om de stortplaats in Borgercompagnie af te dekken. In afwachting daarvan zal de teelaarde worden opgeslagen. Via steekproeven laat Veendam controleren, of de grond de afgesproken verontreiniging niet overschrijdt. Bovendien laat de provincie regelmatig monsters nemen.
In een communiqué wijst Veendam erop, dat de stortplaats in Borgercompagnie normaal al onder een strenge controle staat. Maandelijks wordt op zeven plaatsen het grondwater gecontroleerd, terwijl het binnenkomende afval via steekproeven in de gaten wordt gehouden. Als er afval wordt aangeboden, waarvan de samenstelling niet bekend is, wordt dit aldus directeur K. Geijzendorffer van Gemeentewerken zonder meer geweigerd. Dit gebeurt ook met dichte vaten. In twijfelgevallen gaat de leiding van de stortplaats in overleg met Provinciale Waterstaat. Gemeentewerken is van plan binnenkort een nieuw systeem te gaan hanteren, waardoor 'tot in lengte van jaren' bekend blijft 'wie wat en waar heeft gestort. De stort van de Stadskanaalster tuingrond levert Veendam overigens een flink bedrag op. Er wordt 140.000 gulden voor gebeurd. Hier staat wèlis-' waar tegenover dat er ook 10.000 küïib 'zwarte grond' voor terug moet worden geleverd, maar als de stortplaats de'afdekgrond zelf had moeten aanvoeren zou dit een aanzienlijk bedrag hebben gevergd.
---

'Geen sprake van concurrentie' Meubels gemaakt zonder papieren: voorwaardelijk
;,.assen, —■;Déus7-jarige p.d;p. uit Wapse stond gistermorgen vóór! de Asser economische politierechter terecht wegens het uitoefenen van een meubelbedrijf zonderde' benodigde papieren. Hij maakte speciale meubelen op bestelling voor een meubelzaak in Amsterdam. '.'t';
P. werkte voor zijn ontslag in de scheepsbouw. Omdat hij gezien zijn leeftijd weinig kans op een niéuwe baan had en toch niet met de armen over elkaar wilde zitten, besloot" hij meer werk te gaan maken van zijn hobby: meubelmaken. In zes jaar tijd ontpopte hij zich tot een bekwaam schrijnwerker, wiens meubels : veel aftrek vonden. Zo maakte hij boekenkasten op bestelling voor artsen en advocaten.
„Hier is geen sprake van oneerlijke concurrentie, de meubels die ik maak worden door niemand anders"»"gejj maakt. Ik kan ook beslist niet leven van de winst die ik er mee maak," aldus de meubelmaker.
De economische politierechter mr. J.C.F. Semmelink veroordeelde P. conform de eis van de officier van Justitie tot een voorwaardelijke geld-! boete van 500 gulden met een proeftijd van twee jaar. „Maar dan moet u binf nen die twee jaar wel een oplossing zoeken voor deze situatie. Zo bent ü in overtreding," aldus de politierechter.
---