Verpleegdagen per patiënt beneden gemiddelde Kosten gezondheidszorg lager in het Noorden Van onze redacteur economie Egbert Zijlema GRONINGEN - De kosten van de gezondheidszorg zijn door de bank genomen in het Noorden lager dan in de rest van het land. Dat heeft twee belangrijke oorzaken: dë omstandigheid, dat patienten in de drie noordelijke provincies minder snel dure specialistenhulp inroepen en het feit, dat in de noordelijke ziekenhuizen het aantal verpleegdagen (en daardoor ook de verpleegkosten) per patiënt beneden het landelijke gemiddelde ligt. In het Noorden lopen de verpleegkosten per patiënt uiteen van 69 procent van het landsgemiddelde (regio Sneek) tot 95 procent (Assen-Hoogeveen). De enige regio met hogere verpleegkosten is Heerenveen: 107 procent. Aldus enkele uit 1984 daterende cijfers, die zijn opgenomen in het gisteren verschenen jaarverslag 1985 van ziektekostenverzekeraar VGNN (Onderlinge Waarborgmaatschappij Vereniging Gezondheidszorg Noord-Nederland). Volgens directeur H. Bordewijk moet de verklaring voor het feit, dat Noordelingen minder snel naar de specialist lopen, worden gezocht in de plattelandsstructuur van de regio. „Als je de specialist om de hoek hebt wonen, laat je je nu eenmaal gemakkelijker verwijzen dan wanneer je er kilometers voor moet reizen. Op het platteland wordt relatief meer door de huisartsen gedaan", meent hij. Naar de mening van de VGNN-directeur heeft het verdwijnen van de vrijwillige ziekenfondsverzekering achteraf bezien betrekkelijk weinig financiële pijn opgeleverd voor de verzekerden. Het gemiddeld gezin is volgens Bordewijk niet slechter af dan vroeger (vóór 1 april) in het vrijwillige ziekenfonds. In het Noorden moesten maar liefst 240.000 vrijwillig verzekerden over'. Ongeveer de helft daarvan is in de verplichte verzekering terecht gekomen, de andere helft (vooral ambtenaren en kleine zelfstandigen) is nu particulier verzekerd. Het leeuwenaandeel van deze verzekerden is naar de VGNN gegaan, die het aantal cliënten dan ook zag groeien van 180.000 naar meer dan 300.000; een stijging met ruim 67 procent. Daarmee zag de VGNN haar marktaandeel oplopen van vijftig naar tachtig procent. Hoewel de VGNN als 'bovenbouw' van de regionale ziekenfondsen alleen in het Noorden werkt, is ze de op drie na grootste ziektekostenverzekeraar van het land. Het afgelopen jaar heeft de VGNN een resultaat geboekt van 4,5 miljoen gulden, ongeveer een miljoen meer dan een jaar eerder. Deze winst wordt statutair toegevoegd aan de reserve, die 80 miljoen gulden beloopt. HET VROUWENOVERLEG van de werkaanloopboerderij (WAB) in Selwerd zal woensdag 25 juni het seizoen '85-'B6 besluiten met een feestavond. De avond in de WAB (Park Selwerd 1) is bedoeld voor vrouwen die de WAB bezoeken of dat van plan zijn. Aanvang 20.00 uur. --- Rommelmarkt Haren houdt lustrumverkoop Van een onzer verslaggevers te halen, dat gebruikt zal worden HAREN — De stichting Rommelmarkt Haren voor de derde wereld organiseert bij het Derde Wereldpand aan de Hortuslaan vrijdag 29 augustus de jaarlijkse liefdadigheidsveiling van antiek, curiosa en rariteiten. De veiling wordt dit jaar voor de vijfde keer gehouden, terwijl de stichting zelf haar 15-jarig bestaan viert. De stichting hoopt met de veiling een bedrag van 10.000 gulden binnen voor het slaan van een waterput nabij Port-au-Prince op Haïti. Haïti is één van de armste landen ter wereld, waar afvalwater als drinkwater gebruikt wordt. Ook de heer A. Ebens, secretaris van de stichting, viert een jubileum. Het is de vijfde keer dat hij op zal treden als veilingmeester. Daarbij wordt hij terzijde gestaan door burgemeester K. Weide, die de veiling officieel start. --- Stuifmeel waait; hooikoorts slaat toe GRONINGEN — Meer mensen dan vorig jaar hebben op het ogenblik te lijden van hooikoorts.' Dat is een gevolg van het huidige droge weertype, dat er de oorzaak van is dat hele wolken stuifmeel over Europa waaien. Dat is sinds eind mei al het geval. Niet alleen stuifmeel van gras, maar ook van bomen veroorzaakt de typische hooikoorts-verschijnselen: zwelling van het neusslijmvlies, "snotteren" en jeuk, zwelling van de oogleden, tranen van de ogen en irritatie van de luchtwegen. Onder huisartsen heerst de indruk dat meer mensen dan vroeger last hebben van allergieën. Vooral onder kinderen zou het aantal allergie-gevallen toenemen. Buitenlandse onderzoeken hebben een verband gelegd met het roken van sigaretten door de moeder. Ook de uitlaatgassen van dieselmotoren worden wel verantwoordelijk gesteld voor bepaalde vormen van allergie. Hooikoorts-patiënten doen er goed aan bij het huidige weer meer dan anders binnen te blijven. Middelen tegen hooikoorts zijn enerzijds de vrij onschuldige anti-histaminica van diverse merken, anderzijds bepaalde hormoon-preparaten, die in zeer geringe hoeveelheden gebruikt kunnen worden. Injecties met stuifmeel-extracten die immuun maken voor hooikoorts helpen op dit moment niet. Met dergelijke injecties moet al in de herfst begonnen worden. --- Bioform wint geding tegen concurrent HEERENVEEN/PUTTEN Het natuurproduktenbedrijf Bioform-Holland in Heerenveen heeft in hoger beroep het kort geding tegen concurrent Smits Reform te Putten gewonnen. Het gerechtshof in Arnhem heeft gisteren bepaald dat Smits zich schuldig heeft gemaakt aan misleiding van de consument door op de verpakkingen en in reclamemateriaal over haar Kiolicprodukten „een 50 maal krachtiger werking toe te dichten ten opzichte van andere knoflookprodukten." Volgens het hof is dit in strijd met de waarheid. Eerder had de rechtbank in Zwolle de klacht van Bioform afgewezen. Het hof heeft Smits er nu toe veroordeeld binnen acht dagen alle Kiolic-produkten en reclamemateriaal dat hierover in omloop is bij haar afnemers terug te nemen op straffe van 25.000 gulden per overtreding. Bovendien moet het bedrijf op straffe van nog eens 100.000 gulden een rectificatie plaatsen in een landelijk dagblad, waarin de misleiding wordt toegegeven. Ook in reclamekringen had de wijze van promotie van het produkt Kiolic al de nodige beroering gewekt. Het bedrijf liet actrice Sjoukje Hooymaayer - bekend van de rol als dokter in het Varatelevisieprogramma „Zeg eens A" - opvoeren die het zogenaamde wondermiddel in Japan zou hebben ontdekt. --- Noorder Rondblik Onderzoek naar de tolhuizen en tolhekken in Noord-Nederland Dr. C. D. Laros (Soestdijkseweg 386 N, 3723 HL) in Bilthoven (tel. 030- 783268) is bezig aan een onderzoek naar de tolhuizen en tolhekken in de noordelijke provincies, tussen 1850 en de opheffing van de laatste tollen. Van al die tollen en tolhekken is bitter weinig bewaard gebleven. En toch zit er in die oude tollen een interessant stuk historie. Alleen al in Groningen waren in het midden van de vorige eeuw meer dan honderd wegtollen. Dr. Laros probeert van het recente verleden aangaande tollen het een en ander vast te leggen en te bewaren. Hij vraagt uw medewerking hem gegevens, anecdotes en afbeeldingen, die met het tolgebeuren verband houden, toe te sturen. De vraag is wat er van al die tollen is overgeleven in de vorm van al dan niet gemoderniseerde tolhuizen. Wanneer zijn de verschillende tolhuizen opgeheven? Van welke tolhuizen bestaan nog afbeeldingen? Wie waren de laatste tolgaarders? Wat waren gemeente-, wat rijks- en wat particuliere lollen? Dr. Laros veronderstelt dat dergelijke vragen alleen beantwoord kunnen worden door mensen, die de tolperiode nog hebben meegemaakt. Het ligt voor de hand dat dergelijke informatie binnen zeer afzienbare tijd verloren dreigt te gaan. En toch is hier een stuk historie mee gemoeid dat ons inzicht zou kunnen geven in het wegverkeer van de periode na 1850. Dr. Laros: ~We spreken hier alleen maar over de tollen op wegen en bruggen. Deze laatsten worden ook wel geconverteerde tollen genoemd, als zij in de plaats kwamen van een overzetveer. De veerman verwierf dan het recht tol te heffen, als compensatie voor het verlies aan veergelden. Het vervoer te water speelde uiteraard in die dagen een zeer belangrijke rol. Watertollen zijn, in de vorm van brug- en sluisgelden, ook heden ten dage nog niet volledig opgeheven. Wat de tollen op wegen en bruggen zo interessant maakt, is het feit, dat ze mede het wegbeeld bepaalden." Zonder ook maar de schijn van volledigheid te willen nastreven, somt dr. Laros bij wijze van voorbeeld tollen op, die aangetroffen werden langs de weg naast het Damsterdiep. Komende van Groningen vond men achtereenvolgens tollen: voorbij Garmerwolde; in Ten Boer, een op de Achterhuisweg en een op de weg naar St. Annen; boven Dijkshorn; in Ten Post; in Garrelsweer op de weg naar Loppersum; tussen Rustenhoven en Ekenstein; bij de afslag naar Oosterwijtse en Garreweer; en ten slotte twee dicht bij elkaar voor Oldennij, waarvan een bij de Biessumerafslag. Dr. Laros: „In de moderne tijd worden wij weer met tolbrug en tolweg geconfronteerd. Zo is een, uit de Romeinse tijd daterend middel om de kosten van aanleg en onderhoud van wegen en bruggen te bestrijden, hiermee weer in ere hersteld. Het woord tol stamt van het Latijnse tolenium, dat weer komt van het Griekse toleneion, dat betaling voor toestemming tot het gebruik van een weg betekent. In het Angelsaksische taalgebied komt dat woord in verschillende vormen voor: tol, toll, Zoll, tuil. In het Romaanse taalgebied stuit men op het wóórd paege, pedaggio, peaje, dat evenwel niets met payer=betalen te maken heeft. Het stamt van het Latijnse pedatium en dat betekent het recht om de voet te zetten (pes, pedis, pied)." De oude tolhuizen, die men in de vorm van een restaurant of monument nog hier en daar aantreft, zijn de overblijfselen van het tolwezen. Een, in de 19e eeuw nog veelvuldig voorkomend, maar in de 20e eeuw geleidelijk afnemend verschijnsel. De ouderen zullen zich echter nog wel de karakteristieke tolhuizen en tolbomen herinneren, met tarievenbord en lantaarn. Sommige tolhuizen hebben eeuwenlang dienst gedaan. De pacht ging soms over van vader op zoon. Het moderne verkeer heeft hier met recht zijn tol geëist. Zo verdwenen deze lastige, maar typische wegversperringen uit het leven van alle dag en veelal ook uit het landschap. Bij zijn onderzoek naar die oude tollen is het dr. Laros opgevallen dat er van al die tollen en tolhekken maar heel weinig afbeeldingen en prenten beschikbaar zijn. En ook dat er maar weinig mensen zijn die bijzonderheden weten te vertellen over de tollen van weleer, de voorlopers van de wegenbelasting. Vandaar zijn oproep voor meer informatie. Over de tollen om in en Drenthe is uitvoerige informatie te vinden in het boek „Drenthe in de kaart gekeken" (Boom Meppel, 1976), uitgegeven ter gelegenheid van honderd jaar Provinciale Waterstaat in Drenthe. De heer W. Houtman vertelt in een 64 pagina's tellend hoofdstuk over de geschiedenis van de tollen in deze provincie (Rondblikken 25 maart 1977 en 24 september 1979). Rondom de stad Groningen waren ook heel wat tollen, tot groot verdriet van de burgerij. Tollen hebben nooit de sympathie van het publiek gehad. Per slot van rekening moest je betalen en men vond dat onbillijk. Zo waren er in Eelde twee tolhekken. De tol in Eelderwolde (Rondblik 24 sept. 1979) werd vóór, tijdens en na de oorlog bediend door de familie Velnaar. Vooral voor, met name jeugdige, fietsers waren die tollen een hard gelag. Men kon zich immers wel leukere dingen voorstellen dan één of twee cent te betalen aan de tolpachter. Met visioenen van veterdrop en zoethout voor ogen ontwikkelden zij allerlei trucs om gratis te kunnen passeren. W. Hoekman stelt in zijn beschouwing over de tollen in Drenthe, dat in de verschillen tolreglementen, die in de loopw de 19e eeuw bij de aanleg vi' kunstwegen ontstonden, steecbepalingen werden opgenore' omtrent vrijdom van tol voor amt> tenaren van de provinciale # terstaat. Deze kregen daartoe' 1887 een legitimatiekaart. Toe zagen de tolpachters deze mersen met lede ogen gratis pass* ren. Opmerkelijk is dat in 1905 c: de agenda van de raadsvef dering te Eelde nog als punt pof te: een adres van de postbod? van Eelde, die vrijdom van k vroegen voor het tolhek te Eelde wolde voor hun fietsen. Deze vr dom werd toegezegd met de vc gende verpachting. Uit het Ie dat de postboden zich tot de rai wendden en niet hun werkgeve zou men kunnen afleiden, datz; het tolgeld uit eigen zak moeste' betalen. Toen eind vorige eeuw defê snel populair werd, volgde»' teraard tolheffing voor fietsers !' publieke opinie keerde zich rort de eeuwwisseling meer en me?' tegen de tolheffing. werden de tollen opgeheven:!* laatste drie tollen op open# wegen in Drenthe in 1948. Bijff opheffing van de laatste op * openbare weg geplaatste tol Peizerpol liep het hele dorp $ De laatste particuliere tol dween pas in 1956, nl. de tol ' Dickninge. Veel van die teristieke gebouwtjes werden ? gebroken. Enkele kregen een seumfunctie. Zo is het tolhuis v»' Midlaren in het seum te Arnhem herbouwd. I* tolhuis op de weg Noordsleen, waar Willem huis, bijgenaamd Rooie jarenlang zijn centen inde, I* rees in het Openluchtmusea „De zeven marken" te Schoof oord. Het tolhuis te Orvelte op zijn plaats staan en werd aangekleed met tolboom enl3 taarn. Bij de opheffing van de laatste op de openbare weg geplaatste tol bij Peizerpol, op 1 januari 1948, liep het hele dorp uit. (Foto ontleend aan,, Drenthe in de kaart gekeken' Boom Meppel, 1976). Stadstolhek met café Bentum, tevens tolhuis. (Foto ontleend aan „Oud Hoogezand en Sappemeer in woord en beeld" van Leonard Smid (Hoogezand-Sappemeer, 1975). De tol in Veeningen, in de weg van Zuidwolde naar Meppel (Foto: ~ Drenthe in do kaart gekeken' Boom Meppel, 1976). --- Groninger zaken Beheersing van geluid: duidelijke groeimarkt door Egbert Zijlema GRONINGEN — Helpman Industriële Geluidbeheersing bv is - de naam doet het al vermoeden - een dochter van de gelijknamige en aanpalende apparatenfabriek op het industrieterrein Peizerweg in Groningen. Maar duidelijk geen stiefkind. Het bedrijfje, in 1982 met één personeelslid van start gegaan, telt intussen twaalf koppen. HIG, met een verkoopkantoor in Schiedam (niet voor de sjiek: Groningen is voor de talrijke potentiële klanten in het industriegebied Botlek toch wat ver), is indertijd eigenlijk begonnen als een soort verlengstuk van de Apparatenfabriek Helpman. Dat bedrijf maakt veel industriële koelapparatuur en die apparaten produceren nogal wat lawaai. In de wetenschap, dat de noodzaak, industrieel lawaai zoveel mogelijk te beperken, in de toekomst steeds zwaarder zou gaan wegen, "is Helpman dus maar eens gaan kijken wat er aan te doen was," zegt HIG-directeur ir. J. Teensma. Intussen kijkt HIG al lang niet meer in hoofdzaak naar wat er te doen is aan het lawaai van de eigen koelmachines. Teensma: „Achtennegentig procent van ons werk komt van externe opdrachtgevers." De meest recente en voor HIG totnutoe grootste order, ter waarde van 1,2 miljoen gulden, komt van Gasunie. Het gaat om het aanbrengen van twaalf geluidsisolerende omkastingen rond compressoren, die de Gasunie straks gaat bouwen in Ommen, waar ontzwaveld gas uit Emmen op 'Slochterenkwaliteit' gebracht moet worden. HIG heeft die order veroverd in competitie met tien concurrerende bedrijven. De groei van HIG is symptomatisch voor een al enkele jaren aan de gang zijnde ontwikkeling in bedrijvig Nederland: steeds meer leveren de minder plezierige 'bijprodukten' van de industrie, zoals geluidoverlast, een redelijk belegde boterham op voor andere industrieën. Geholpen door wetgeving weliswaar is industriële geluidbeheersing een duidelijke groeimarkt geworden. De komende tien jaar zal er - zo verwacht ir. J. Teensma - door de strenge eisen die de overheid met betrekking tot geluidsoverlast stelt, nog zeker voor zo'n 600 miljoen gulden in de Nederlandse industrie geïnvesteerd moeten worden om de (externe) geluidshinder tot meer acceptabele niveaus terug te brengen. In dat bedrag is dan nog geen rekening gehouden met de eveneens ettelijke miljoenen, die bedrijven intern moeten verspijkeren om het geluid op de werkplek (arbeidsomstandighedenwet) terug te brengen tot aanvaardbare decibellen. Die wet treedt 1 januari volgend jaar in werking en dat is beslist niet overdreven, want blijkens onderzoek werken 600.000 Nederlanders in een omgeving met te veel lawaai. Volgens een rapport van het Verbond van Ne- derlandse Onderneming (VNO) zou naleving van de ar bo-wet het Nederlandse I*. drijfsleven als geheel een». vestering kosten van zes miljard gulden. Teensma heeft er zo f twijfels over, maar "om enkele miljarden gaat het zeker." De oprichting van HIG in 1982 lijkt dus een gouden greep voor de toekomst te zijn geweest al is het wel zo dat het Gromt ger bedrijf niet het enige specialistische op dit terrein is. „De competitie is groot," we« Teensma, „we hebben er hart voor moeten knokken, om denodige naam en faam bij de ii dustrie te verwerven. Dat gaa> in het begin erg moeilijk, omda: je natuurlijk nergens op km terugvallen." Dat is drastisch verander: Tal van kleine en grote bedrijven, zowel in de Noordelijkengio als elders, hebben intusset wel een of andere 'geluiddemper in of aan hun fabrieks- of bedrijfsgebouw. Markant is Irvoorbeeld de rechthoekige om kasting van een veel lawaai producerend onderdeel van de suikerfabriek. „Zo'n kast eromheet lijkt erg simpel," aldm Teensma, „maar hij moet wel zo worden gebouwd, dat onder houdsmonteurs overal bij kun nen. Anders gaat zo'n ding er br het eerste onderhoud af en kon: er nooit meer op. Dat is natuur lijk niet de bedoeling." # HIG -directeur ir. J. Teensma bij een industriële 'geluiddemper in-aanbouw: ,J)e competitie is groot." ---