Leugens Geruststellend moet dat heten. Zoals het ook geruststellend zou moeten zijn dat in de melk van dit rijke landbouwgebied minder radio-actieve besmetting wordt aangetroffen dan tijdens het overtrekken van een wolk radioactiviteit na een Chinese kernproef. Boerin Janet Lee staart boos van onder haar paraplu naar een stal vol met koeien aan wie het malse lentegras voorbijgaat. In de melk is lodine 131 gevonden en dat was nieuw. En zorgwekkend. „Leugens", gromt Janet Lee, „zelfs zoals wij hier staan worden we besmet. Beetje bij beetje". Haar stem wordt plotseling schril: „En je kan het godverdomme niet eens zien of voelen". Ze heeft plotseling regendruppels in de ogen. Radioactieve besmetting is een sluipmoordenaar, die tijdbommen plant. Die steriel kan maken en haar kan doen uitvallen. Die kanker kan teweegbrengen. In het chocolade-stadje Hershey vormt de lokale sport-arena een tijdelijk onderkomen voor 70 moeders en 80 kinderen. De ijsvloer waarop de plaatselijke ijshockeyclub zou moeten spelen, is verwijderd en afgedekt met een planken vloer. Met grote kartonnen dozen zijn kleine afscheidingen gemaakt waartussen zich op kampeerbedden een zeer beperkt gezinsleven voltrekt. De kinderen luisteren aandachtig naar de grollen van een poppenspeler, terwijl boven in het kantoor de beherende autoriteiten aandacht luisteren naar een persconferentie van dr. Harold Denton, de afgevaardigde van de Amerikaanse commissie van kernenergie, die in Middletowns gemeenschapszaal ten overstaan van honderden journalisten en 22 televisiecamera's het woord voert door een falend luidsprekersysteem. „Het ergste gevaar is voorbij" — dat vormtde kern van zijn boodschap. Maar in Hershey blijven de vrouwen en kinderen nog even. Want zwangere vrouwen en kleine kinderen moeten voorlopig maar weg blijven uit die zone met een straal van acht kilometer rond de kerncentrale. Meer spelletjes dus, meer verveling, meer dreinend kroost, meer kribbige functionarissen alom. ~Ja, het kan wel een maand duren voor- dat we in het reactorhuis kunnen. Inderdaad, het kan jaren duren voordat de radioactieve besmetting is opgeruimd". Maar steeds wezenlijker wordt de mogelijkheid dat het duurder zal zijn om de kerncentrale weer op te knappen, dan die verder maar prijs te geven aan een voortbestaan als schroot. --- Grond besmet Landbouwer Hardison, die voor de kerncentrale ontstond zijn droom vervulde en grond kocht aan de rivier, is ervan overtuigd dat zijn geiten en schapen al lange tijd onder de gevolgen van die overweldigende nieuwbouw op 800 meter van zijn grond lijden. Doodgeboren geitjes en lammeren, misvormingen, in een veel groter aantal dan normaal mag heten. Hardison: „Ik weet toch niet hoe besmet mijn grond is. Ze zeggen maar wat en ik kan niets zien. Ik heb geen kans om uit te maken of het allemaal waar is". De stille dood staat op de stoep in Middletown, waar de magnolia's tragisch bloeien. Voor een inmiddels verlaten huis staat al een denneboom, gedecoreerd met gekleurde paaseieren en een wat mislukte, ongelukkig uitziende paashaas, te wachten op betere tijden. „You must be washed in the blood", schreeuwt een religieuze kreet langs de weg, want daar zijn ze hier niet zuinig mee, op zo'n korte afstand van Amish Country in het aangrenzende Lancaster, waar de mennonieten baardig en onverstoorbaar hun koetsjes met paardetractie blijven berijden, met elektrische richtingaanwijzer als uiterste concessie aan de verkeerswetten van de moderne tijden. --- Geld tekort Op korte afstand van hun uiterst verzorgde boerderijen staat een kerncentrale gewelddadig te overlijden. „Een kans van 1 op 10 min" zeggen deskundigen, dat zich een dergelijke combinatie van rampzalige factoren zou voordoen. Het is gebeurd. De paniek heeft toegeslagen en er is dus een speciaal telefoonnummer om geruchten té kunnen ontzenuwen. Er is dus een tekort aan geld ontstaan bij de banken, waar mensen plotseling al hun spaarcenten kwamen opnemen en zodoende moesten nieuwe bankbiljetten haastig in gepantserde voertuigen worden aangevoerd. Kruideniers staren moedeloos naar hun vrijwel ongerepte voorraden. Het zakenleven moet het met 35 procent minder handel stellen. De eigenaar van een pompstation aan een grote doorgaande autoweg klaagt dat ik zijn tweede klant ben in twee dagen. „ledereen is weg". Hij verkoopt gewoonlijk ruim 52.000 liter benzine per maand, maar heeft nu in een week nog geen 3000 liter kunnen afzetten. Hij verliest, met een lege reparatiewerkplaats, honderden dollars per dag. Maar denkt hij nu anders over kernenergie? Geenszins. „We hebbert", zegt hij, „geen alternatieven. Zonder kernenergie kunnen we wel met autorijden ophouden". --- Geen alternatief Geen alternatief — in de kolenmijnen vallen ook doden — er is niets aan te doen. Het gaat alleen maar om geld verdienen. „Het feit dat ik hier alleen sta, met mijn hond, komt alleen maar door het slechte beheer van de centrale". Twijfels, verwijten, wantrouwen, beschuldigingen: inderflaad, die kan men horen in Middletown en in Harrisburg en nog wat verderop. „Waarom kunnen ze die dingen niet op 100 mijl afstand van de bewoonde wereld neerzetten?" „Moet ik kanker krijgen omdat een aantal heren snel geld moet verdienen?" — „Waarom moest er worden gelogen?" — „Waarom heeft het drie dagen geduurd voordat uit Washington deskundigen werden gestuurd en materieel en een meetdienst werd opgezet?" Ogenschijnlijk is er niets aan de hand, maar, vraagt Dave Titus zich ten slotte af, „Ben ik soms al ziek, krijg ik straks kanker?" De stille dood: beheerder van een kerncentrale. --- Nederland en 30 jaar NAVO Dertig jaren bestaat de westelijke verdedigingsorganisatie NAVO. Op 4 april 1949, vier jaren na de Tweede Wereldoorlog, werd in Washington het verdrag getekend (voor ons land deed dit de toenmalige minister van Buitenlandse Zaken mr. D. U. Stikker), dat de geboorte van dit militaire pact betekende. Ter gelegenheid van dit zesde lustrum schreef onze parlementaire redactie een beschouwing hoe Nederland op dit ogenblik de NAVO tegemoet treedt. Dat is bepaald genuanceerder dan in de beginjaren. Na 30 jaar lidmaatschap van de Noord-Atlantische Verdrags Organisatie staat dat lidmaatschap op zich in de politiek nauwelijks meer echt ter discussie. Weliswaar is er in linkse kringen nog steeds een flinke groep anti- NAVO, maar het aantal voorstanders blijft even onveranderd groter. De discussie heeft zich de laatste jaren verlegd naar de vraag hoe we binnen het bondgenootschap zoveel mogelijk druk kunnen uitoefenen om te komen tot ontspanning en uiteindelijk ontwapening. Ook in de PvdA is dat het geval. En dat is wel eens anders geweest. Zeven jaar geleden sprak een PvdA-congres zich nauwelijks verbloemd uit voor het verlaten van de NAVO. Het bondgenootschap kreeg vier jaar de tijd om ernst te maken met ontwapening en ontspanning, anders moest Nederland uittreden. Hoewel de standpunten van de huidige PvdA hier op lijken, is er toch wel wat veranderd. Op het congres van eind april zal de PvdA moeten beslissen over een voorstel van het partijbestuur om het lidmaatschap met drie jaar te verlengen. Na die tijd (en bij een eerdere regeringsvorming) moet worden bekeken welke bijdrage de NAVO heeft geleverd aan de voortgang van de ontspanning. De PvdA bindt dat aan tal van voor, waarden, zoals kernwapenvrije zones, verklaringen dat de NAVO nooit als eerste atoomwapens zal gebruiken, geen uitbreiding van het NAVO-potentieel, maximaal 3 procent van het nationaal inkomen voor defensie, versterking van de Oost-West-dialoog en vermindering van de Nederlandse atoomtaken. Weliswaar is een vijftiental afdelingen voor uittreding uit de NAVO, maar hun omvang is te gering om voor een schokkende uitspraak a la 1972 te zorgen. De partij blijft daarmee keurig op de lijn die door toppers als Max van der Stoel, fyram Stemerdink en Piet Dankert is en wordt uitgezet: lid blijven van de NAVO, maar dan wel kritisch. • Mr. D.U. STIKKER --- Hoeksteen Diezelfde filosofie valt de laatste tijd waar te nemen binnen het CDA, waar zich een hoogst opmerkelijke verandering heeft voltrokken. Een handvol jaren geleden was het CDA een van de trouwste en nauwelijks kritische verdedigers van de NAVO, die werd — en overigens nóg wordt — beschouwd als ~de hoeksteen van ons veiligheidsbeleid". Maar in het begin van de jaren '70 werd, eerst in werkgroepen en later op hoger niveau, steeds meer nagedacht en gesproken over de problemen van bewapening en ontwapening. Er kwam een visie tot stand waarin het bestaan van atoomwapens en het opvoeren van de bewapening niet meer als iets vanzelfsprekends werd beschouwd. Pas in deze kabinetsperiode trad van die veranderde houding iets naar buiten. Daarvoor zijn verschillende oorzaken aan te geven: een behoudend kabinet, dat duidelijk de indruk wekte vooral een trouwe bondgenoot te willen zijn, niet lastig, bereid om wat centen extra aan defensie te besteden, goed luisterend naar de grote broers. En voorts een aantal nieuwe gezichten in de CDA-fractie, die van die volgzaamheid eerder opvoering van de bewapening dan het omgekeerde verwachten. Het zijn de twee ex-officieren Joep de Boer en Ton Frinking die aan die ontwikkeling het meest uitdrukking hebben gegeven. Beiden zijn KVP'er. En dat is dan een derde oorzaak. Tot voor twee jaar werd het defensiestandpunt van het CDA vooral bepaald door de AR. De gezagsgetrouwe AR gold — met Hannie van Leeuwen als eerste woordvoerder voorop — als een remmende factor in het CDAdefensiebeleid. De wisselingen in de CDA-fractie hebben dat veranderd. Frinking en De Boer hebben grote bezwaren tegen de toenemende rol van de kernbewapening en zijn best bereid dat duidelijk te laten merken. Niet dat het NAVO-lidmaatschap voor het CDA ter discussie staat. De NAVO blijft ook voor de beide KVP'ers de bekende „hoeksteen". Maar zij vinden dat Nederland best een kritisch lid mag zijn. Wat dat betreft zijn zij er in geslaagd om de meerderheid van de CDA-fractie achter zich te krijgen. Dat is vooral gebleken in de discussie over de neutronenbom. Het CDA sprak zich tegen de zin van het kabinet onverbloemd uit tegen dit wapen. Men ging niet zo ver dat het kabinet (met CDAminister Scholten op defensie) aan handen en voeten werd gebonden, maar de bedoeling was duidelijk: de N-bom mag er niet komen. Ook op ahdere kernwapenterreinen sprak de CDA-fractie zich tegen het kabinetsbeleid uit. Het 155 mm-geschut mag geen atoomtaak krijgen, uiteindelijk moet de artillerie geheel conventioneel worden, de nieuwe Orions van de marine mogen geen atoomtaak hebben. Minister Scholten heeft *- handig — deze beslissingen naar (langdurige) studies verschoven. De CDA'ers voelen zich gesterkt door de uitspraken van de kerken tegen de kernbewapening. Ook het CDA-bestuur en de CDA-jongeren hebben zich in soortgelijke termen uitgelaten. Voor de CDA-defensiespecialisten staat voorop dat Nederland zich niet door de grote partners de wet dient te laten voorschrijven. Nederland voert een eigen beleid en dient vast te houden aan het recht om zelf beslissingen te nemen. De NAVO kan daarbij uitstekend worden gebruikt als een handvat om het doel — vermindering van de kernbewapening — te bereiken. En (verrassing!) het CDA is er voor het eerst niet vies van om dat via eenzijdige stappen te doen. Maar bij het CDA zit je altijd met de vraag hoe hard dit soort harde uitspraken in werkelijkheid zijn. Scholten is een nogal starre minister, die niet gauw van zijn standpunt afstapt. Met een VVD-minister naast zich (Van der Klaauw) kan dat nog een aardige confrontatie opleveren. Trouwens ook met de VVD, een partij waarin veel minder nadrukkelijk over de vraagstukken van vrede en veiligheid wordt gesproken en nagedacht dan in het CDA. Zo lang defensiewoordvoerder Ploeg nog spreekt in termen als ~de NAVO heeft ons 30 jaar voor oorlog behoed", „vredelievende bedoelingen belijdt men niet met woorden maar met de opstelling van de strijdkrachten" en „acties tegen de modernisering van kernwapens zijn door de communisten geinspireerd", zal de kloof tussen de beide regeringspartners groot blijven. Wat er zal gebeuren wanneer over enkele jaren misschien weer een kabinet van CDA en PvdA tot stand komt, valt nu moeilijk te voorspellen. Het zou kunnen gaan lijken op een soort monsterverbond tegen de kernbewapening, waarbij in de NAVO, van binnenuit, getracht zal worden een aantal heilloze ontwikkelingen te keren. Het zou van Nederland in elk geval een kritischer lid van het Noordatlantïsch bondgenootschap maken dan het ooit (zelfs in PvdAdromen) is geweest. --- Bhoetto moest hangen (Door Ger Vaders) „Barbertje" Zoelfikar Ali 'M* Bhoetto moest hangen, dat was « duidelijk. Pakistan wordt op het ogenblik geregeerd door een van die verknipte zonderlingen, die met enige regelmaat tot de top van een militair apparaat doordringen. Generaal Zia ul- Haq is een (mohammedaanse) priester in uniform, die om de zoveel maanden zegt, dat er heel binnenkort verkiezingen zullen worden gehouden om ze daarna op het beslissende moment uitte stellen, maar die met alle fraaie woorden over wettigheid en politiek fatsoen bezig is Pakistan om te bouwen tot een middeleeuwse islamitische staat, half klooster, half kazerne. Vorig jaar werden binnen enkele weken naar schatting een duizendtal mensen voor kleinere of grotere vergrijpen afgeranseld, met als treurig hoogtepunt op 21 maart de openbare terechtstelling van drie mannen. Naar schatting tweehonderdduizend mensen lieten zich dit pretje niet ontgaan. Deze toeschouwers riepen „Lang leve generaal Zia", maar het is niet onwaarschijnlijk, dat zij bij echte, eerlijke verkiezingen op Bhoetto zouden hebben gestemd. Want Bhoetto, de meest „blitse" figuur van heel Azië, had een magische greep op de mensen. Hij was een politiek wonderkind uit een rijke familie (een van de 22, die volgens zeggen de hele Pakistaanse economie beheersen), die in zijn korte carrière van een waterig soort socialisme naar een al even verdunde islamitisering zwalkte. Hij had de verdienste, dat hij Pakistan bij elkaar hield na de verloren oorlog tegen India en de afscheiding van Bangladesj. Dat was al een prestatie op zich, want volgens sommigen bestaat Pakistan uit vier verschillende naties (Poenjabi, Sindhi, Baloetsjistan en Pathanstan) en volgens anderen is het onduidelijk, of het land nu bijeen wordt gehouden door een ideologie, of het stoelt op de wil van het volk of dat het slechts het produkt is van de gril van een hardvochtige en koppige advocaat genaamd Mohammed Ali Jinnah, de Pakistaanse vader des vaderlands. Bhoetto was een kleurrijk en roekeloos man, wel een man van de wereld, die wat aanrotzooide, veel vijanden maakte, maar steeds weer in staat was menigten op de been te brengen, die bereid waren voor hem door het vuur te gaan. Deze magie bleek zelfs te werken, nadat generaal Zia een geslaagde staatsgreep had uitgevoerd. Bhoetto werd enkele malen gearresteerd en weer vrijgelaten, een keer, omdat volgens de rechter de voornaamste getuige tegen hem een medebeschuldigde was en omdat het politierapport lacunes vertoonde. Hij was aangeklaagd wegens medeplichtigheid aan moord in de nacht van 10 op 11 november 1974 op Nawab Mohammed Ahmed Khan, de vader van een persoonlijke vijand van Bhoetto. Deze "vijand, Ahmed Raza Kasoeri, zat met zijn vader in één auto, maar bleef ongedeerd. Volgens Zia waren de kogels voor Kasoeri bestemd geweest en was de opdracht tot de moord door „dit duivelse genie, deze Macchiavelli van 1977" (Bhoetto) gegeven. Zia stelde een speciale rechtbank in, die Bhoetto moest veroordelen. Het hof van Lahore verwierp met 4 tegen 3 stemmen een beroep tegen het doodvonnis. Wel gaf het aan Zia (intussen president) in overweging gratie te verlenen, maar die keek wel uit: zolang Bhoetto leefde zou hij geen rustige dag hebben. De vraag is, of zijn genadeloosheid hem iets zal helpen. Alleen al de veroordeling heeft in de afgelopen maanden heftige betogingen tot gevolg gehad. Bloedige botsingen, misschien wel spontane opstanden, zijn in de komende dagen niet uitgesloten. Die heftige reacties komen overigens niet alleen uit het binnenland. Generaal Zia is bedolven onder boodschappen uit islamitische en niet-islamitische landen, die allemaal als thema hadden: spaar het leven van Bhoetto. Khadaffi uit Lybië liet zelfs met Arabische overdrijving weten, dat hij persoonlijk naar Pakistan zou komen om zijn vriend en broeder in de Islam te bevrijden. Of Bhoetto schuldig is aan medeplichtigheid aan moord is nu niet en misschien nooit meer na te gaan. Maar bij de massale protesten van regeerders speelt meer mee dan twijfel aan schuld van Bhoetto, namelijk de solidariteit van de machthebbers. Volgens de uitspraak van Jean Paul Sartre is het onmogelijk om schone handen te houden bij de uitoefening van de macht. In „Der Mord" zegt de Duitse radicaal Karl Heinzen (1809-1880), dat moord in principe verboden is, maar dat dit niet voor de politiek geldt. Volgens hem kan de liquidatie van honderden of duizenden mensen in het belang zijn van de mensheid en de menselijkheid. Dat is een these, die bijna alle regeerders zullen ■ onderschrijven. Voor het hooggerechtshof gaf de sluwe, intelligente Bhoetto nog één keer een show weg als nooit te voren, maar volgens de beschrijving van een vriend was „Sahib" (zijn bijnaam) de laatste tijd alleen nog een skelet. Zijn lever werkte niet meer en zijn tanden waren helemaal zwart geworden. Hij at niet meer en dronk alleen nog maar koffie. Zijn cel was leeg, op een kleine vuilnisbak na, die nooit werd geleegd. De glamour-boy stierf als een afgetakelde, verloederde man. Misschien is er recht gedaan, maar zou tenminste de helft van de staatslieden van deze wereld naast hem moeten hangen. ---