Kunst WAT HEBBEN PSYCHIATRIE EN LITERATUUR EIGENLIJK MET ELKAAR TE MAKEN? Poëzie is en blijft neurotisch taalgebruik door Riekus Waskowsky „Poëzie is overal, zei mijn ouwe schoolmeester en hij had gelijk, al bedoelde hij natuurlijk heel wat anders dan Riekus Waskowsky, mister Poetry himself, zoals hij vrijdag in Assen werd genoemd, die ik eens hoorde zeggen: poëzie is neurotisch taalgebruik". Aldus Hans Kok in zijn vrijbrief van 16 maart jl. „Poëzie is neurotisch taalgebruik Mijn kreet is door een kloek, alert, betrouwbaar en vakkundig journalist uit mijn eigenste mond opgetekend en ontkennen helpt dus niet. „Ipse dixit" zeiden de middeleeuwse filosofen al: „hij heeft het zelf gezegd". Maar dat sloeg dan op Aristoteles -Edoch, een man een man: poëzie is, en blijft m.i. neurotisch taalgebruik. Maar wat. betekent dit nu? Dat ik het niet eens zou zijn met Hans Kok's ouwe schoolmeester, die zei „poëzie is overal"? Integendeel, ik ben het volledig met een zo deskundig schoolmeester eens - ik formuleer het meestal nog een haartje scherper, namelijk: „alles is poëzie." Wat betekent het dan wel? Laat ik Hans Kok's vrijbrief maar als een uitdaging opvatten en eens duidelijk uitleggen wat ik nou bedoelde met mijn kreet, „poëzie is neurotisch taalgebruik". --- DICHTER EN GEDICHT In de eerste plaats moet ik dan twee dingen streng scheiden: dichter en gedicht. Even nog aangenomen dat ik gelijk heb: uit het neurotisch taalgebruik het gedicht volgt beslist niet dat de dichter dan ook neurotisch is. Misschien is hij het toevallig wel maar het is van geen enkel belang. Op grond van zijn poëzie kan een dichter m.i. met een gerust hart Salvador Dali napraten: „het enige verschil tussen mij en een gek is dat ik niet gek ben." Een gedicht is een stuk opzettelijk bijzonder taalgebruik - net zo bijzonder als bijvoorbeeld de brabbeltaal van een moeder tegen haar baby (ta-ta, doe-doe, hoe-hoe!). Uit het infantiele taalgebruik van de moeder mogen we echt niet concluderen dat de moeder zelf ook infantiel is. Ze tataat namelijk opzettelijk, alleen tegen het kind, maar ze kan ook anders.... Evenzo is een dichter alleen maar dichter voor zover hij zich met poëzie bemoeit, maar daarnaast is hij ook nog eens een keertje bijvoorbeeld, mislukt journalist, schoolmeester, professor - enfin, er zijn zelfs dichtende psychiaters tegenwoordig ! --- POËZIE EN WAARHEID Een gedicht is een stuk bijzonder taalgebruik - het lijkt mij dat iedereen het daarmee wel eens zal zijn. Een gedicht is (meestal) vrij gemakkelijk te onderscheiden van een kranteartikel, een prent voor fout parkeren of wat dies meer zij. Belangrijk is de vraag: spreekt een dichter de waarheid? Neem nu eens Hugo Claus, Met schaterend haar, Met meeuwenogen, met een buidel op de buik, Een moeder of een goede verrader, Wie kent deze laaiende vrouw ? Of Martinus Nijhoff, En de wind en de lichten der schepen Zeggen dat al wat voorbijgaat Op een reis is zonder thuisreis Naar een einde waar niemand ons bijstaat - Gemeten naar het doorsnee taalgebruik van de normale maatschappij moeten we hier concluderen dat dichters leugenaars zijn: schaterend haar bestaat helemaal niet! En hoe lang men ook naar de wind luistert, zeggen doetie toch niets In gedichten wordt voortdurend op allerlei manieren gelogen, alleen daarom al kan men het taalgebruik in gedichten neurotisch noemen. Men kan zeggen: dichters liegen hun eigen subjectieve waarheid - een eigen wereld. De vrouw die in Suske en Wiske misschien „dulle griet" heet wordt in de poëzie van Claus plotseling een laaiende vrouw. --- WEINREB Terwijl ik dit allemaal neerschrijf heb ik het gevoel een Martinihal vol open deuren in te trappen. En maar schoppen in het niets, jongens! Zoals Jan G. Elburg al eens schreef: „De dichter weet alles van niets." Als ik echter aan het jongste Weinrebconflict denk, verzoen ik mij weer een beetje met m'n geschoolmeester over literatuur Het is dan ook werkelijk te gek: een literaire jury vindt dat Weinreb voor z'n eerste boek de prozaprijs van de stad Amsterdam moet hebben; B. & W. van Amsterdam zeggen (kort samengevat): „Weinreb liegt waarschijnlijk géén prozaprijs!" Alsof dit liegen van enig belang zou zijn! Als B. & W. van Amsterdam zo blijven redeneren dan zouden ze zelfs de Don Quichotte van Cervantes niet kunnen bekronen --- ER STAAT WEL/NIET WAT ER STAAT Behalve liegen doen dichters - gemeten naar het doorsnee taalgebruik in ie normale maatschappij - nóg iets neurotisch: ze zeggen iets en bedoelen wat anders.... Neem een onverdacht poëem van psychiater/dichter Rutger Kopland, „Jonge Sla, Alles kan ik verdragen, Het verdorren van bonen, stervende bloemen; het hoekje aardappelen kan ik met droge ogen zien rooien, daar ben ik werkelijk hard in. Maar jonge sla in september, net geplant, slap nog, in vochtige bedjes, nee." Gaat dit gedicht eigenlijk over „jonge sla"? Het zou kunnen, maar ik geloof dat poëet Rutger Kopland ambitieuzer is: z'n gedicht gaat over „vergankelijkheid" en „absurditeit" Het geheel wordt opgehangen aan een groententuin; Kopland kiest in z'n gedicht, irrationeel, voor jonge sla, maar het is duidelijk dat ook de jonge sla onder het neurotisch taalgebruik valt. Er staat namelijk wel/niet wat er staat. --- TECHNISCHE PERFECTIE BIJ POOLSE GRAFICI y I artin Tissing neemt deze -"-maand afscheid als educatief ambtenaar van het GRONINGEE MUSEUM. De laatste expositie die hij in deze functie samenstelde omvat twaalf POOLSE GRAFICI. Tissing is uitstekend op de hoogte met de huidige Poolse kunst sinds hij zes jaar geleden een jaar lang op een studiebeurs in Polen verbleef. Daarna is hij een trouw bezoeker van Polen gebleven, dat hij nu z'n tweede vaderland noemt. De tentoonstelling is uit twee groepen samengesteld: één wordt gevormd door Tissings Poolse leermeester Jozef Pakulski met vier van zijn leerlingen, de andere bestaat uit zeven „losse" grafici. Ze geven een globaal overzicht van Polens huidige moderne grafiek. De Polen variëren op bekende internationale stijltendenzen en voegen er geen opmerkelijke eigen conclusies aan toe. Ook ontbreken dubbele, relativerende bodems die de gebruikelijke kunstgrenzen ter discussie zouden kunnen stellen; alles is zonder meer als echte serieuze kunst te herkennen. Niemand hoeft dus voor eventuele adders onder het Poolse grafische gras op z'n hoede te zijn. Opvallend is het zeer hoge technische peil waarop de grafiek zich bevindt. Vooral wat de Polen in litho's weten te bereiken is virtuoos. Wie de rijk genuanceerde litho's van de Poolse grootmeester Pakulski (geb. 1900) ziet en van de twee het meest op hem lijkende leerlingen Jan Lesniak (1939) en Aleksander Turek ('33) zal dat moeten toegeven. Daarbij vind ik Lesniak ,met zijn consequente lyrische abstractie méér overtuigen dan Turek, die nogal halfslachtige halffiguratieve prenten maakt. Pakulski zelf laat zijn techniek schitteren op figuratieve motieven die symbolisch van aard zijn. De twee andere leerlingen vertonen een neo-figuratief karakter met ontluisterende deformaties. Janus Przybylski (1937) sluit internationaal aan bij Francis Bacon en Wladyslaw Winiecki lijkt met zijn gigantische koppen vol messcherpe klemmen en ander marteltuig de Poolse evenknie van de Duitser Wintersberger. Roman Opalka (1931) komt van de andere zeven grafici het duidelijkst naar voren met zijn grijzige grafiek dat aan pulserende sterrennevels of aan krankzinnig verdichte opeenhopingen van gezichten doet denken. Een andere opmerkelijke graficus is Stanislaw Fijalkowski. Zijn heldere houtsneden nebben een soort boerse magie. De andere vijf grafici zijn, de één meer dan de ander, smeltpunten van nieuw figuratieve en pop-artachtige elementen. Zij beschikken net als de andere grafici over een ontzaglijke technische perfectie. Die kwaliteit en de over het algemeen lage prijs van de grafiek lijkt de aanleiding voor de vele Groningers die tot aankoop zijn overgegaan. „De krijgshaftige heer Kisz", litho uit 1967 van de Poolse graficus Wladyslaw Winiecki. --- Harry Boiten De schilderijen en keramische voorwerpen van HARRY BOITEN in het PROEFLOKAAL in Groningen munten uit door hun hoge prijs. Alles is natuurlijk betrekkelijk en waarschijnlijk betekenen ze voor de maker zelf zoveel, maar of zijn donkere landschappen voor een ander ook zoveel waarde zullen hebben lijkt onwaarschijnlijk. Boiten's nogal knullige weergave van de natuur wordt enigszins verzacht door de expressionistische dramatiek die van zijn zware, ruige verfbehandeling uitgaat. In het enige schilderij dat boven de matige bedoening uitsteekt is hij op de gelukkige gedachte gekomen om de vorm die centraal staat, een groep bomen, aan die zware schilderwijze aan te passen en een massief uiterlijk te geven. De keramiek bestaat uit lichtkleurige, tamelijk gewone kommen, schalen en vaten. --- Ate Popma Vier schilderijen uit de serie „Home sweet Holland" van ATE PQPMA vullen met hun aanzienlijke afmetingen de geringe ruimte van „DE KAMERSPECIALIST" in Groningen. Popma ontpopt zich in dit werk als nieuw figuratief. Hij plaatst zijn onderwerpen op de voor deze richting zo kenmerkende wijze zó ruim op het doek dat het aan de randen tot abrupte afsnijdingen komt. De „lullige" details die overblijven verraden een prozaïsche onderwerpkeus die bij deze richting gebruikelijk is. Over het algemeen ontbreekt het in dqze friskleurige (daarom Holland?) schilderijen aan enig overleg. Ze lijken spontaan te zijn ontstaan en passen daarom, ondanks hun uiterlijk, méér bij de cobra-impulsiviteit dan bij de toch wel wat meer uitgekookte nieuwe figuratie, die bovendien vaak satirische trekken vertoont. --- Ties Allersma Met een uitgebreide expositie van maar liefst 58 werkstukken speelt TIES ALLERSMA een thuiswedstrijd in de MUZEVAL in Emmen. Hoewel Allersma Groninger van geboorte is (Middelstum 1913) en bovendien trouw lid van „de Ploeg", woont hij al zo'n zestien jaar in Emmen. Hij is er tekenleraar en verloochent dat niet. Op zijn expositie plaatste hij twee vitrines met materiaal dat leerzaam illustreert hoe etsen en houtsneden gemaakt worden. Allersma levert keurige kunst, precies zoals je van de gemiddelde kunstenaar mag verwachten. Dat zulk werk mij in hoofdzaak mateloos verveelt komt waarschijnlijk doordat aquarellen, tekeningen en etsen zoals Allersma ze maakt altijd bij honderden te zien zijn op tientallen exposities van * evenzovele kunstenaars die de gulden middenweg bewandelen. De één doet dat zus en de ander zo, maar het komt allemaal op hetzelfde neer; de bekende pittoreske onderwerpen (bij Allersma voornamelijk landschapjes) met op z'n hoogst behoudzame experimentele zijstapjes. Saaie kunst, zwijgend als de meerderheid die ze maakt en de meerderheid die ze koopt. Het verbaast me daarom niet dat er gretig gekocht is, vooral niet omdat het een thuiswedstrijd betreft (zoals 't klokje thuis tikt tikt ie nu eenmaal nergens anders). Over Allersma's schilderijen denk ik heel anders. Die vertonen soms wat meer pit, zoals sommige Zuidfranse landschappen met compacte golvende vormen, grote helderheid en kubistische accenten. --- Wessel Dijkstra Een uitwedstrijd speelt WESSEL DIJKSTRA (ge'b. '44), eveneens woonachtig in Emmen, maar net als Allersma aan de Academie Minerva in Groningen opgeleid. Dijkstra blijkt volgens een tentoonstelling in DE TAMBOER in Hoogeveen een omnipotens. Zo flitst hij van tamelijk realistische naakten en landschappen, via geabstraheerde herhalingen daarvan naar abstracte monotypes en schilderijen. Desondanks is alles wel duidelijk van één hand afkomstig, want Dijkstra's ruime vlotte aanpak, bijna schetsenderwijs, voert de boventoon. Zijn inspiratiebronnen lijken in de jaren vijftig te liggen waarbij het lyrisch expressionisme de overhand heeft. Dijkstra gaf een jaar geleden zijn baan als tekenleraar op om zich als vrij kunstenaar te kunnen ontplooien. Uit de expositie komt voornamelijk naar voren dat hij vele kanten op kan. --- „TRAGIEK VAN EEN OPSTAND" IN VESTZAK Het Groninger Studenten Toneelgezelschap „Neemt ons zoals wij zijn" speelt op 27 en 28 maart in het Vestzaktheater te Groningen een theatercollage naar een stuk van de Spaanse schrijver Lope de Vega onder de titel „Fuente Ovejuna - de tragiek van een opstand". Fuente Ovejuna is de naam van het dorp waar het stuk speelt. Dit dorp komt in opstand tegen zijn commandeur, een regent van staat en kerk, doodt deze en neemt, als de koning een rechter stuurt om de schuldige aan te wijzen, hiervoor collectief de schuld op zich. De koning laat de bevolking vrijuit gaan, mits zij zich aan zijn gezag onderwerpt, de nieuwe commandeur staat echter alweer voor benoeming klaar. De regisseur, Ernst Kats, is met een groep Groninger studenten vier maanden met dit stuk bezig geweest. De bewerking is tijdens de repetitieperiode door middel van improvisaties en brainstorms ontstaan in een samenspel van regisseur en spelers. Zij hebben het stuk naar zichzelf toegehaald en alleen dat wat hen aansprak gebruikt. De tegenstelling tussen onderdrukkers en onderdrukten die duidelijk in het stuk aanwezig is, is nog verscherpt: spel en tekst van de onderdrukkers zijn vastgelegd, terwijl de onderdrukten vaak moeten improviseren. --- DICHTEN VERDICHTEN Een volgende neurotische onhebbelijkheid van poëzie is de abnormale lading die de woorden meekrijgen. In een gedicht moet in elk woord altijd de halve wereld meeklinken - nou ja, een normaal gesprek is op deze manier natuurlijk niet te voeren. Verder gebruikt de dichter dan ook nog graag z'n woorden zó dat ze meerdere betekenissen krijgen. Een bekend voorbeeld vindt men in Shakespeare's sonnet CXXXVIII dat eindigt, O, love's best habit is in seeming trust, And age in love loves not to have years told. Therejore I lie with her, and she with me. And in our faults by lies u>e. jlatter'd be. Het „lie" in de voorlaatste regel betekent hier zowel liegen als liggen. Er staat dus tegelijkertijd: „Ik lieg met haar" en „ik lig bij haar". Allebei deze vertalingen zijn correct. --- CONCLUSIE Poëzie is neurotisch taalgebruik - ik geloof dat ik m'n stelling voldoende duidelijk heb gemaakt. Rest misschien nog de vraag waarom ik er als dichter nou zo op gebrand ben om deze stelling te bewijzen ? Hoe vreemd het ook moge klinken: het is een verdediging van de poëzie als poëzie. Het is namelijk van geen enkel belang wat men vanuit de psychiatrie over literatuur weet te vertellen. Om even naar literair proza over te stappen: wie verkondigt da.t Gerrit Krol's roman „De ziekte van Middleton" de structuur van een neurotisch syndroom vertoont, bewijst alleen maar dat hij van psychiatrie noch literatuur jonge sla heeft gegeten. Essentieel voor een neurotisch syndroom is namelijk de dwang (de patiënt kan niet anders); essentieel voor Krol's boek is dat de auteur er opzettelijk (waarschijnlijk beïnvloed door theorieën van De Bono) een bepaalde structuur aan heeft gegeven. Ook al lijkt het voor de oppervlakkige lezer hetzelfde: het gaat hier om twee wezenlijk verschillende dingen. De conclusie van dit alles: poëzie (literatuur) mag men wat mij betreft rustig zelfs waanzin noemen, maar - zoals Ernst van Altena schrijft - ALS JE ER DOOR BENT IS HET WATER HEERLIJK ! --- "De Luis" „DE LUIS" is een gerenommeerd grafisch gezelschap in Utrecht. Werk van enige leden van dit, altijd door de plaatselijke figuratieve traditie geinspireerde, gezelschap wordt geëxposeerd in het GGD-GEBOUW aan de Bloemstraat in Groningen. Uit die kleine expositie komt ook nog een andere Utrechtse merkwaardigheid tot uitdrukking namelijk een voorkeur voor surrealistische taferelen. Dus laat Gerard van Rooy in een ets halfweggeteerde vogellijkjes boven een parkachtige stad vliegen, presenteert Charles Donker een symbolische litho met een dode vogel als middelpunt en toont William Kuik weer één van zijn goedmoedige maar o zo dikbuikige egelmannetjes, vermomd als heer. Van de Amsterdamse kunstenaar Jaap Hillenius is een speciaal voor het gezelschap vervaardigd expressionstisch stuk grafiek aanwezig, terwijl Van Maarseveen wat abstracter uit de hoek komt dan 's Luis gewoonte is. ERIK BEENKER. --- STEREO SCRIPT In mijn vorige stukje had ik 'n beetje de pest in over een paar Blue Noteen Byg-jazzplaten en ik vroeg me toen af of importeur Bovema zich niet teveel op sleeptouw liet nemen door met name de Byg-producenten. Achteraf geloof ik dat ik nogal aangestoken was door de matige kwaliteit van de platen. Bovema is voor de import van die handel verantwoordelijk, dat blijft zoals het is. Maar ik ben eens gaan optellen hoeveel jazzlabels deze firma verder nog vertegenwoordigt of produceert. Dat bleken er zoveel te zijn dat ik nu zelfs het suggereren van eenzijdige afhankelijkheid m.b.t. de enige maatschappij die zich serieus met jazz bezighoudt misplaatst vind. Niet dat iemand een aanmerking gemaakt heeft of zo. Maar juist vorige week woensdag verscheen er op Catfish (da's ook Bovema) een machtig fijn dubbelalbum en van het een komt dan het ander. Vurige kolen, u weet wel. Ik bedoel „DEXTER GORDON LIVE AT THE AMSTERDAM PARADISO" (ClBB-24336-37). Dat optreden (5-2-'69) werd vastgelegd zonder de bedoeling dat er ooit Catfish-platen van gemaakt zouden worden. Dat is nu nog hoorbaar aan de gebrekkige microfoon-regie en aan vrij veel bandruis. Bovendien komt de wat defecte piano vooral op de eerste plaats nogal vervormd door. Waarom dan toch die platen? Wie ze gehoord heeft zal het wel begrijpen. Het zat die avond in Paradiso helemaal goed. De man waar alles om draaide, Dexter Gordon, was geweldig op dreef. Deze tenorsaxofonist lijkt na het verdwijnen van „ome" Ben Webster aan de beurt te zijn om via Hans Dulfer, organisator en tenorist met - een groot hart („Elke tenorist is goed behalve Wayne Shorter"), in ons land een tweede jeugd te mogen beginnen. Het geven van die mogelijkheid is eigenlijk niet meer dan een plicht, zeker als je de geringe belangstelling voor Webster en Gordon in het buitenland ziet. Maar juist daardoor zou je het haast nog als een nationale deugd gaan beschouwen. Dexter Gordon was dus geweldig op dreef. „Op drift" mag u ook zeggen. Hij heeft net als Webster z'n ewakke en sterke kanten (daardoor staan ze dichter bij ons dan bijv. een all-round reus als Sonny Rollins). Sterker nog: Gordon maakt wat Webster niet zo goed ligt en omgekeerd. Wat maakt Webster? Precies, van die erg langzame ballads waarin hij na 't themavertoon niet meteen op dubbel tempo gaat jakkeren maar heel rustig via de oren die er gevoelig voor zijn allerlei warme, verende en waarschijnlijk okergele prikkelbanen in een lome beweging brengt. En daar is Gordon de man niet naar. Hij wil er tegenaan kunnen gaan, hij moet 'm raken. Vandaar dat de twee ballads (What's new- Willow weep for me) waarmee het programma werd gelardeerd, zijn zoals het ballads betaamt. Hooguit is er een lekker teveel aan valse lucht, maar daar heb je 't: bij Webster noem ie dat verschijnsel een sensueel bijgeluid. Wat Webster vrijwel nooit zonder heesheid en een snerpend hoog register lukte vormt bij Gordon de hoofdmoot: matig tot zeer snelle nummers. Vijf stuks, blues en bop, dank zij Gordon niet gedateerd, maar tijdloos klinkend. Meteen in „Fried Bananas" zullen we weten waar we aan toe zijn. Gordon hapt er stevig in en neemt met een onwankelbaar zelfvertrouwen terloops het hele bereik van zijn toeter door. Gelukkig is daarvan bij de opname geen nuance verloren gegaan. Vooral het hoogste register klinkt heel anders dan op oudere platen. Eigenlijk een beetje uniek. Het altsax-gebied lijkt gewoon niet te bestaan. Het is óf het geluid van een tenor, of van een sopraansax (soms klinkt het zelfs als een gestopte trompet). Ên dat allemaal zonder een spoor van krampachtigheid. De tweede kant wordt helemaal gevuld met „Good Bait" en op dit punt gekomen moet ik de andere musici wel invoeren. Na een opjuttende solo van Gordon speelt pianist Cees Slinger, die op de eerste kant al voor de nodige variatie in het ritmische en decoratieve vlak zorgde, eigenlijk een heel gewone solo. Maar doordat Han Bennink (tot dan toe de toffe roffelaar) het ritme halsstarrig uittikt, krijgt het geheel een beetje een verontrustend karakter. Bassist Jacques Schols groeit in datzelfde nummer boven zichzelf uit. Zo af en toe zou je zweren dat je Ray Brown aan z'n halve tonen-scala's hoort sleutelen. Plaat twee opent met Monk's „Rhythm-a-ning". Gordon brandt direct los met de felheid die een Coltrane of een Dolphy soms ook ineens te pakken hadden. Trouwens: ook het inbouwen van nieuwe motiefjes en het listig verwerken van talloze citaten deden me vaak aan Dolphy denken. Na de „Willow" vormt op kant vier „Junior" een soort oplading voor het sluitstuk, Parker's overbekende „Scrapple from the apple", waarin werkelijk alles lukt. Gordon juint de boel met een prachtig gespannen solo geweldig op. Desondanks struikelt Slinger hierna net niet over zijn virtuoze bouwsels. Tenslotte maakt Bennink de zaak met een fenomenale portie slagwerk af. Gretigheid (Gordon zet twee keer bijna te vroeg in), teamgeest (Gordon bedenkt zich dan nog net op tijd) en een goede sfeer (hup, Bennink, hup!): ik heb wel betere jazz gehoord, maar zelden lekkerder spel. B. VAN DER KLEIJ, ---