KRUITHOF: 'Soms ben je bijna dood' „Ouderen mentaal sterker dan jeugd" „In wezen train je alleen maar voor de Elfstedentocht. Als hij komt moet je er klaar voor zijn". Jan Roelof Kruithof (35) uit Havelte is één van die groep bijna fanatisch trainend* schaatsenrijden, die al jaren wachten op het moment, dat zü in Leeuwarden de schaatsen kunnen onderbinden voor de legendarische tocht over meer dan tweehonderd kilometers. En bij de wedstrijdrijders is er een groot gedeelte, dat slechts door één gedachte wordt beheerst: win- nen, zoals Reinier Paping dat in 1963 nog deed. In het begin van de vorige week, toen de vorst Nederland eindelijk weer in zijn ijzige greep had, kregen mannen ili Jan Kruithof de hoop dat het grote evenement dit jaar doorgang iou kunnen vinden. In de loop van diezelfde week nog werd de opwinding al weer verdrongen door de teleurstelling. Opnieuw had de dooi hun wensdroom in het water laten vallen. Tyd om daarover te treuren gunde Kruithof zich echter niet; verbeten zette hij zjjn training voort. Mocht het ooit nog eens tot een Elfstedentocht komen, dan start Jan Kruithof ongetwijfeld als één van de grootste favorieten. De concurrentie geeft dat volmondig toe en de resultaten van de architect uit Havelte in de lange wedstrijdtochten, die de afgelopen drie jaar wél plaats hadden, geven daartoe ook alle aanleiding. En dat, terwijl Kruithof ondanks zijn leeftijd nog geen Elfstedengeschiedenis heeft geschreven. „In 1956 was ik er wel bij, maar toen deed ik met de toerrijders mee. Dat was een makkie. Ik reed de afstand zonder problemen." In 1963 startte Jan Kruithof bij de wedstrijdrijders. „Ik heb Leeuwarden gehaald, maar kwam na de sluiting van de tijdcontrole binnen. Over de laatste acht kilometer deden we twee uur, zo was de baan dichtgesneeuwd. Ik kreeg uiteraard geen kruisje, maar mijn stempelkaart vind ik net zo waardevol." Hoe komt het, dat Jan Kruithof, die in 1963 uiteraard wel een enorme prestatie 1 everde, maar in de wedstrijd in feite geen rol speelde, nu op „oudere" leeftijd plotseling bij de favorieten kan worden gerekend? Pas in de laatste drie jaar schaarde hij zich bij het groepje erkende cracks, zoals: Jeen van den Berg, Appie Weijs, Jan van der Hoorn, Tinus Roozendaal, Jan Uitham en de jongeren Hans van Helden, Sint Bekkema en Bennie van der Weide. Een getekende Jan Kruithof kort na een zware wedstrijd. --- Beslommeringen „Ik kon altijd wel aardig schaatsen en in een dorp als Havelte kwam ik wel met de besten mee. Door mijn studie kon ik echter niet zo veel trainen en toen die achter de rug was heb ik zelf een woning gebouwd." Vandaar dat Kruithof eerst na alle maatschappelijke beslommeringen zich voluit op de schaatssport kon werpen. In de eerste de beste wedstrijdtocht in Den Oever maakte hij zijn rivalen al duidelijk, da er voortaan geducht rekening met hem moest worden gehouden. „Ik had op een gegeven moment bijna een kilometer voorsprong. ledereen vroeg zich af wie ik nou wel was. Ik won overigens niet, want ik ging volledig kapot. Wanneer je op zo'n lange afstand te „diep" zit, gaat je rug er aan. Ik heb het geweten. Na de race, wat ik geworden ben weet ik niet meer, kon ik bijna niet meer in myn auto komen." De concurrentie keek elkaar eens grinnikend aan en zei: „Die zien we de eerste weken niet weer terug." Drie dagen later werden diezelfde „lachers" echter door Jan Kruithof in de Oldambtrit vernietigend verslagen. Het geheim achter die „wederopstanding?" Kruithof: „Dat is de helderziende Tholen uit Nunspeet. Toen ik zo met mijn rug zat te tobben ben ik op aanraden van anderen naar hem toe gegaan. Hij wreef een paar keer over mijn rug, die werd warm en kort daarna was ik de pijn kwijt. Ik ga nu nog wel eens naar hem toe als ik last heb. Misschien lijk ik wel getikt, maar dat maakt mij niets uit. Al smeren ze er koeienmest op, als het maar helpt." Jan Kruithof schrikt Inderdaad nergens voor terug als hy ergens zijn zinnen op heeft gezet. Met een enorme wilskracht tracht hij zijn doel te bereiken. „Ik train zes keer in de week. Twee maal met de Drentse selectie in Assen en voor de rest onder Jeen van den Berg in Heerenveen, waar het grootste deel van mijn concurrentie dan ook te vinden is. --- KOORNSTRA'S KLEINE WAAR HEID In Galeria Wrjngaard worden tot 17 februari litho's van de Amsterdamse kunstenaar Metten Koornstra geëxposeerd, een expositie die wemelt van de rode — 't is verkocht — stippen. Metten Koornstra is vooral bekend en populair geworden door xyn boekenbalvereieringen, gewilde roof objecten voor vele boekenbalgangers. Daarnaait maakt Koornstra al jaren tekeningen, schilderijen en grafiek in een itijï die meestal als dromerig gekenachets wordt. In een verstilde wereld (een lome zomerdag, de bomen dik in 't lommer) laat hij mensen en kinderen elkaar onmoeten of isoleert ze van elkaar, het landschap zonder mensen, de mensen zonder omgeving of zelfs zonder elkaar, zomaar ergens. Zijn mensjes zijn stereotiep, met bolle gezichtjes; de situaties steeds eender, steeds anders, de omgevingen ook. Koornstra roept het in zachte donzige nuanceringen voor ons op en all bij oudt foto's vervaagt alles, nog vóór de randen bereikt zijn, in wit weg. De behaaglijkheid van Koornstra's werk en het kleine verhaaltje dat er in aangeduid wordt, is er één van een chansonnier, een melancholieke Toon Hermans zonder fanfares, een kleinkunstenaar die volle zalen trekt met het vermogen zijn werk als een ballon, een ballon, een ballonnetje, te laten zyn. Wrjngaard heeft noodgedwongen de tentoonstelling wel uit grafiek moeten samenstellen; Koornstra's kleine-waarheid-kunst is zo populair dat zijn schilderijtjes (die Wijngaard liever geëxposeerd had) onder zijn handen weggekocht worden. Een paar heeft Metten Koornstra nog in zijn bezit, maar hij wilde ze voor de expositie niet afstaan, zelfs niet in bruikleen, bang dat ook die hem zouden ontglippen, dansend in de wind. ERIK BEENKER. Litho van Metten Koornstra --- JUDICUS VERSTEGEN: „DE REVOLUTIES" Schokkende spiegel voor arbeiders, boeren en salonrevolutionairen Judicus Verstegen De revoluties Roman Querido Ile Georgiër» in de Kaukasus *~* vochten twintig eeuwen lang met wisselend succes tegen Romeinen, Arabieren en Russen voor een vrij land met een eigen taal, godsdienst en regering. Aan het einde van de 19e eeuw werd die nationalistische strijd door Georgische marxisten onder invloed van Russische revolutionairen, omgesmeed tot een bevrijdingsstrijd voor boeren en arbeiders. Van die strijd wordt een meeslepend beeld opgeroepen dooor Judicus Verstegen in zijn nieuwste roman ,„De Revoluties" (Querido). Dat zijn de revoluties van 1905 en 1917, die ook in Georgië uiteindelijk alleen voor de bolsjewieken een succes werden, dank zij hun straf georganiseerde kader en gerichte terreur. Maar die titel betekent ook dat elke personage schokkend zijn eigen revolutie ervaart. Door de revolutie te beschrijven vanuit het boerendorp Kilja, laat Judicus Verstegen heel indringend zien dat niet alleen de beroeps-revolutionairen er door beïnvloed worden. De veerman Titsian Objidse krijgt daar van zijn passagiers te horen hoe de toestand elders is: hij laat zich overhalen tot revolutionaire activiteiten, maar raakt ontmoedigd als hij in Tiflis meemaakt hoe de demonstratieve optochten van de nationalisten en van m«xisten elkaar tt lijf gaan door provocatie van de bolsjewiek Koba. Titsian geeft de revolutionaire taak door aan zijn zoon Anastas, die via het seminarie in Tiflis een van de leiders van de Georgische mensjewieken wordt. Voortdurend probeert die integer te blijven, de schuld van Koba te bewijzen en zyn eigen motieven te weten te komen: handelt hij uit angst of uit idealisme? Hy trouwt met de arbeidersdochter Maria, ze krijgen een zoon, maar daarna wordt Maria doodgestoken door een wraakzuchtige bolsjewiek. Omslagtekening „De Revoluties" van Judicus Verstegen hoopvol blijven draaien aan het buikorgeltje --- Tekort schieten Wat opvalt bij de talrijke personages in dit boek is hun tekortschietende streven naar integriteit. Judicus Verstegen werd naar aanleiding van eerder verschenen boeken al genoemd: „de meester van het eeuwige menselijke tekortschieten en vereenzamen in een toestand van zinloos lijden door oorlog en discriminatie". Allerlei beelden worden ook nu weer gebruikt om dat tekortschieten zo schrijnend mogelijk uit te beelden. Cynisch sarcasme biedt vaak de enige schijn-uitweg aan de personages, zoals bij de volgende koetsier: „Alle mensen waren door de revolutie veranderd. (....) Ze hadden bij zichzelf naar binnen gekeken en hun mogelijkheden en onmogelijkheden gezien. Ze hadden uit hun lijden hoop gemaakt. Ze waren, op een bepaalde manier, een completer mens geworden. Wie niet stijgt kan weliswaar niet vallen, maar zal ook nooit een glimp van het schitterende vergezicht zien." Daartegenover wordt als grootste revolutionaire kwaliteit van de bolsjewiek Koba (latere schuilnaam: Stalin!) genoemd zijn onvermogen te twijfelen of met anderen te overleggen: hij kan alleen beslissend handelen en eenzaam zijn. Zo zijn alle personages op hun manier te eenzijdig of te versnipperd. Maria en Anastas hebben het nog het beste getroffen: ze kunnen soms geloven dat ze samen volledig zijn als ze elkaar hun ontgoochelingen toevertrouwen. Dat is een bemoedigend trekje in het schokkende spiegelbeeld van de revolutie waar Verstegen de lezer in laat kijken. --- Tendenzen Het is duidelijk dat in deze spiegel de sympathie van de schrijver uitgaat naar de mensjewieken. Geeft hij echter wel een betrouwbaar beeld van wat er zich in Georgië heeft afgespeeld? En daarachter zit de vraag: moet je van een romanschrijver verlangen dat hij een betrouwbaar beeld van een stuk historische werkelijkheid oproept? De close-readers (is zoekers naar structuurkenmerken) ontkennen dit laatste heftig, en ze beoordelen een roman alleen als 'n op zichzelf staande structuur: meer of minder virtuoos in elkaar gezet. Maar de aanhangers van de mimesis-theorie (mimesis is spiegeling) vinden dat een roman altijd een wereld-in-woorden oproept waarin de tendenzen vergelijkbaar zijn met de tendenzen in het beeld dat de lezer zelf van een stuk werkelijkheid heeft. Marxistische literatuur-beorodelers gaan — geïnspireerd door uitspraken van Marx over onder anderen Balzac — nog een stap verder: de historische werkelijkheid heeft één objectief aanwijsbare tendens (klassenstrijd, overwinning resp. dictatuur van het preletariaat, groei naar een communistische heilstaat), en een schrijver is knapper naarmate hij door zijn realistische beschrijvingen een indringender kijk geeft op die tendens in de werkelijkheid. Ik vind dat een roman geloofwaardige tendenzen uit de werkelijkheid van de schrijver moet oproepen. Want het belangrijkste van de leeservaring is de botsing tussen de tendenzen in het boek en die in het wereldbeeld van de lezer. Dus niet het genieten van geraffineerde structuren, zoals de close-readers menen. Zij wekken tenonrechte de illusie dat lezen amusante, vrijblijvende ontspanning zou kunnen zijn waarbij men zichzelf buiten schot kan houden. Nee, elk lezen vereist een stellingname, want elk taalgebruik heeft tendenzen omdat elk* taaluiting geworteld is in het wereldbeeld van de taalgebruiker. Terug naar Verstegen: is zijn beeld van de revolutie in Georgië betrouwbaar? De onzelfstandige toestand van Georgië nu binnen de Sovjet-Unie bewijst misschien dat de pessimistische tendens die hij aanwijst in de revolutie, inderdaad aanwezig was. --- Eerzuchtig Je hebt daar de gekke situatie, dat Jeen van den Berg, die zelf nog behoorlijk hard gaat, zijn eigen rivalen leert hoe >e hem er uit moeten rijden." Wat zoekt Jan Kruithof In de schaatssport, die niet alleen in de winter, maar ook 'a zomers al zijn vrije tijd opeist? „Ik werk de hele dag met mijn hoofd en in de sport vind ik ontspanning. Het is bovendien een goed middel om je agressiviteit kwijt te raken. En uiteraard ben ik eerzuchtig, want anders bereik je niets." Hoewel bij de Havelter het «uper- lange werk op de eerste plaats komt, heeft hrj zich door alle trainingsarbeid op de kunstijsbanen ontwikkeld tot een redelijke klassementsrijder. Jan Kruithof veroverde een plaats In de Drentse A-selectie en had bijna een andere grote wens, deelname aan de Nederlandse kampioenschappen in vervulling zien gaan. Kruithof plaatste zich via selectiewedstrijden voor de B-kampioenschappen, maar op grond van zijn leeftijd, gaf de landelijke TC de voorkeur aan een jongere Drent, Hendrik Jan Hadders uit Schoonloo. Dat heeft Jan Kruithof nogal pijn gedaan en hij spuugde zijn gal tegenover een verslaggever van een landelijk ochtendblad. Hadders plaatste zich via zijn vijfduizend meter namelijk wel voor de „grote kampioenschappen" en dat had Kruithof, die op die afstand steeds sneller was geweest dan zijn provinciegenoot, wellicht ook klaar gespeeld. „Ik was uiteraard teleurgesteld, maar ik ben gewoon door gegaan. Ik heb immers nog altijd mijn wedstrij dtochten." Daarvan gingen er dit jaar drie op dezelfde dag door en omdat Jan Kruihof ze alle drie al een keer had gewonnen moest hij een moeilijke keus maken. Hij ging naar Giethoorn en bleef daar, hoewel de topvorm niet aanwezig was, iedereen de baas. „Ik ben een tijdje geleden ziek geweest en kampte daarna met een inzinking. Maar ik ben er nu wel weer over heen". --- Beste wedstrijd Bij gebrek aan natuurijs zyn Kruithof en zijn makkers weer aangewezen op de zogenaamde honderd ronden wedstrijden, die bij het publiek steeds meer aan beginnen te slaan. „Het is eigenlijk surrogaat, maar wy zijn er erg blij mee. Als man van de lange baan heb ik een goede bochtentechniek en daarom kan ik ook in dergelijke wedstrijden goed uit de voeten. Ik won In Groningen een keer met een ronde voorsprong en dat was naar mijn gevoel de beste race, die ik ooit gereden heb. Meestal wordt 10' n wedstrijd over honderd ronden namelijk in de eindsprint door een grote groep beslist." De specialiteit van Kruithof is typisch Nederlands. Dat bleek het vorig jaar in Zweden, waar een grote groep Nederlanders het in een race over vijftig kilometer onder meer opnam tegen cracks als Göran Claeson en Orjan Sandler. Claeson werd helemaal „zoek" gereden maar Sandler, die drie weken speciaal voor die wedstrijd had getraind werd vierde. Bij de eerste dertien waren voor de rest alleen maar Nederlanders, waarvan Jan Kruithof de snelste was. Een bronzen plaquette (waarde 3000 gulden) in zijn fraaie woning herinnert aan het Zweedse avontuur, dat dit jaar een vervolg zal krijgen. Dan wil Jan Kruithof er weer bij zijn en dan blijken de „ouwe kerels" wellicht opnieuw sneller, dan de jonge talenten. Kruithof: „Wij ouderen zijn mentaal sterker dan de jongeren. Die kunnen zich moeilijker over 'n inzinking heen zetten. Op de vijf kilometer kun je het wel eens moeilijk hebben, maar dat is niets vergeleken bij een inzinking in een lange wedstrydtocht. Dan ben je soms byna dood." ROELOF HOEKMAN. --- Romantechniek De spiegelings-lezers kunnen zich dus veel problemen maken in dit boek, maar de structuur-zoekers ook, want Verstegen heeft technisch knap de revolutionaire ervaringen van tientallen mensen tot één epos verwerkt. In bijna elk hoofdstuk staat weer een andere persoon centraal, zodat de gelijktydige avonturen van zeer verschillende mensen gevolgd worden. Het effect van dit verspringings-procédé is, dat de lezer een geweldig eind boven de historische gebeurtenissen komt te staan, terwijl de personages er middenin zitten en maar wat aan rotzooien. Pas by herlezing ontdek je dat deze traditionele, zeer leesbare roman-techniek soms al te automatisch en gesloten gebruikt wordt: er wordt geen moer opgeraapt zonder dat het consequenties heeft; geen gedachte beschreven zonder dat er een aforisme van wordt gemaakt. En de dialogen en karakters worden tot hun meest fundamentele functies binnen het verhaal gestileerd en karikaturaal gemaakt. Soms vergeet je daardoor dat het om een chaotische, revolutionaire werkelijkheid gaat. Wat functionaliteit van de romantechniek betreft was zijn vorige boek, het reisverslg ,De Vloek van het Schema" beslist beter. --- Hoop voor toekomst? Toch is „De revoluties" het lezen waard omdat het spannend is en vooral ook omdat Judicus Verstegen minder demoraliserend de menselyke onmacht benadrukt dan in zijn voriger verhalenbundels („Een zon bij nacht" en „De koning van het puin") en romans („De koekoek in de klok") Dat komt omdat hij de begrijpende liefde tussen Maria en Anastas niet met cynisme kapot schrijft èn omdat hij hun zoon aan het einde zelfs hoopvol laat schaterlachen om steeds dezelfde wijsjes uit een buikorgeltje. Tenslotte rechtvaardigt Anastas de mislukte revolutie als een leerzame spiegel voor alle betrokkenen: En dat geeft misschien ook de lezer hoop voor de toekomst. AD BREEDVELD ---