Ooggetuigeverslagen exclusief voor Nieuwsblad DIT IS CHILI NA DE COUP door onze correspondent H. Ruyssenaars „Om tien uur 's morgens op de dag van de coup begonnen wy met de voorbereidingen voor de verdediging van de fabriek. Zy die liever niet meededen, of geen wapens hadden, vertrokken. Er bleven ongeveer 250 werknemers over. Wij hadden één machinepistool, ruim 200 revolvers kaliber 22, het een of andere Mauser-geweer en Molotovcocktails." Zo begint het droeve relaas van een groepje arbeiders van Pizzarreno, een van de grootste industrieën in Chili met 1800 werknemers. Het bedryf ligt aan de westrand van Santiago. 's Middags omsingelden de „Milicos" de fabriek. Zij arriveerden in vrachtauto's. Voor de hoofdingang stelden zij een mortier op. Ze bliezen de poort op en drongen binnen onder dekking van een jeep. Wij schoten en verwondden enkele van hen, waarop zij in het wilde weg terugschoten. Toen zij het gebouw binnendrongen, trokken wij ons terug op de derde verdieping. Enkelen wilden zich overgeven. Zij liepen met witte zakdoeken zwaaiend op de militairen toe, maar werden neergeknald". „Een kameraad die naast mij bij het raam zag hoe ze een voor een neervielen, zei: „Kijk dan toch, dat was Martinez, en nu hebben ze Henriquez ook te pakken". Tegen vier uur raakte onze munitie op. Om half twee was het gevecht begonnen. Wij probeerden onze wapens te verstoppen, maar bij sommigen lukte dat niet. Wie met een wapen gevangengenomen werd, werd meteen gefusilleerd. We moesten allemaal op de grond gaan liggen, en daarna werden we gefouilleerd en in twee groepen verdeeld, de mensen met wapens aan de ene kant en die zonder wapens aan de andere". „Ook werden er enkele beambten doodgeschoten. De „Milicos" hadden een lijst bij zich, waarop hun namen stonden. Toen ze ons 's avonds met vrachtwagens wegvoerden, waren we nog met ongeveer 85 man. 's Middags waren we nog met 250 geweest". • Gevecht om een pakje sigaretten in het stadion van Santiago waar duizenden mensen vastzitten. • Een jonge moeder vraagt een soldaat of haar man ook tot de gevangenen behoort. • Soldaten verbranden Marxistische literatuur Politie-legerpatrouille in Santiago. --- Afgegrendeld Een 18-jarige hulp in de huishouding uit de arbeiderswijk „La Legua" in Santiago-Zuid: „Bij ons hadden veel mensen wapens. Toen dinsdag de coup begon, kwamen de carabineros. De mannen gingen erop af, schoten er twee dood. Daarna gingen ze weer weg. Later kwamen de „milicos". Ze grendelden de wijk af; niemand kwam eruit, niemand erin. Bovendien werden water en stroom afgesloten". „Hier is bijna iedereen links. Woensdags begon het vuurgevecht met de militairen. Aan de rand van de wijk verwoestten zij een dozijn huizen. Daar waren altijd de vergaderingen van de partijmensen. Een „caballero" die daar woont en rechts is, zal het wel verraden hebben. Die dag stierven er velen, onder wie een compleet gezin met kinderen. Ik geloof meer dan 70 doden in totaal". „De volgende morgen, toen wij in de rij stonden voor de bakkerswinkel, kwam er een helikopter en schoot op ons met machinegeweren. Op straat lagen nog doden van 's nachts. Ik stond achter in de rij; voorin werden enkelen getroffen, maar er vielen geen doden. Dat was om zeven uur. Om zes uur 's middags kwam er een bus vol carabineros de wijk in. Een groepje van ons kaapte de bus, gooide hem om en stak hem in brand. Er kwam geen man uit. Daarna kwam er een jeep met vijf soldaten, en die werden ook allemaal gedood. Toen nog een ziekenwagen. Die werd ook omver gegooid en in brand gestoken". „Om zeven uur kwam uiteindelijk een grote groep „milicos". Zij schoten allen die bij de bus waren geweest dood. Dat waren er ongeveer vijftig. Daarna doorzochten ze de huizen. Als iemand wapens had, brachten ze hem meteen om zeep. Zo stierven er nog eens zo'n twintig. Toen ze de huizen binnenkwamen, moest iedereen eruit, waarbij velen geslagen werden. Ik heb een tante wier armen verlamd zijn. Ze gooiden haar tegen de haard, en daarbij brak ze haar onderarm. Ze deden dat omdat ze niet vlug genoeg uit haar huis gekomen was. De politieke functionarissen en die van het verzorgingscomité en het buurtcommando namen ze mee". --- Gevangenen Een 46-jarige havenarbeider uit Valparaiso: „Ik woon in de „Poblacion Nueva Aurora". Die ligt op een hoogte en men kan vandaaruit de hele stad Val-' paraiso, de haven en Vina del Mar zien. Daar waar altijd de oorlogsschepen liggen, lag gedurende de dagen dat er gevochten werd, het vrachtschip „Maipo". De marine-commandant van Valparaiso had bekendgemaakt dat alle gevangenen naar eilanden in de Pacific gebracht zouden worden. Het waren er omtrent duizend, zei hij. We zagen 's avonds als het donker werd altijd een rij autobussen van de ETC (Staats-busmaatschappij) de kade oprijden waar de Maipo lag. Hoeveel mensen er aan boord gingen, konden wij vanwege de afstand niet onderscheiden. Dan voer het schip uit en keerde voor zonsopkomst weer terug. In die tijd kon het bij geen enkel eiland geweest zijn". Dinsdag tegen half drie werden wij naar het paleis van de president geroepen, om daar de brand te blussen. Wë waren met meerdere groepen. Toen we er aankwamen, stond het aan alle kanten in brand, en bovendien werd er overal vandaan geschoten. Ik heb daar nergens doden gezien, tot we in de ruimte kwamen die naast de zaal ligt waar altijd de persconferenties gehouden werden. Daar lagen twee lijken. Het ene was het lichaam van de president. Maar de volgende dagen hebben we zoveel doden gezien, dat velen van ons het niet meer uithielden. We werden naar de Mapocho-rivier gestuurd, en daar hebben we een groot aantal doden uitgehaald. We werkten op het stuk tussen de brug bij de christelijke hogeschool en het station Mapocho". De meeste doden waren geloof ik studenten. Ze waren tussen de 16 en 30 jaar oud. Alleen al vanmorgen, acht dagen na de coup, hebben we er een half dozijn gevonden. En ik geloof dat er nog steeds meer komen. Zondag heb ik ik in twee en een half uur tij ds vijf lijken uit de rivier gehaald. Ik kon zo zien dat ze allemaal in de rug geschoten waren. Bovendien dreef er een grote hoeveelheid politieke propaganda in de rivier. Ik weet niet waar dat vandaan kwam. Het waren veel boeken". I „De mensen zeiden dat de slachtoffers door de carabineros in het water gegooid waren, nadat men ze doodgeschoten had. Maar daarvan heb ik niets gezien. Ik geloof dat de lijken van de kunstacademie kwamen of van de juridische faculteit. In de nacht van zaterdag op zondag hebben soldaten met een pantserauto de kunstacademie ontruimd. De lijken die wij zondag gevonden hebben, lagen nog geen dag in het water. We hebben de lichamen op de oever neergelegd. Wie ze later opgehaald heeft en waar men ze heen gebracht heeft, weet ik niet". --- Neergeschoten Een 17-jarige hulp in de huishouding: „Ik woon in San Miguel. Zondag, tijdens de spertijd, konden mijn beide neven niet op tijd thuis komen. Een groepje soldaten zag hen op straat. De jongens werden zenuwachtig en renden weg. Daarop werden ze allebei neergeschoten, 's Nachts werden ze naar de lijkenkamer bij het ziekenhuis José Joaquin Aguirre gebracht. De volgende dag ging ik erheen. De lijken lagen er op hopen. Het was een grote, brede zaal. De lichamen lagen op tafels, vele op elkaar. Bij velen kon ik schotwonden zien. Ik geloof dat het er in totaal wel vijfhonderd waren". --- Zware strijd Joan de Jara, vrouw van Victor Jara, een van de bekendste Chileense folklore- en protestzangers: „Ik heb mijn man voor het laatst gezien op dinsdag, de dag van de coup. Hij was als artiest verbonden aan de Rijks Technische Hogeschool. Hij ging om tien uur weg. Vanuit de universiteit belde hij nog op en zei dat hij daar samen met anderen zou blijven. Woensdag werd de technische hogeschool ingenomen, naar het schijnt na zware strijd. Ik hoorde dat 600 soldaten zich overgegeven zouden hebben. Ik weet bovendien dat Victor zijn leven lang nog geen wapen in de hand gehad heeft, en er ook niet mee om kon gaan. Ik heb hem dan ook niet in verband gebracht met de strijd en ging ervan uit dat hij zich onder degenen bevond die zich overgegeven hadden". Van een collega van hem vernam ik dat hij onder de gevangenen in het „Estadio Chile" gezien was. Dat was op donderdag. De dag daarop zag iemand hem met verwondingen in het gezicht. Die persoon bracht mij een bericht van Victor. Zijn auto zou nog voor de universiteit staan en moest opgehaald worden. Ik moest zoveel mogelijk thuis blijven, mij niet in gevaar brengen en dapper zijn". „Daarna hoorde ik niets meer. Ik stelde mij met de kardinaal in verbinding. Deze heeft schriftelijk bij de militairen navraag gedaan, maar van een antwoord weet ik niets". „De dinsdag daarop belde een beambte die belast was met de identificering mij op en zei dat Victor bij de honderden doden in het lijkenhuis aan de Avenida La Paz bij het centrale kerkhof zou zijn. Dat was 's morgens om half negen. lemand zou hem herkend hebben en daarna had men hem aan de hand van vingerafdrukken geidentificeerd. Ik wilde erheen, want ik wilde hem zien. De meeste doden daar hadden de aantekening „NN — Masculino". „Victor had vele kogelwonden in de borst en aan de rechterheup een groot gat, naar ik meen van een machinepistool. Zijn kleding was gescheurd, zijn gezicht bebloed. Hij lag in een gang tussen een lange rij doden. Ik denk dat er minstens tweeduizend doden lagen en er kwamen er steeds meer in de ziekenauto's van de militairen. Op 18 september, 's middags om drie uur, hebben we Victor op de centrale begraafplaats begraven". „Als zij hem niet in de universiteit gearresteerd hadden, zouden ze hem misschien van huis gehaald hebben, zoals ze met Angel Parra (een ander bekend folklorezanger) gedaan hebben. Hem hebben ze uit zijn huis gehaald en naar het „Estadio Nacional" gebracht. Sindsdien weet niemand meer iets van hem". --- MILIEU ALS DEKMANTEL VRIJBRIEF door johan bodewes Zorg voor het milieu is goed, maar het milieu wordt al te vaak gebruikt als een goed in het gehoor lieggende dekmantel voor andere doeleinden. Dit is een waarschuwend woord van Mr. A. Geurtsen, voorzitter van het Kon. Verbond van Ondernemers, gesproken bij gelegenheid van de opening van de jaarbeurs voor het Oosten. We moeten daar inderdaad mee oppassen. Lang niet alle kreten en beweringen over milieuaantasting kun je helemaal serieus nemen, en er wordt een hoop getheoretiseerd in zwaarwichtige vergaderingen, waar we met elkaar in de praktijk geen barst aan hebben. Juist een volk dat zich op zijn nuchterheid laat voorstaan, moet inzien dat een evenwicht tussen welvaart en welzijn bereikbaar is en bereikt moet worden. Mr. Geurtsen stelt vast dat iedere vestiging of uitbreiding van enige betekenis geconfronteerd wordt met 'ho' en 'ach en wee' roepende actiegroepen. In Drenthe wordt nu de volgende week geprobeerd daadwerkelijk iets te doen aan de rommel die we met elkaar achterlaten. Aan de massale schoonmaakactie nemen zeker 17.(K)0 mensen deel. De hoop is dan dat al diegenen die nu meewerken zich ook betrokken zullen voelen bij een schoon en goed milieu en zich ook verantwoordelijk blijven voelen voor de eigen omgeving. Bij de voorbereiding van de actie kreeg de werkgroep verrassend veel medewerking van de gewone burgers, vanuit alle mogelijke verenigingen en vooral ook van jonge mensen, die direct bereid zijn de handen uit de mouwen te steken. Maar het merkwaardige is dat maar a 1 te vaak mensen, die in uiteenlopende actiegroepen het woord milieu voor in de mond hebben, . eerder tegenwerking gaven dan bijstand verleende. Dat zijn dan de praters die hele betogen opzetten hoe het theoretisch allemaal zou moeten zijn. Een daadwerkelijke opruimactie om althans een deel van de milieu-problemen aan te pakken, kraken ze af als bijzaak. En ze staken geen hand uit om de boel weer op orde te brengen. Dat er heel wat voor komt kijken om de boel opgeruimd te krijgen, al is het maar voor één keer, kun je in Drenthe zien. De coördinator, de heer A. G. Terhorst is er al bijna een jaar mee bezig. En toch, toen hij in het begin van dit jaar met de gemeentebesturen ging praten, kreeg hij telkens te horen: oh maar bij ons is de boel schoon! Dat hoor je regelmatig, ook al strompel je over de rotzooi. Óf we zeggen het omdat het in feite toch onze eer te na is dat anderen iets op touw zetten om ook onze zaak netjes te maken. Of — en dat is bedenkelijk —we zien het al niet eens meer, omdat we er aan gewend zijn geraakt. Als je de rommel maar lang genoeg laat liggen, wen je er wel aan. Dat is volgens mij ook de enige verklaring voor de verrassende resultaten van een NlPOonderzoek, nl. dat steeds minder Nederlanders last blijken te hebben van milieuverontreiniging. We ergeren ons aan de autowrakken die overal verspreid in het landschap staan en die niemand genegen is weg te halen (in Drenthe gaat dat dan de volgende week op schoonmaakdag wei gebeuren. Het zijn er met elkaar duizend). Nu gaat de overheid een slaatje slaan uit die rommel door statiegeld te leggen op auto's. Op die manier wil men een stimulans geven opdat in de toekomst de autotroep opgeruimd wordt. Maar dat kan nog wel zes of zeven jaar duren. Het is nog de vraag of die maatregel inderdaad tot gevolg zal hebben dat de wrakken van de straten verdwijnen. De BOVAG en de RAI zien in de maatregel althans niet anders dan een gedwongen staatslening. De opbrengst gaat naar de algemene rijksmiddelen en niet naar een speciaal wrakkenfonds. We ergeren ons ook aan alle plastic rommel, die je overal aantreft. Maar ook hier span je het paard achter de wagen door plastic afbreekbaar te maken. Wanneer dat gebeurt bederven tientallen levensmiddelen, die normaal in plastic worden verpaakt. En dan moeten er weer allerlei conserveringsmiddelen in het eten worden gestopt om de houdbaarheid te rekken. Daar komt nog bij dat het gevaar groot is, dat als je plastic afbreekbaar maakt, er nog meer rommel gemaakt wordt. De mensen gooien het nog sneller weg met het excuus in het achterhoofd: het is toch immers afbreekbaar. Je krijgt nog meer rommel langs de weg en in natuurgebieden. Vergeten wordt dat het ook dan nog lang kan duren voordat het spul verdwenen is. --- Iets vreselijks Een 44-jarige koopman „Ik reed vrijdag op de weg langs de rivier de Mapocho naar het centrum van Santiago. Het viel mij op dat er zoveel mensen op de oever stonden. Ik stapte uit en zag iets vreselijks: brandweerlieden haalden een man met een ladder uit het water, die niets dan kogelgaten in zijn rug had ter hoogte van zijn middel. En in de rivier dreven nog meer lijken. Ook lagen er enkele tegen de kant, terwijl het, water over hen heen spoelde. Ik telde er acht. Aan de kleding te zien die ze droegen, waren het „pobladores". --- Met stomheid geslagen Een huisvrouw: „Wij waren onderweg met de auto naar Santiago. Donderdagmiddags kwamen we bij Copiapo, waar we naar de regimentskazerne moesten om een vergunning te vragen om verder te rijden naar Santiago. We stonden in een lange rij mensen die allemaal een dergelijke vergunning wilden hebben, voor de ingang van de kazerne, toen een auto met arbeiders arriveerde. De soldaten lieten hen uitstappen, voerden hen over de binnenplaats, stelden hen op tegen een muur en schoten ze allen dood. Alle mensen in de rij keken toe. Op de vrachtwagen bevonden zich alleen mannen, ongeveer veertig. Onder de mensen die in de rij stonden, bevonden zich ook lieden die tevoren enthousiast waren over de coup. Maar daarna waren ze allen met stomheid geslagen". --- Nooit meer geloven Vrachtwagenbestuurder (30) uit Santiago: „Wij kwamen vrijdag tijdens het uitgaansverbod bij een controlepost van carabineros aan de noordelijke stadsrand. Terwijl de wagen doorzocht werd, sprak ik met een carabinero. Hij zei dat hij de dag tevoren met enkele collega's op wacht had gestaan, toen een ziekenwagen voorbij kwam. Uit de wagen werd met machinepistolen op hen geschoten, en hij was de enige die het overleefd had. „Bent u katholiek", vroeg hij mij. Ik zei ja. Toen zei hij: „Ik ook. Maar ik denk dat ik nooit meer geloven kan na alles wat ik de laatste dagen gezien heb en moest doen". Een terwijl hij dat zei, rolden de tranen over zijn gezicht". --- Commentaar Chili Ondanks de stellige beloften v* de militaire junta in Chili, k men de democratie zo snel ttt. gelijk wenste te herstellen, s het nu wel duidelijk dat razendsnel op weg is naar zwarte ellende van de totalitair militaire dictatuur. Men. beha* de ternauwernood anders te vj.. wachten. Wanneer kolonels « generaals het leger gebruik om de gevestigde orde — Q wankel die dan ook mag zijn s omver te werpen, dan kan er donder op zeggen, dat hg leger steeds meer macht zal ir, oefenen om de macht te Vandaar naar de terreur is jj tuurlijk maar een stap. Die staj is in Chili gezet. Vervolginge; arrestaties, martelingen, execd ties, boekverbrandingen —j, hele trieste reeks van onrecht q willekeur — worden door de neraals gebruikt om hun ideaal type van één volk, één rijk, ééa leider te bereiken. De rust in Chili zal ongetwj feld terugkeren: op het mond dat alle tegenstemmen, die U mers onrust brengen, doelt» fend tot zwijgen zullen zijnd bracht. De wereld zal nog van med onsmakelijk tafereel in Cis kennis kunnen nemen terwijl d, regeringen zich beraden vraag of en wanneer men« met goed fatsoen toe zal kunne) overgaan het nieuwe bewind erkennen- --- Nixon praat met Gromyko President Nixon zal morgen eem derhoud hebben met de Russische! nister van Buitenlandse Zaken, And Gromyko, die in New York is voor algemene vergadering van de Ve nigde Naties. De woordvoerder i het Witte Huis deelde mee dat m stukken van wederzijds belang zul worden besproken. --- Kissinger naar Peking De Amerikaanse minister van Bi tenlandse Zaken, Henry Kissinger, e rond 20 oktober naar China gaan,»i woensdag van officiële Amerikaan." zijde vernomen. Het bezoek was au vankei ijk bepaald op eind juli of kt gin augustus, maar werd uitgeste door de gebeurtenissen in Cambodj het bijeenroepen van het tiende «t gres van de Chinese communistisi partij en tenslotte door de benoema van Kissinger tot minister van Buita landse Zaken. --- Koloniale historie De in Rijswijk wonende Indonesl sche journalist J. F. M. Salim hed zijn ervaringen te boek gesteld o?! de vijftien jaar die hij vanaf 19291 Nederlandsch-Indië heeft moet« doorbrengen in het interneringskm] Boven-Digoel. Oud-premier Schei» horn heeft het boek „Vijftien ja Boven-Digoel" gisteren in Den Hi geïntroduceerd. Hij noemde het ,i belangrijkste bijdrage van Indonei sche zijde over onze koloniale geschit denis". --- VRAGEN BUS — Sinds 1 september ben ik mijn man was bij overlijden 65 w Nu maak ik 's avonds een IcanW schoon. Ik vraag mij nu af of wat ik daar verdien van mijn weetwenpensioen wordt afgetrokken oj & men er bij mag verdienen. 8.R.L.-MM U behoudt als weduwe tot 5 maande na de maand van overlijden van u* echtgenoot (dus 5 maanden na septd.i. t/m februari 1974) recht of AOW-uitkering voor gehuwden, waan na u in aanmerking komt vooi wenpensioen. Hierop wordt geen & kei neveninkomen gekort. --- DE INFLATIE. HIER EN ELDERS ---