Les Compagnons de la Chanson: 'kijkliedjes' voor groot publiek Gebeurtenis: Les Compagnons de la Chanson: Plaats: Theater De Lawei in Drachten. Programma: Liedjes, clownerieën, muzikale fratsen op tekst en muziek van uiteenlopende auteurs. Publiek: ruim 1200 (twee avonden vrijwel vol). Even de herinnering bijslijpen: ze waren ruim 25 jaren lang met hun negenen. Toen ontviel hen Guy Bourguinon en daama gingen ze als achttal verder. Bereisden de hele wereld, maakten naam met Le Mexicain, Les trois Cloches, Les Comédiens. Brengen die nummers nog steeds, desnoods als geplande toegiften. Deze Franse heren, zwierig, maar nooit te uitbundig uit de pas, hebben in „Holland" hun faam verspeeld. In vijf steden trokken ze tussen de 100 en 300 mensen. Maar in Drachten gaat dat anders. Er is daar sprake van een band met het theater. Zo is het te verklaren dat die zaal twee avonden volloopt. Men wil niet missen wat (daar nog) als wereldattractie geldt. In de bredere actualiteit gaat dit begrip niet meer op voor Les Compagnons. Hun repertoire is nog steeds niet breed, hoewel gevarieerd. Maar sinds ik ze na zes jaar terugzag, is er iets toegevoegd aan hun ijzersterke formule. Ze richten zich meer op de showkant. Deels uit pure noodzaak, want er zijn barstjes op de stemmen verschenen. Dat ongerief hebben ze opgevangen via circusachtige clownerieën, soms erg gemakkelijke 10l en grollen. Soms werkt dit gedoe hinderlijk afleidend. Maar onderschat hun vakmanschap niet. Gehoorzaam aan keiharde theaterwetten hebben ze hun programma gepolijst en de aangelengde commerciële elementen uitgekiend verstopt achter de zangcombinatie die nog steeds staat voor een muzikaal verantwoord patroon. Je waagt het nauwelijks dit als „sound" te betitelen, — daarvoor blijven ze te smeuïg. In presentatie bespelen ze een modern publiek met het raffinement van de eenvoud in combinatie met joviale charme. Hun discipline bevestigt de kracht van het fenomeen „showbusiness". In de ongecompliceerdheid ligt hun klasse. Al die effecten, de fragmenten van een kostuum, een indrukwekkende serie van dertig instrumenten, hoofddeksels en vreemde attributen hanteren ze voor de aanduiding van hun sfeertje. En ondanks een enkele inzinking gaat de zaal plat voor Les Compagnons. Het vrolijke spektakel past exact in een uitgaansavondje. Voor zwaarwichtige boodschapperij reserveren ze geen ruimte. Virtuositeit is hun vreemd, maar mimische grapjes en muzikale toeren maken de zaak amausant, al houden ze het tempo onnodig op en is van de belichting weinig werk gemaakt. De meeste vreugde beleefde ik aan het minder opgelegde repertoire. Het succes was oprecht. Waarschijnlijk vooral omdat deze Fransen de taalbarrière wegspeelden met hun kijk-liedjes. JACQUES J. d'ANCONA --- Orgel van Krewerd: verwant met het zingen in de Middeleeuwen „Er zijn nog geen tien orgels ter wereld die ons kunnen laten horen hoe men eeuwen geleden, vóór de Renaissance, heeft gezongen. Maar van die tien zijn dit instrument (van Krewerd, - R.K.) en dat uit 1521 in Oosthuizen het gaafst bewaard: in dit orgel zingen de mensen uit de eerste helft van de zestiende eeuw nog voort." Dat zei Klaas Bolt, organist van de Grote of Sint Bavokerk in Haarlem, zaterdagmiddag in de dorpskerk van Krewerd (bij Appingedam), waar de „open orgelmiddag" van de Stichting Groningen Orgelland zoveel belangstelling trok, dat zij in twee ronden plaats moest vinden. Beide keren was de kerk afgeladen vol; in totaal waren er rnew dan driehonderd bezoekers. Eigenlijk te veel om onder leiding van restaurateur Lammer Muller de muurschilderingen goed te bezichtigen, maar niet om in het waardevolle orgel uit 1531 de naklank te horen van het gezang uit de late Middeleeuwen. Van dat gezang zijn heel weinig klinkende getuigen over. Zeker is, dat er onder invloed van de Renaissance in de tweede helft van de zestiende eeuw grote verandering kwam in de wijze van zingen en daarmee ook in het klankideaal van de orgelbouwers. De componist en muziekgeleerde Michael Praetorius schreef in 1618 dat men er zo'n vijftig jaar eerder, speciaal in de Nederlanden, mee was begonnen om de orgels een veel lieflijker, mildere klank te geven. De nieuwe wijze van componeren vroeg natuurlijk ook meer evenwicht en beheersing bij het zingen. Maar hoe zongen de late Middeleeuwers? Praetorius noemde zangers, die die ouderwetse zangstijl nog in ere hielden, „Schreihalse" (schreeuwlelijken): ook daaruit blijkt de Middeleeuwse voorkeur voor sterk uitkomende hoge tonen, voor het falset-register (contratenoren), voor een extatische manier van zingen met een grote dynamiek. Ook de mondstanden van zangers op Middeleeuwse schilderijen en geschreven bronnen uit die tijd wijzen erop, dat men in de late Gotiek kleurrijk en kelig heeft gezongen. Het orgel was in principe een „gemechaniseerd koor", een alternatief voor de gezongen muziek. Het had de omvang van de menselijke stem en voerde in de liturgische gezangen afwisselend met het koor de verzen uit. Ook de wijze van intoneren was vocaal: zoals de menselijke stem op verschillende toonhoogten en op verschillende klinkers kleurverschillen laat horen, is er ook tussen de orgelpijpen van een register onderling verschil in resonantie. En dat was geen kwestie van onkunde, want Praetorius schreef in 1618 ook dat „de tegenwoordige orgelbouwers zich er niet voor hoeven te schamen om met ernst en vlijt nog iets te leren van deze pijpen". Op grond van die verwantschappen met de menselijke zangstem hoorde Klaas Bolt de mensen van vier-en-halve eeuw geleden, nog zingen in dit orgel in Krewerd met zijn gespannen, in volume zwellende discant, zijn ongepolijste en niet-geëgaliseerde vocale klankkarakter en zijn contrast in kleur tussen bas en discant. Dat contrast zou vroeger nog sterker zijn geweest, althans wanneer het orgel een blokwerk heeft gehad, wat niet uitgesloten is. Dat blokwerk houdt in dat alleen de Praestant afzonderlijk bespeelbaar was en dat de andere registers tezamen één grote Mixtuur vormden, die bijdroeg tot een klankexplosie. De Bourdon-pijpen van grotere orgels moeten zelfs zó hebben gesidderd en getrild dat de klank je letterlijk door merg en been ging en de mensen dach ten, dat de duivel zich daarin had genesteld om zijn angstaanjagend geluid te laten horen.... Vooral het pijpwerk van het orgel in Krewerd is verhoudingsgewijs gaaf bewaard: vijf van de zeven registers zijn nog origineel. H. E. Freytag, een nazaat van de Schnitger-traditie, maakte in 1857 drie nieuwe balgen met windkanaal en verving twee registers. Op de plaats van de Mixtuur zette hij een mooie gedekte Fluit 4' en de Sexquialter 2 sterk discant verving hij door een Gamba. Die laatste wijziging is bij de recente restauratie door orgelmaker A. H. de Graaf uit Leusden teruggedraaid met een nieuwe Sexquialter, evenals het oude pijpwerk gemaakt van gehamerd metaal met een loodgehalte van bijna honderd procent en qua mensuur gebaseerd op de verhouding van de „gulden snede". Verder liet De Graaf als conservator alles zoveel mogelijk bij het oude. Technische gebreken repareerde hij zo voorzichtig en bescheiden mogelijk; enkele bijgeluiden maakte hij niet ongedaan wanneer dat ten koste van belangrijke historische onderdelen was gegaan. Nieuw is wel de elektrische windmotor, al bleef het mogelijk de balgen zelf te treden. Voorlopig kreeg het orgel een Werckmeister-stemming, die aansloot bij de restanten van een nietfjelijkzwevende temperatuur met tamelijk reine tertsen. Windladen en mechaniek waren al in 1732 vernieuwd door Nicolaas Willenbroek, een leerling van Franz Caspar Schnitger. Uiterlijk heeft het orgel een laat Gotisch karakter in zijn vlakke front, zijn briefpanelen en in sommige versieringen, al duiden andere ornamenten al op de Renaissance. Het instrument heeft nog zijn oorspronkelijke plaats op het oxaal en werd nu enkele centimeters naar voren geschoven om precies zijn oude positie weer in te nemen. ~Je kunt niet horen, dat het is gerestaureerd," complimenteerde Klaas Bolt de orgelmaker. Hij verwachtte, dat het orgel een belangrijk oriëntatiepunt zal worden voor orgelbouwers en voor de bestudering van het Middeleeuwse gezang „dat in onze gestroomlijnde zangwijze veel te slap klinkt". De kosten van de restauratie, f 58.000,-, werden volledig gedragen door Rijk, provincie en de gemeente Bierum, waarvan burgemeester P. E. Brons de open orgelmiddag bijwoonde. RENSKE KONING Het laat-Gotische vlakke front van het orgel uit 1531 in Krewerd met hier en daar ornamenten uit de latere Renaissance. Het instrument is op het oxaal tussen koor en schip geplaatst, een opstelling die in de middeleeuwen veel voorkwam. --- HEIJERMANS KOMT NOG HARD AAN Gebeurtenis: toneelvoorstelling. Plaats: Stadsschouwburg, Groningen. Gezelschap: Publiekstheater. Stuk: „De Opgaande Zon" (1908) van Herman Heijermans. Regie: Hans Croiset. Spelers: o.a. Ton Lutz, Ann Hasekamp, Josee Ruiter, Jan Retel, Slgrid Koetse, Johan Ooms. Decor en kostuums: Herman van Elteren. Publiek: meer dan 750 (stampvol). Bijzonderheid: 20 mei in De Tamboer, Hoogeveen. Dit seizoen heb ik twee keer meegemaakt dat er een kreet van verontwaardiging uit het publiek opklonk. En beide keren kwam die ouderwets spontane reaktie bij een stuk van Heijermans. Daaruit valt in ieder geval af te leiden dat die stukken — „Ora et Labora" en „De Opgaande Zon" — nog direct aanspreken. Komt dat, omdat ze nog zo actueel zijn? Dat hoeft niet. Je kunt zeggen dat zo'n blijk van medeleven veroorzaakt wordt door meeslepende, sentimentele smartlapperigheid. Maar hoewel die sterke gevoelskant zeker meespeelt, doet Heijermans toch ook een beroep op het verstand. De actualiteitswaarde van met name „De Opgaande Zon" zit hem dacht ik in de ruimte die hij het publiek geeft om de aan de orde gestelde morele vragen zelf op te lossen. Ondanks de wat vergeelde toneelmatigheid, ondanks de ogenschijnlijk wat gedateerde sociale contekst, komen die vragen door de springlevende taal nog steeds aangrijpend over. In de voorstelling van het Publiekstheater is er alles aan gedaan om de uiterlijke, verouderde naturalistische stijlkenmerken achterwege te laten. Door de realistische speelstijl kwamen de kernvragen er heel helder uit. Vragen als: hoe kun je jezelf niet verloochenen, als puntje bij paaltje komt; hoe kun je je eigen geestelijk bestaan overeind houden als door sociale omstandigheden je materieel bestaan naar de knoppen gaat? In „De Opgaande Zon" wordt de kleine middenstander Mathijs de Sterke doodgeconcurreerd door de macht van het grootkapitaal, het groot warenhuis NV „De Opgaande Zon". Die nog steeds actuele sociaaleconomische wurging had aan het begin van deze eeuw veel verstrekkender gevolgen dan nu: niet alleen armoe, maar ook verguizing. Heijermans geeft aan hoe mensen op zulke situaties kunnen reageren. „Ze hebben allemaal zorg of verdriet, zoeken 't in de remedies drinken, dood, klagen, huilen, bidden — torn niet aan mijn middel, mijn misschien buitenissig middel — om alles weg te lachen — eenvoudig te lachen", zegt Mathijs de Sterke ergens. Hij weet de zorgelijke realiteit lange tijd met soms absurde vrolijkheid weg te spelen. Aan de andere kant staat zijn vrouw, die eraan kapot gaat, ook doordat hij haar alleen laat staan. Zijn dochter bewondert zijn houding. Maar als zij door zijn masker heen kan kijken, komt zij tot een wanhoopsdaad. Zij voorkomt niet dat er brand uitbreekt in het magazijn, dat het leven kost van een buurmeisje van boven. De laatste scène — waarin dochter Ssonja haar schuld opbiecht — geeft alle mogelijkheden tot pathetische uithalen. Het is kenmerkend voor de aanpak van het Publiekstheater dat het spel dan juist bewust erg klein naar binnen gekeerd gehouden wordt. Figuren die zich nauwelijks verroeren. Zachte stemmen. Zo komt Heijermans hard aan. GERT FOKKENS Mathijs de Sterke (Ton Lutz, rechts) en zijn toekomstige schoonzoon Naphtalie (Johan Ooms) in „De Opgaande Zon" van Herman Heijermans, gespeeld door het Publiekstheater. --- Kunst BBC-orkest met sublieme zangsoliste Yvonne Minton 'An American Beauty Rosé' voorproefje van 15 mei: 'Strangers' in Leeuwarden Gebeurtenis: concert door het BBC Northern Symphony Orchestra. Plaats: De Oosterpoort in Groningen. Programma: Edward Elgar, ouverture „In the South" opus 50; Gustav Manier, „Lieder eines fahrenden Gesellen"; Ludwig van Beethoven, symfonie nr. 7 in A opus 92. Soliste: Yvonne Minton, mezzo-sopraan. Dirigent: Raymond Leppard. Publiek: 500. Het is nogal provinciaals om ervan uit te gaan, dat alles wat van ver komt alleen al daarom beter is, maar het is even provinciaals om van onbekend meteen onbemind te maken. En die laatste reactie lijkt te hebben meegespeeld in de teleurstellende belangstelling voor buitenlandse symfonie-orkesten, die De Oosterpoort dit seizoen presenteerde. Wat is trouwens onbekend, als het om een van de orkesten van de BBC gaat? Een zangeres van de klasse van Yvonne Minton krijgt men hier trouwens ook niet elke dag te horen. Maar voor De Oosterpoort is de aardigheid er nu wel af. Dit Noordelijke orkest van de BBC liet een bloeiende orkestcultuur horen in een voortreffelijke houtblazerssectie en in de homogeniteit van het strijkorkest, die in alle (vele) schakeringen van klank en dynamiek intact bleef. Koper en slagwerk kwamen, onervaren in deze akoestiek, wat fors uit. Als geheel is het orkest goed gevormd, gedisciplineerd, rijk aan reserves en mogelijkheden. Raymond Leppard ging sterk uit van die orkestcultuur en stelde die royaal ten toon. Te royaal soms: in de volledige orkestbezetting van Elgars ouverture kan men wel alle zeilen bij zetten — al werd het resultaat soms topzwaar en overspannen — maar de historische proportie gebiedt dan welk dat er in Beethoven iets minder geschut in stelling wordt gebracht. Maar ondanks de kleinere bezetting waren de contrasten daar in even groot, overgangen daardoor erg abrupt en accenten te zwaar. In de (beruchte) finale sloeg hij niet alleen met het volume maar ook met het tempo op hol, zodat sommige tuttiakkoorden wel erg kortaf en bits moesten uitvallen om de orde te bewaren in deze razernij. Een wat overtrokken interpretatie, uiterst capabel uitgevoerd met voortreffelijk fraserende houtblazers. Maar de orkestpartij in Mahler was opvallend subtiel en doorzichtig in dramatische dreiging en bittere klacht heel suggestief en tenslotte vol verzoenende troost. Yvonne Minton zong, op enkele te lage intonaties na, subliem. Wat een stem: groot en gemakkelijk van bereik, in alle registers lenig en soepel gevoerd en uitzonderlijk glanzend daarbij. Al even rijk zijn de mogelijkheden van timbre en kleur ten dienste van een voordracht zonder al te royaal meegevende expressie: de details worden perfect uitgewerkt, maar Yvonne Minton verliest zich daar niet in. Alle hartstochten werden weergegeven, maar zonder sentimentaliteit: een grandioze prestatie. Als toegift vol zoete sluimer speelde het strijkorkest „La nuit dernière de Notre Dame" van Massenet. R.K. Gebeurtenis: optreden Nederland» Danstheater. Plaats: Stadsschouwburg Groningen. Programma: „Viewers" (27-11-1973) van Jiri Kylian op muziek van Frank Martin; „Grosse Fuge" (13-11-1968) van Hans van Manen op muziek van Ludwig van Beethoven; „An American Beauty Rosé" (27-2-1974) van Jenniler Muller op muziek van Burt Alcantara. Publiek: 450. Zaterdag over een week komt het Nederlands Danstheater met het totaalballet ~Strangers" van Jennifer Muller in Leeuwarden. Enthousiaste ballettomanen uit Groningen die voor die voorstelling en busreis naar Leeuwarden hebben getekend, kregen afgelopen zaterdag een voorproefje van wat hen straks in Leeuwarden te wachten staat. Op het programma stond namelijk „An American Beauty Rosé", een van de balletten die Jennifer Muller eerder voor het Nederlands Danstheater maakte. „An American Beauty Rosé" bevat veel elementen die ook in „Strangers" voorkomen; het is verhalend, het is voor een deel op rockmuziek gemaakt, hier en daar persiflerend, on-Nederlands vitaal en gaat eventueel in kitsch ontaardende Grote Gevoelens niet uit de weg. In „Strangers" is dat, in vergelijking met „An American Beauty Rosé", alleen nog eens tot de tiende macht verheven en door de continue roek-waterval van Burt Alcantara veel grootser en verrassender dan het hier en daar fletse „An American Beauty Rosé". Dat laatste ballet is een persiflage op het Amerikaanse showwezen bij fanfarekorpsen; een peleton goed gedrilde langbenige en geminirokte meiden die voor de muziek aanlopen te paraderen. Zolang het bij een persiflage bleef en duidelijk geënt op de wervelende glittershows, was het adembenemend. Dankbaar drilwerk en gevendel met witte vlaggen, waarbij Jennifer Muller van een feilloos gevoel voor theater blijk geeft. Maar bij de afwikkeling van de ingebouwde anekdote, een conflict tussen een van de meisjes en de commandante van het peleton, zakte de bodem uit het ballet. Met de melodramatiek (het meisje wordt doodgeslagen) wilde het niet best vlotten, maar toch zat er genoeg flair in het gegeven om tegen het einde — waar de anekdote tot een parabel over militarisme en macht is uitgegroeid — verrassend grimmig en monumentaal ballet te worden. Het ballet van Jennifer Muller stond in al z'n doorwalsende vitaliteit en ruigheid in groot contrast met het fijngeslepen, fineer- en stileerwerk van Hans van Manen in ~Grosse Fuge", een herinstrudering van het ballet dat in 1968 in premiere ging. Het toneelbeeld van Jean-Paul Vroom is nog even subliem en heeft niets aan kracht ingeboet, maar het ballet zelf bleek nogal gedateerd en van een af en toe wezenloos en hol maniësinne vervuld. Van Man en lijkt op zulke momenten meer modernist dan vernieuwer te zijn (geweest). Vooraf ging ~Viewers" een reprise van een ballet van Jiri Kylian, de huidige artistieke mede-directeur van het gezelschap, dat op het moment zoveel waterverf door de wijn doet. Voor vuur- en weerwerk straks naar Leeuwarden, waar het Nederlands Danstheater zich hoogstwaarschijnlijk wel zal weten te revancheren. ERIK BEENKER Arlette van Boven in het ballet „An American Beauty Rosé" van Jennifer Muller, uitgevoerd door het Nederlands Dans Theater. --- VEEL ENTHOUSIASME VOOR RONDOM VI Geb«urtenl»: zesde en laatste Rondom-concert van dit seizoen. Plaats: kleine zaal van De Oosterpoort In Groningen. Programma: Igor Strawinskij (1882—1971): Octet; Sergej Prokotjew (1891—1953): Quintet Op. 39; Edgard Varèse (1885—1965): Octandre; lannis Xenakis (geb. 1922): Eonta. Uitvoerenden: Het Nederlands Blazers Ensemble, met als speciale gasten: Vera Beths, viool; Henk Guittart, altviool; Hans Roelofsen, contrabas; Geoffrey Madge, plano. Dirigent: Reinbert de Leeuw. Publiek: 340. Edgard Varèse zag geluid als primair gegeven in de muziek. Hij sprak dan ook bij voorkeur over organized sound, en zag zichzelf als de schepper van op dat tijdstip ongekende klankwerkingen. Vanzelfsprekend was het gevolg daarvan dat zijn muziek niet direct aanspreekbaar was voor een groot publiek. Na de première van zijn symfonisch gedicht Bourgogne schreef Debussy aan Varèse dat hij zich geen zorgen moest maken over de vijandschap van het publiek. „Er zal een dag komen dat jullie Ae beste vrienden van de wereld zullen * zijn." Dat leek zaterdag na de uitvoering van Octandre in de Groninger Oosterpoort wel het geval. Een enorm enthousiasme viel de verbluffende uitvoering onder Reinbert de Leeuws directie ten deel. Maar die vriendschap — hoezeer ook toe te juichen — komt te laat: Varèse is inmiddels gestorven. Octandre is het enige ensemblewerk van Varèse zonder slagwerk, en niet — zoals ik zaterdag abusievelijk vermeldde — zijn enige compositie zonder slagwerk. lannis Xenakis' Eonta is een massiefe brok graniet, dat het meer van de theatrale werking met belichtingseffecten' moet hebben dan van het puur muzikale aspect, al valt de duivels moeilijke pianopartij van Geoffrey Madge te bewonderen, evenals alle energie, die de vijf koperblazers daarvoor aan de dag legden. De belangstelling voor dit laatste Rondom-concert van het seizoen was ook verheugend, maar had veel groter kunnen zijn als de Oosterpoort-directie op het verblijf van circus Sarrasani in Groningen had ingehaakt, te meer daar zowel Strawinskij's Octet en Prokofjews Quintet duidelijk kenmerken van de circusmuziek uit de twintiger jaren in zich dragen. Zowel de filmische elementen alsook het bitter-nostalgische van de „glamour" zijn in beide composities aanwijsbaar. Prokofjews Quintet is een juweel, wat je van weinig composities van deze Rus kunt zeggen. Het werd razend virtuoos uitgevoerd door de vijf spelers in een niet zo alledaagse combinatie van viool, altviool, contrabas, klarinet en hobo. Zonder dirigent gespeeld werd ook Strawinskij's Octet voor acht blazers. Drie van de vier composities van deze avond zijn wel voor herhaling in Groningen vatbaar. HEINZ WALLISCH ---