Commentaar Zaïre Moboetoe is uitstekend in het uitdenken van nieuwe namen. De Kongo werd Zaïre, de provincie Katanga werd Shaba, er kwam tegelijkertijd (in 1971) een nieuwe vlag, een nieuw volkslied en ook de munteenheid werd omgedoopt, voor het gemak in Zaïre. Daar kon men zich niet zo gemakkelijk in vergissen. Hij zelf schafte zich ook een nieuwe naam aan: Moboetoe Sesa Seko Kuku Ngben - Du Wa Za Dbanga, oftewel De almachtige krijgsman, die vuur achterlaat in zijn spoor en die van overwinning naar overwinning snelt. Het volk vertaalde dat overigens anders: De haan, die geen kip met rust laat. Het zou de enige bezigheid zijn, waarin hij uitblonk, of het moest nog zijn in het overleven van staatsgrepen, opstanden en aanslagen. Die zijn er nogal wat geweest, sinds het land onafhankelijk werd, allemaal bloedig, wreed en chaotisch. Daarbij waren blanken vaak een speciaal mikpunt en dat leidde nogal eens tot ingrijpen van Europese mogendheden. Dat dreigt nu ook. De laatste opstand was die van een jaar geleden. Toen meldde de Zaïrese regering, dat voormalige Katangese gendarmes het land vanuit Angola waren binnengevallen. Die gendarmes stamden nog uit de eerste dagen van de onafhankelijkheid in 1960, toen Mojse Tsjombe, de slimste Kongolees, die ooit het politieke toneel betrad, in Katanga een eigen staatje en een eigen legertje vormde, dat hij misleidend gendarmerie doopte. Die gendarmes zijn het vorig jaar en ook nu weer het land binnengevallen, maar volgens het het Kongolese Nationale Bevrijdingsfront (FLNC) gaat het hier dit keer om meer, namelijk om een volksopstand. De vorige rebellie werd met vereende krachten (Marokkaanse troepen werden in Franse vliegtuigen aangevoerd en met Amerikaans materieel uitgerust) de kop ingedrukt, of althans naar de jungle verplaatst. De vraag is nu weer: moet het Westen en dan in de eerste plaats de Verenigde Staten een overwinning voor de „Almachtige krijgsman" uit het vuur slepen, met de kans de vingers gevoelig te branden? Bij zijn recente bezoek aan Nigerië riep president Carter emotioneel uit: „Het zijn de Afrikanen zelf die het best vreedzame oplossingen kunnen vinden voor Afrikaanse geschillen." Maar hij dacht daarbij aan Cubaanse en Russische hulptroepen, die langzamerhand bezig zijn het ene Afrikaanse land na het andere op te rollen en die misschien ook nu een rol spelen bij de opstand in Shaba. Langzamerhand staat al een kwart van het hele Cubaanse leger aan de verschillende fronten in Afrika. Hoewel de Amerikaanse buitenlandse politiek nog steeds lijdt onder het Vietnam-trauma en Washington er weinig voor voelt, een rechtstreekse confrontatie aan te gaan met de Cubanen en de Russen in Afrika, begint de dominotheorie weer opgeld te doen. Angola en Mozambique zijn met behulp van de Cubanen onder een Marxistisch bewind gekomen, Ethiopië volgde en inmenging dreigt in Rhodesië, Namibië en Zambia en misschien zelfs Zuid-Afrika. Waar moet de rode streep getrokken worden? Het beroerde is, dat Moboetoe wel een spoor van vuur achterlaat, maar zijn overwinningen alleen in bed behaalt. Hij is een typisch voorbeeld van de Afrkaanse militaire dictator, die steunt op een deel van de veelstammige samenleving, daar zijn medestanders en vooral zijn mede-officieren uit recruteert en met weinig politiek inzicht de rest van het land onder de duim probeert te houden. Dat lukt steeds minder, want niet alleen in Shaba is het mis, maar ook in andere delen van het land is een langdurige guerrilla aan de gang. Bovendien heeft Moboetoe het leger, na de miserabele prestaties van het vorige jaar, gezuiverd, met als resultaat, dat hij ook daar geen staat meer op kan maken. Aan de andere kant, Zaïre is rijk aan bodemschatten (koper en kobalt) en waard om voor te vechten. En daar is geen enkele zekerheid, dat een eventuele opvolger er geen even grote puinhoop van maakt als Moboetoe. In Afrika (en trouwens waar niet?) volgen elites elkaar met de regelmaat van een klok op, om de fouten van hun voorgangers op nog grotere schaal te herhalen. En daarbij maakt het weinig uit, of die nieuwe elite Marxistisch, kapitalistisch, autoritair of democratisch is. De kernvraag is of er Cubanen in het spel zijn. Want over hun rol beginnen nogal wat Afrikaanse staten zich zorgen te maken. Heden ik, morgen gij, lijkt het wel. Mocht dat zo zijn, dan lijkt een fiat voor interventie van de Marxistische Afrikaanse landen mogelijk en krijgt Moboetoe de kans, naar een nieuwe overwinning te snellen. Ook al zal hij een spoor van vuur, verwoesting en corruptie achterlaten. --- Zegt Trijntje Fop: OP EEN ZWAAN Een lelijkheidscomplex bezwaarde het denken van een zwaan te Naarden, een mooie grote zwaan, die klein en heel erg lelijk dacht te zijn, zo lelijk dat zij het bestaande vijvercomplex geheel onlzwaande. --- Aansluiting SCHOOLSE NOTITIES door Willem van Tilburg Dat de aansluiting tussen het lager onderwijs en het voortgezet onderwijs niet zo verloopt als zou moeten, wisten we al. Dat de Commissie Analyse Voortgezet Onderwijs (CAVO) door middel van vragenlijsten gegevens wilde verkrijgen om na te gaan hoe die aansluiting verloopt, is natuurlijk haar goed recht, maar het antwoord kon even natuurlijk niet anders zijn dan wat allemaal al bekend is. Nu is het aardige van zulke commissies dat ze het niet bij antwoorden en conclusies alleen laten, maar ook altijd druk in de weer zijn aanbevelingen aan wie dan ook, maar voornamelijk beleidsinstanties, bij elkaar te piekeren. Dat moet ook wel, want anders is het werk jammer van de tijd en de moeite en bovendien zou een zichzelf respecterende commissie zichzelf tot een lachertje maken als er niets uitgebroed wordt waar ze op z'n minst zelf trots op kunnen zijn. Deze commissie komt tot vijf aanbevelingen op grond van de gegevens van de vragenlijsten en die aanbevelingen zijn dan bedoeld voor de beleidsinstanties van Onderwijs en Wetenschappen. Een van die aanbevelingen is dat ~een goed aansprekende voorlichtingscampagne voor ouders en scholen ertoe zou kunnen bijdragen een juist beeld te geven van de onderscheiden vormen van voortgezet onderwijs, zowel ten aanzien van de ontwikkelings- en ontplooiingsmogelijkheden voor verschillend begaafde leerlingen". In gewoon Nederlands betekent deze zin niet anders dan dat je mensen precies moet vertellen hoe dat nu zit met mavo's, havo's en lager beroepsonderwijs en zo. Welnu, afgezien van het feit dat ieder jaar al een aantal honderduizenden exemplaren van de landelijke Onderwijskrant onder zesde klassers van lagere scholen wordt verspreid, afgezien ook van de vele pogingen om voorlichting te geven via ouderavonden, voorlichtingsavonden, kranten, brochures, enz. is het natuurlijk een aanbeveling van niks. Want niemand, al is hij ook gewapend met de meest uitgebreide kennis van zaken over de onderscheiden vormen van voortgezet onderwijs, kan daarna een kant uit met een verbetering van de aansluiting tussen het lo en het vo. En niemand komt ook maar een steek verder als, zoals de aanbeveling verder luidt, de voorlichtingscampagne wordt afgesloten met het verspreiden van een vademecum, waarin mogelijkheden, problemen en oplossingen zijn opgenomen. Zo blijven we maar verspreiden en inventariseren en voorlichten, terwijl het vademecum in de boekenkast of prullenmand verdwijnt en de mogelijkheid en de problemen al bekend waren en niet veranderen. Zo'n aanbeveling is dan ook niet meer dan een machteloze poging gaatjes te vullen en de kern te versluieren. Zolang met grote bogen wordt heen gelopen om het werkelijke probleem, namelijk het verschil in opvattingen, opstelling en instelling tegenover het schoolkind/de leerling, zolang is elke aanbeveling die daar of weinig of helemaal niet mee te maken heeft een nietszeggende kreet, die geen enkele feitelijke consequentie zal hebben. Met de aansluitingsproblematiek is het precies zo gesteld als bij het kleuteronderwijs-lager onderwijs. Beide schooltypen weten en begrijpen te weinig van elkaar. In sterkere, veel sterkere mate is dat het geval tussen het lo en het vo. Er bestaan grote verschillen in opvattingen, in doelen, in werkwijzen, in instelling. Het ergste is niet dat die verschillen bestaan, maar dat men onderling niet of onvoldoende op de hoogte is van eikaars (verschillende) denkbeelden en ideeën. Zolang dat probleem niet wordt aangepakt, met andere woorden zolang lo en vo elkaar niet informeren, niet met elkaar praten, elkaars opvattingen niet ter discussie stellen en dus niet dichter bij elkaar komen, zolang zal er niets aan die aansluitingsproblematiek veranderen. Sterker, door een steeds duidelijker wordende profilering van het lager onderwijs, van het nieuwe basisonderwijs, zal die aansluitingsproblematiek alleen maar groter worden. De enige relevante aanbeveling van de C AVO sluit aan op die problematiek: het overleg over leerstof en didactischmethodische werkwijzen tussen onderwijsgevenden bij het lager en het voortgezet onderwijs moet op gang gebracht of gestimuleerd worden. Merkwaardig is alleen dat dit de laatste in plaats van de eerste aanbeveling is en dat wel over leerstof en aanpak, maar niet over de leerling wordt gesproken. De commissie mag in haar andere aanbevelingen dan nog willen dat scholen voor vo faciliteiten verleend moeten worden om voorzieningen in de vorm van interne begeleiding te treffen en dat begeleidingsdiensten en pedagogische centra die scholen behulpzaam moeten zijn, maar dat zijn allemaal zaken die of niet gebeuren of in het toaalgebeuren nauwelijks zoden aan de dijk zetten en ook niet wezenlijk zijn voor de wil en het zien van de noodzakelijkheid om samen met elkaar in zee te gaan. Hulp en faciliteiten hebben pas zin als er een bereidheid bestaat eikaars opvattingen en de juistheid van die opvattingen te analyseren. En dan nog heeft die bereidheid voor de aansluitingsproblematiek alleen maar waarde als begonnen wordt niet de leerstof en de didactisch-methodische aanpak, maar de leerling centraal te stellen. --- Rode Brigades werken vrijwel onzichtbaar (Van een Reuter-correspondent) Hoe kunnen de gewapende extremisten, die Aldo Moro vermoordden, voortdurend hun slachtoffers blijven uitkiezen, dag in dag uit, en toch buiten schot blijven? Het geheim van hun "succes" moet volgens Italiaanse politiekringen worden gezocht in hun op militaire leest geschoeide organisatie, hun betrekkelijk kleine aantal en hun geheimhouding. Het kan ook liggen aan het feit dat Italië veel verschillende politiediensten heeft en dat het land ernstig gebukt gaat onder werkloosheid en problemen die andersdenkenden aanmoedigen. „Hoe kan ik weten hoeveel terroristen er op pad zijn," zo vroeg Filippo Fiorelli van de Tuhjnse politieke politie zich af. ~Ze leven ondergronds, beschermd door hun sympathisanten, en ze duiken slechts op om te doden of te verminken." Een gearresteerd lid van de Rode Brigades, Cristoforo Piancone, beweerde in een interview dat er ongeveer 1500 leden van de beweging zijn in vier "colonnes" — in Rome, Turijn, Milaan en Genua. Maar rechercheurs geloven dat dit cijfer te hoog is en enkelen schatten hun aantal op 300 tot 600. „De Rode Brigades opereren met militaire precisie," zei een politiefunctionaris. „Ze hebben een driehoekige structuur en de eenheid aan de basis weet slechts wat de opdrachtgevers aan de top hun willen zeggen. Zeer vaak, zo voegde de functionariseraan toe, kent de eenheid aan de basis slechts één ander lid van de Rode Brigades, die de opdrachten verstrekt." De Brigades hebben een boek met richtlijnen wat hun vertelt dat ze onmiddellijk een schuilplaats moeten ontruimen als een van hun kameraden is gepakt en dit gebeurde kennelijk ook toen Piancone tijdenß een vuurgevecht in Turijn werd getroffen en door zijn kameraden bij een ziekenhuis werd achtergelaten. Enkele weken later vond de politie zijn schuilplaats. In de tweekamer-flat werden geen wapens of munitie aangetroffen, vermoedelijk omdat deze waren gebruikt bij de mede door Piancone gepleegde guerrilla-aanslag op een cipier — maar hij lag vol documenten, vervalste papieren en een lijst met namen mogelijk van toekomstige slachtoffers. De kameraden van Piancone hebben vrijwel zeker een andere flat in Turijn betrokken. In Rome ontdekte de politie een andere schuilplaats van de Rode Brigades vol geweren, munitie, valse papieren, een lijst met namen en een handboek om te functioneren als een efficiënt lid van de Brigades. De extremisten hadden deze schuilplaats kennelijk inderhaast ontruimd, maar ze hebben vrijwel zeker een andere Romeinse flat als basis ge- vonden „Dit is een andere moeilijkheid," zei de politiefunctionaris. „Ze opereren alleen in steden, waar het gemakkelijk is een flat te huren en min of meer anoniem te leven. Als de Brigades een huis of een flat in een kleine stad of een dorp zouden huren zou de plaatselijke carabinieri (para-militaire nationale politie) er spoedig lucht van krijgen." Een van de grote onbekenden is hoeveel mensen de Brigades gunstig gezind zijn. Meer dan andere Westeuropese landen heeft Italië een grote gemeenschap van werkloze oud-studenten die voor zichzelf geen toekomst zien in het „establishment" van het land en die zich gemakkelijk verbitterd keren tegen het systeem. Een aantal van deze mensen, die zich bij uiterst linkse groeperingen hebben aangesloten als „voortdurende strijd", „arbeidersmacht" en „arbeiderszelfbestuur", zou in het geheim leden van de Rode Brigades kunnen bijstaan zonder zich in te laten met hun moorddadige ondernemingen. Om deze reden heeft de Italiaanse politie veel extreem-linksen opgepakt in de hoop dat een van hen de autoriteiten op het spoor van de moordenaars van Moro zou kunnen zetten. Tot dusver was het enige resultaat een reeks van protesten van extreem-links tegen wat politievervolging wordt genoemd. De meeßte opgepakten zijn weer vrijgelaten. Veel leden van de Rode Brigades, zoals oprichter Renato Curcio, zijn oudstudenten die in de extreem-linkse randbewegingen zijn blijven opereren na de studentenonlusten van 1968 die over Europa rolden. Maar anderen, zoals Piancone, waren vroeger arbeiders. Piancone, wiens vader een verfwinkel drijft en wiens moeder een kleine wasserij heeft, werkte in een van de Fiatbedrijven in Turijn en was een tijd lang actief in de communistische partij. Hij verwierp kennelijk de betrekkelijk gematigde lijn van de communisten en keerde zich tot het geweld als een oplossing voor de Italiaanse problemen. De politie gelooft dat de Rode Brigades in Fiat-bedrijven zijn geïnfiltreerd en communistische vakbondsleden daar dringen er bij de arbeiders op aan de extremisten niet te helpen. Maar de spontane en grootscheepse arbeidersprotesten in geheel Italië over de ontvoering van en de moord op Moro lijken erop te wijzen dat sympathie voorde extremisten in de bedrijven niet wijd verbreid kan zijn. Een andere mogelijke verklaring voor het „succes" van de Rode Brigades is dat Italië niet een enkelvoudige politiemacht heeft en dat de geheime diensten een volledige hervorming hebben ondergaan. In Rome bijvoorbeeld is er de staatspolitie, bekend als openbare veiligheid, de para-militaire carabinieri, de gemeentepolitie, de rijkspolitie, de douaniers en de commiezen en verschillende particuliere groepen van nachtwakers. De bedoeling is dat ze gecoördineerd werken maar vaak handelen ze als rivalen. Een laatste verklaring is, evenals de andere, bijna niet te bewijzen dat veel mensen erg bang zijn voor de Rode Brigades en dat ze de politie niet genoeg vertrouwen om haar in vertrouwen te nemen. Het kostte rechter Guido Barbaro weken om een jury samen te stellen voor het proces tegen 15 leden van de Rode Brigades in Turijn op beschuldiging van het vormen van een gewapende bende ter ondermijning van de staat. Potentiële leden van de jury excuseerden zich herhaaldelijk en weigerden in de jury zitting te nemen. Piancone zei in zijn interview dat het gemakkelijk was een politie-onderzoek te doen ombuigen, dat leek tot ontdekking van de Brigades te zullen leiden. Het enige dat daarvoor nodig was, zo zei hij, was een telefoontje naar een politieman die aan het onderzoek deelnam waarbij hem werd verteld wanneer zijn kind elke morgen naar de kleuterschool ging en wanneer het naar huis ging. De richting waarin het onderzoek zich bewoog, veranderde onmiddellijk. Als dit waar is dan is het ook waar van gewone burgers die wellicht weten waar de Rode Brigades te vinden zijn, maar die bang zijn het aan iemand te vertellen. • Drie leden van de Rode Brigades (Roberto Ognibene, Nadia Mantovani en Arialdo Lintrami) in de beklaagdenbank tijdens hun proces in Turijn in maart j. I. --- Hoe overleef ik longontsteking ? MEDISCH JOURNAAL door Boris Bouricius arts Bij Ko van Dijk is later gebleken dat hij niet aan een verwaarloosde longontsteking is overleden, maar aan een beroerte. Het eerste was aanvankelijk gemeld door de dokter die hem had behandeld. Het had wel zo kunnen zijn, dat van die longontsteking. Want er wordt tegenwoordig vaak zo licht over gedacht, door gezonden en misschien ook door dokters die nog niet vaak een echte rotte longontsteking meegemaakt hebben. Want behalve in verpleeghuizen komen ze niet meer zo vaak voor, gelukkig. Wat is dat een longontsteking? Om dat te begrijpen, eerst een verhaal hoe de borstkas van de mens in elkaar zit. Vanuit de mond en neus, die in de keelholte bij elkaar komen, gaan twee buizen naar omlaag. De achterste dient om voedsel en drinken naar de maag te transporteren en heet slokdarm. Die buis gaat alleen open als er iets door moet. De voorste buis heet luchtpijp en loopt eerst door het strottehoofd, een stel stukken kraakbeen die de luchtpijp openhouden. Door het strotteklepje kan de luchtpijp tijdelijk worden dichtgemaakt als er voedsel door de slokdarm moet. Als dat niet tijdig gebeurt, geraakt er voedsel of vloeistof in de luchtpijp. Dat heet verslikken. Wat er op die manier in is gekomen moet er zo snel mogelijk weer uit. Als dat niet gebeurt, wordt de doorgang van de lucht belemmerd, met dikwijls kwade gevolgen. De luchtpijp wordt onder het strottehoofd opengehouden door kraakbeenringen in de wand ervan. Of liever gezegd: eerst door „hoefïjzers" van die stof. Een stuk lager, binnen de borstkas, splitst die luchtpijp, ook wel trachea genoemd, zich in tweeën en wordt verder naar binnen opengehouden door echte ringen van kraakbeen. Na de splitsing heten de luchtpijpen ook wel bronchiën. De bronchiën splitsen zich weer tot maar hele dunne buisjes overblijven, de bronchiolen. Waar de luchtpijp zich splitst in tweeen, lopen ieder van de bronchiën naar een long, dus een naar links en een naar rechts. De bronchiën van iedere long gaan zich zoals gezegd weer splitsen; dte links in twee, rechts in drie takken, ieder van de vijf naar een apart deel van de long dat kwab heet. Dus: de linkerlong heeft twee kwabben, de rechter drie. Intussen is de ~boom" die zo ontstaat niet de enige. Er is ook nog een „bloedvatenboom", zelfs twee. De ene, de longslagader, komt van oorsprong uit de rechter helft van het hart, splitst zich in tweeën, en daama weer in tweeën (links) en in drieën (rechts), verdeelt zich weer in fijnere en fijnere takjes tot de bloedvaten vlak voor de haarvaten. Die zijn voorzien van kringspieren. Als daarvan veel ontspannen zijn, gaat er veel bloed door de longen. Als ze gespannen zijn, gaat er weinig bloed door de longen. Dat is net zo met de kleine vertakkingen van de bronchiën. Die hebben ook kringspieren. Als die spannen kan er weinig lucht door, als ze ontspannen zijn, veel. Normaal zijn ze ontspannen, alleen als de lucht vijandig lijkt, gespannen. De kleine ïuchtpijpjes, de bronchiolen, monden ieder uit in een holle ruimte, de longblaasjes. Die holle ruimte heeft heel dun om zich heen een laag cellen, het longblaasjesslijmvlies. Zo dun, dat er gemakkelijk lucht doorheen gaat naar de haarvaten waarin de kleine longslagaderen eindigen, en die zich als een netwerk om die blaadjes gevormd hebben. De longblaasjes worden normaal opengehouden omdat daaromheen elastische, rubberachtige vezels eraan trekken. Van de haarvaten gaat het bloed naar de longaderen, steeds grotere, en verderop naar het hart. Long en longkwabben zijn bekleed met het longvlies, dat overgaat in het borstvlies, tegen de binnenkant van de ribben. Hoofdzakelijk door het middenrif, maar ook door de spieren tussen de ribben en van de nek wordt tijdens de inademing de longen volgezogen met verse lucht, tijdens de uitademing leeggeperst van lucht die intussen in de longblaasjes een deel van de zuurstof is kwijtgeraakt in het bloed in ruil voor koolzuur, de afvalstof. In- en uitademen gaan ongeveer 12 keer per minuut bij iemand die gezond is. Wanneer hij (of zij) koorts heeft veel vaker, bij iedere graad temperat uursverhoging vier keer per minuut extra. Met de ingeademde lucht komen altijd ziektekiemen mee. Die worden normalerwijs op de lange weg de longen in tegengehouden door het behaard slijmvlies, waarmee de luchtpijp en bronchiën zijn bekleed. Datzelfde gebeurt ook met deeltjes stof van buiten. De haartjes trillen en werken de ziektekiemen en het stof opgelost in het slijm naar boven. Voor zover de ziektekiemen kwaad kunnen en het lijf ermee af kan rekenen gebeurt dat. Slechts als die erg kwaadaardig zijn (bij longpest) is dat onschadelijk maken niet zo eenvoudig, bij mensen die niet tevoren ziek waren. Dan vermenigvuldigen zich de ziektekiemen, ze dringen door tot in de longblaasjes, maken ook daar dat het slijmvlies slijm gaat maken en verstoppen zo de longblaasjes. Zij kunnen hun werk niet doen, namelijk zorgen, dat het bloed zuurstof krijgt en ontdaan wordt van koolzuur. Wie dat heeft, wordt benauwd, hij gaat vaker ademen, veel vaker dan de extra vier keer per graad temperatuursverhoging. Het sneller ademen zorgt ook, dat neusvleugels gaan meetrillen (het neusvleugelen) en dat de hulpademhalingsspieren worden gebruikt: de zieke hijgt. Dit is een longontsteking, waarbij de luchtpijpen het eerst worden aangedaan en dan pas de longblaasjes. Ook een, waarbij alle delen van de long zijn aangedaan. Niet allemaal even erg, hier en daar meer dan anderen. Er is ook een vorm, waarbij een kwab is aangedaan, de zogenaamde lobaire pneumonie (longontsteking) in tegenstelling tot de eerstgenoemde, de bronchopneu'monie. De longpest is erg besmettelijk, sommige vogelziektekiemen zijn dat ook. Als duiven ziek worden, wordt dat niet zelden het eerst gemerkt aan de longontsteking van de duivenmelkers. Er zijn dan van de duiven heel veel ziektekiemen, ook wel eens schadelijk voor de familie van de duivenmelkers. Maar heel vaak is daar alleen een afweer, zonder erg ziek worden. Van gezonden naar mensen met ziektes, mensen die veel roken, mensen die reeds longkwalen hebben. Daar is niet zelden de afweer minder. Het slijmvlies van de bronchiën is vrij vaak beschadigd. Het gebeurt ook niet als uitzondering dat het lijf denkt dat de lucht vijandig is en de luchtpijpjes samenknijpt. Zoiets wordt ook wei eens astma genoemd. Een toestand die uitnodigt tot stilstand van het slijm plus ziektekiemen die al in de longen zaten. Het is overbekend dat astma erger wordt als de mens met de kwaal zich druk maakt. Het is zijn zwakke punt. Zelfs zijn er dokters die zeggen dat de astma op zichzelf al een uiting van onbehagen en van onvrede is met het leven. Hoe het ook zij, er is in al die lichamelijke toestanden volop gelegenheid voor het ontstaan van een infectiehaard binnenin. Niet zelden aanvankelijk miskend door wie het heeft. De zieke denkt: ik heb een koutje. Vooral als hij wat zijn werk betreft plichtsgetrouw is. Toch wordt de dokter geraadpleegd. Die geeft dan wat penicilline of dergelijke. Maar wie dit verhaal heeft gelezen en er in gelooft zal ook niet denken dat alleen antibiotica voldoende is. Er is goede verpleging nodig voor de zieke voor wie dit vaak de enige manier is om onder plichten uit te komen. ---