• geen minimum inleg • gehele tegoed dagelijks vrij opneembaar • hoe hoger het spaarsaldo, hoe hoger het rentepercentage • twee keer per jaar rentebijschrijving Natuurlijk kunt u ook voor alle andere spaarvormen terecht bij de Bondsspaarbank. * Rentewijzigingen voorbehouden. De Bondsspaarbank doet meer voor spaarders. spaarbank . Dit is een publicatie van de Bondsspaarbank Midden Noord en Oost Nederland. . (Advertentie; • geen minimum inleg • tot f 5.000,- per kalendermaand vrij opneembaar • daarboven 1% retourrente • geen retourrente bij bijvoorbeeld huwelijk of aankoop eigen huis Natuurlijk kunt u ook voor alle andere spaarvormen terecht bij de Bondsspaarbank. * Rentewijzigingen voorbehouden. De Bondsspaarbank doet meer voor spaarders. •paarbank . Dit is een publicatie van de Bondsspaarbank Midden Noord en Oost Nederland. . --- (Advertentie) • geen minimum inleg • tegoed tot f 2.500,- per kalendermaand vrij opneembaar • 1% retourrente bij iedere opname boven de f 2.500,- • geen retourrente bij bijvoorbeeld huwelijk of aankoop eigen huis Natuurlijk kunt u ook voor alleandere spaarvormen terecht bij de Bondsspaarbank. * Rentewijzigingen voorbehouden. De Bondsspaarbank doet meer voor spaarders. spaarbank • Dit is ren publicatie van de Bondsspaarbank Midden Noord en Oost Nederland. --- Leven meten per miljardste gram Expeditie naar Antarctica door Kees Wiese • Tk ben gefascineerd door deze I processen. De eenheid in de -Llevende natuur fascineert me meer dan de verscheidenheid aan levensvormen, die veldbiologen zo boeit". Dat zegt NIOZ-biochemicus Jan Vosjan in het rustige zomerlaboratorium van het station. En bescheiden voegt hij eraan toe: Ik kan me niet voorstellen dat het iemand interesseert". Maar dat maakt natuurlijk juist nieuwsgierig. De processen waarop hij doelt rijn het aanmaken en gebruiken van adenosine-tri-fosfaat (ATP) in alle energie kostende levensprocessen en het elektronentransportsysteem bij alle vormen van ademhaling (verbranding) en afbraak. Alle levende organismen gebruiken ATP; in alle organismen is, ongeacht hun vorm, derhalve een zekere voorraad ATP aanwezig. Die hoeveelheid geeft een maat voor leven, voor de biomassa. Vermenigvuldigd met 250 geeft het ongeveer de hoeveelheid koolstof, die door leven wordt gebonden. De hoeveelheid ATP in de waterkolom blijkt uiterst nauwkeurig te bepalen met behulp van een enzym (luciferine/luciferase) dat vuurvliegjes en zeevonk gebruiken om lichtflitsjes te maken. Het gaat om miljardste grammen ATP per liter. De lichtflitsjes die een watermonster geeft na toevoeging van het enzym, worden geteld met een fotomultiplier - een weinig spectaculair ogend, maar geavanceerd apparaat dat zijn telling meteen in een computer invoert. Het bepalen van het ATP-gehalte in de waterkolom deed Vosjan eerder in de Noord- en Waddenzee, tijdens de Snellius-11-expeditie in de Bandazee tot zeven kilometer diepte.(l9B4-1985) en tijdens een reis met het Duitse poolschip 'Polarstern' in de Antarctische Weddellzee (1989). "Ik ben geïnteresseerd in de verdeling van de biomassa in water en in de bodem in alle zeeën en oceanen ter wereld", zegt Jan Vosjan, "en in de snelheid van omzetting en afbraak". Tijdens de laatste tocht keek hij ook naar het effect van ultraviolette straling (UVB) op het ATPgehalte. Dat onderzoek wordt nu, tijdens de eerste grote Nederlandse Antarctica-expeditie, uitgebreid voortgezet. De betekenis van dit onderzoek is duidelijk. Menselijke activiteit veroorzaakt met name boven Antarctica een verdunning van de ozonlaag in de stratosfeer: het befaamde 'gat' in de ozonlaag. Die laag beschermt de aarde tegen het harde ultraviolette licht van de zon (UVB). Door het 'gat' bereikt meer van deze straling Antarctica. Vastgesteld is reeds dat deze grotere hoeveelheid straling levende materie schaadt: het ATPgehalte daalt, soms zelfs (zoals Vosjan in de Weddell Zee vaststelde) met 75 percent in de bovenste dertig meter water. Vosjan en zijn collega Eijsbrand Pauptit (56 en de nestor van de expeditie) bestralen nu in het zomerlaboratorium watermonsters uit de Admiraliteitsbaai op een optische bank met ultraviolet licht (golflengte 290-320 mm) en meten het effect daarvan op het ATP-gehalte. Na een paar uur bestralen blijkt heel wat ATP (en dus leven) verloren te zijn gegaan. Wordt het bestralen na drie uur gestopt, dan lijkt herstel op te treden. Na vijf uur bestraling niet meer. De werkelijkheid is uiteraard gecompliceerder dan in een laboratoriumopstelling kan worden nagebootst. De organismen in het water van de Admiraliteitsbaai, die hogere dosis UVB-straling te verwerken krijgen, blijven niet - zoals in het watermonster in het laboratorium - op dezelfde plaats. Zij zwerven rond en de wind zorgt voor golven en opwelling, waardoor de waterlaag boven hen steeds verschilt. Hoe diep het ultraviolette licht in het water doordringt is afhankelijk van de helderheid van dat water. Ook die meten de onderzoekers, maar met een apparaat (het enige apparaat dat Jan Vosjan niet in tweevoud meenam) dat het begaf en nu waarden geeft die pas thuis (op Texel) kunnen worden geijkt. De hoeveelheid ATP, de hoeveelheid leven die in het water kan ontstaan, is afhankelijk van de hoeveelheid voedingsstoffen en de hoeveelheid zonlicht (voor fotosynthese). Temperatuur lijkt een ondergeschikte rol te spelen. Ook daarnaar doen Vosjan en Pauptit onderzoek. Temperatuur bepaalt wel de snelheid van afbraakprocessen (het elektronentransportsysteem) - olie zal in koude wateren langzamer afbreken dan in tropische. Voedingsstoffen zijn er in de Antarctische wateren genoeg en in de zomer is er heel veel licht. "Het kan hier groeien als een tierelier", zegt Jan Vosjan dan ook. Toch zijn er - en dat heet de Antarctische paradox - in de Antarctis plaatsen waar het aan leven leeg blijft. --- 'Eeuwig zonde als apparatuur en kennis verloren gaat' Groningen heeft Grafisch Museum Van onze verslaggever Onno Hefti . i Wethouder Gietema opent donderdag om 15.00 uur officieel het Grafisch Museum aan de Rabenhauptstraat in Groningen voor het publiek en daarmee komt een einde aan vijf jaar durende onzekerheid. Hoewel het oude schoolgebouw op huisnummer 65 al in 1985 symbolisch voor één gulden door de gemeente Groningen aan de Stichting Grafisch Museum werd overgedragen en een groot deel van de te tonen machines snel gevonden was, kwam de opening niet in één dag tot stand. dat het dichtstbijzijnde grafische museum in het Drentse Meppel in moeilijkheden verkeert. 'Toch zijn we er als stichting van overtuigd dat Groningen een dergelijk museum moet hebben," aldus Potma. "De stad heeft nou eenmaal een enorme traditie op het gebied van de grafische industrie. Ik hoef maar te verwijzen naar bedrijven als Wolters-Noordhoff, Lijnco en het Nieuwsblad van het Noorden. Het zou eeuwig zonde zijn als al die kennis en apparatuur voor het nageslacht verloren zouden gaan." Wat dat laatste betreft, ia het tijdstip van opening van het Grafisch Museum in Groningen volgens Potma niet zo slecht gekozen. "De grafische industrie is de afgelopen eeuw aan een ware revolutie onderhevig geweest. Dat is in het nieuwe museum ook heel goed te zien. Zo zijn alle genera- "Het realiseren van het Grafisch Museum was geen eenvoudige klus. Met man en macht moest - zonder structurele subsidies — aan de opzet worden gewerkt," zegt adjunct-directeur ing. N. A. M. Potma van het Nieuwsblad van het Noorden en tevens bestuursvoorzitter van de Stichting Grafisch Museum. "Met name de financiële kant van de zaak heeft voor vertraging gezorgd. In ons achterhoofd hadden we vanaf het begin dat het project met minimale kosten en met behulp van vrijwilligers op poten moest worden gezet. Gelukkig bleek de animo, na een oproep in de krant, heelgroot." Met name het laatste jaar voor de opening was er de wetenschap ties machines — van een door stoom aangedreven drukpers uit 1900 tot en met de allernieuwste desk top publishing-systemen — in het gebouw te vinden. , Ook plaatsvervangend directeur M. C. Versteeg van de School voor Vorming en Techniek Leonardo da Vinei in Groningen, die als enige school in het Noorden een richtihg Grafische Techniek in huis heeft, is zeer blij met het nieuwe museum. "Het is een prima manier om aandacht te vragen voor het grafische vak. De bekendheid met het werken in de grafische sector is nou eenmaal niet zo erg groot. Het Grafisch Museum kan daar uitstekend bij helpen." De afdeling Grafische Techniek van de Leonardo da Vinci-school liet daarom een speciale verjaardagskalender vervaardigen, waarvan de opbrengst ten goede komt aan het Grafisch Museum. In de kalender zijn twaalf illustraties terug te vinden. "We hopen dat ons initiatief een bijdrage kan leveren aan een succesvolle start van het museum. We hebben 2.000 van die kalenders laten drukken. Ze zijn voorlopig voor vijf gulden te koop in het museum." ■ De heren Potma (rechts) en Versteeg bij een van de 'oudgedienden' in het nieuwe Grafisch Museum: "Ook grote educatieve waarde." Foto: Han de Graaf. --- Vakkennis "De vakkennis behorende bij de allereerste druk- en zettechnieken dreigt momenteel echt uit te sterven," zegt Potma. "In het museum wordt een vrij compleet beeld geschetst van de veranderingen. En dat is grotendeels te danken aan de oude vakkennis, die nu nog hier en daar aanwezig is. Dat is een van de redenen waarom we het museum per se nu wilden openen. Ook met het oog op de sponsors. In de zeven jaar sinds de oprichting van de Vereniging tot Behoud van Grafische Machines, de voorloper van de Stichting Grafisch Museum, bleek dat steeds moeilijker te worden. Die bedrijven wilden wel eens iets concreets zien voor ze er geld in gingen stoppen. En dat museum ging maar niet open." Tijdens het speuren naar oude, niet meer in gebruik zijnde machines, stuitten de medewerkers van het museum de afgelopen jaren op veel gelijksoortige machines. Her en der in de stad ligt dan ook nog vrij veel apparatuur opgeslagen. "Het is belangrijk dat een zo compleet mogelijk beeld wordt geschetst van de drie produktiegangen in de grafische industrie: het zetten, het drukken en het afwerken," zegt Potma. "Bovendien wordt gepoogd de sfeer van het oude grafische ambacht over te brengen op de bezoeker. Mijns inziens zijn we daar al vrij goed in geslaagd. Maar het kan best zijn dat de nu opgeslagen apparatuur nog eens in de collectie wordt opgenomen." Toevallig valt de opening van het Grafisch Museum in de week waarop traditiegetrouw de zogeheten Koppermaandag wordt gevierd. "Dat is een grafische feestdag, die nog dateert uit de gildentijd in de eerste helft van de vijftiende eeuw," aldus Versteeg. Hoewel de viering van de Koppermaandag in de drukkerswereld nooit helemaal is verdwenen, kwam aan de daarmee verbonden tradities eind vorige eeuw grotendeels een eind. Drukkerij Knoop in Haren nam vijftien jaar geleden in het district Groningen het initiatief de traditie van de zogenoemde Koppermaandagprent weer in ere te herstellen. "De Koppermaandagprent kun je zien als een soort proefwerk van een leerling aan zijn leermeester," vertelt Versteeg. "Mede om die reden — maar ook omdat de drukkerij dit jaar haar 50-jarig jubileum viert — viel Knoop de eer te beurt ook dit jaar de Koppermaandagprent aan te bieden aan burgemeester Weide van Haren." --- Rondleiding Na het officiële programma rond de uitreiking van de prent in hotel-restaurant De Horst in Harena, vertrokken de genodigden - voornamelijk directeuren van grafische bedrijven uit de omgeving — gisteren per bus naar het Grafisch Museum in Groningen. Het gezelschap viel de eer te beurt de eerste besloten rondleiding aan de Rabenhauptstraat te mogen meemaken. Naast het tonen van machines en vakkennis ligt het in de bedoeling dat het museum een hele duidelijke educatieve functie krijgt. "Het is helemaal niet ondenkbaar dat de excursies, die onder meer met grote regelmaat bij het Nieuwsblad van Noorden worden gehouden, in de toekomst een vervolg krijgen in het Grafisch Museum. Als je tegenwoordig als leek bij een krant komt, vallen daar eigenlijk alleen de moderne beeldschermtechnieken nog te zien. De bezoeker krijgt geen beeld van het in lood zetten en inbinden zoals dat vroeger ging," aldus Potma. Hoewel het museum aan de Rabenhauptstraat donderdag al wordt geopend, is de bovenverdieping niet helemaal klaar. Ook de electriciteitsvoorzieningen zijn nog niet optimaal, zodat niet alle apparatuur gelijktijdig in werking kan worden gesteld. Door vrijwilligers wordt daar momenteel hard aan gewerkt. "Hoewel de animo vrij groot is, hebben we nog wel behoefte aan mensen met echte praktijkkennis. Dat zouden bijvoorbeeld heel goed grafische mensen kunnen zijn, die met de VUT zijn of een AOW-uitkering genieten." Versteeg is ontroerd door het enthousiasme waarmee de vrijwilligers, met name degenen afkomstig uit de grafische sector, de afgelopen maanden aan de opbouw van het museum hebben gewerkt. "Als je die 'oude' vaklui nu weer aan het werk ziet, kan ik daar tranen van in mijn ogen krijgen. Ze laten goed merken dat ze er heel erg van genieten weer even met het grafische vak in aanraking te zijn. Het enthousiasme is af en toe zo groot dat ik bang ben dat ze na deze klus in een groter gat vallen dan toen ze ophielden met werken." Potmsr heeft goede hoop dat het Grafisch Museum in korte tijd een succes kan zijn. Het schatten van bezoekersaantallen vindt hij echter een moeilijke zaak. "Maar 3.000 betalende bezoekers, dat moet in het eersle jaar toch wel kunnen. Voor volwassenen is de toegangsprijs vastgesteld op 3.50 gulden. Het museum is voorlopig dagelijks (van dinsdag tot en met zaterdag) geopend van 13.00-17.00 uur. --- Autoverkoop VS gedaald Van onze correspondent DETROIT — De autofabrikanten in de Verenigde Staten hebben vorig jaar 14,1 miljoen personen* en vrachtwagens verkocht. Dat zijn er ruim 750.000 minder dan in 1989 en het is het kleinste aantal sinds 1983, toen er 12,3 miljoen aan de man werden gebracht, zo is in Detroit bekendgemaakt. In december was er wel sprake van een opleving in de verkoop van vooral luxe personenwagens. De kopers wilden een nieuwe weeldebelasting en een heffing op auto's die veel brandstof verbruiken voor zijn. Beide heffingen zijn op 1 januari dit jaar ingegaan. Niettemin verkocht General Motors, Amerika's grootste autoproducent, vorig jaar 4,5 procent minder. Ford zag zijn verkoop met 10,7 procent verminderen, terwijl Chrysler het met 13,6 procent minder moest doen. De Amerikaanse autoproducenten moesten het afleggen tegen hun buitenlandse collega's en zagen vooral de Japanse producenten meer auto's verkopen. Toyota wist maar liefst 63,6 procent meer auto's af te zetten en Honda 18,8 procent. --- Buiten door Sietzo Dijkhuizen Zwermen bieden voordeel Het bosje dat de kleine wei afsluit is een grauwe, donkere wand. Op één plek komt er ergens van achteren een beetje licht en is te zien dat de wand bestaat uit bomen. Een berk geeft met zijn witte schors de verticale lijnen wat meer accent, maar de rest blijft een onbestemde massa. Aan de bovenkant jaagt een harde wind uit het noordwesten er plukken donkergrijs overheen. Er is eventjes geen miezerige regen. Moet dit januari zijn? De elf schapen zijn nadrukkelijk onverstoorbaar. Ze zoeken net zo voedsel als in juli, toen de vacht even dik was. Ze brengen in elk geval nog wat leven in het sombere plaatje. Geen vijf seconden later is het beeld veranderd. Boven het bosje komen duiven met snelle wiekslag het toneel wijzigen. De eerste zijn al halverwege het weilandje als vanachter het bos nog steeds schimmen verschijnen. Het is een grote groep houtduiven, duidelijk herkenbaar aan grootte, vleugelslag en witte strepen op de vleugels. Ze zijn te snel om zich rustig te laten tellen. Een poging tot schatten levert een aantal van driehonderd op. Ze hebben geen rust om neer te strijken. Grillig lijkt het, zwenkt de groep, maar verderop weer een bocht de hoogte in en verstoort dan de indruk van gedisciplineerde vliegers door rommelig en slordig verdeeld bovenin wat bomen een zitplek te zoeken. Het gaat gepaard met enig gekibbel, maar eindelijk heeft iedereen een plaats. Er is weinig nodig om ze klepperend weer te doen opvliegen. Dat gebeurt dus als ik doorloop, hun richting uit. Ik hoor geen waarschuwingskreet, maar al op honderd meter afstand gaan ze. Een mens betekent gevaar. En dus kun je beter wegwezen. De middag krijgt nog enkele keren zulke dynamische beelden. Uit een paar berken langs een zandweg stuiven kleine vogels weg als ik dichterbij kom. Tien, twintig, dertig. Vijftig...? Verderop gaan ze de bomen weer in. De kijker helpt me om te zien dat het kepen zijn, die vink-grote vogeltjes met de donkere kop en rug, witte stuit en oranje borst, die hier vanuit Scandinavië komen logeren. Er zitten een paar familieleden tussen, vinken. Bijna terug bij het uitgangspunt en de fiets, komt opnieuw een zwerm in het beeld. Spreeuwen. Die laten zich evenmin tellen. Maar het is nog geen 'wolk' van duizenden vogels. De grillig zwenkende formatie imponeert opnieuw door dat snelle volgen van de 'leider'. Trefzeker zwiert de groep langs de bomen, de huizen en schuren, rond de kerktoren. Geen vleugéltop raakt een andere. Dit stuntvliegen is op Eelde nog nooit vertoond. In deze tijd van het jaar zie je vaker zwermen vogels. Ook mezen en vinken hebben zich in groepen verzameld en wintergasten als kramsvogels en koperwieken zie je eveneens zelden alleen opereren. Zo eenkennig en fel op eigen gebied ze zijn in broedtijd, zo sociaal worden ze in najaar en winter. 'Sociaal' heeft hier een diepere betekenis dan die van gezellig'. Het heeft te maken met het functioneren van de gemeenschap. De groep biedt een aantal mogelijkheden tot gemakkelijker overleven. Een mooi voorbeeld vormen die houtduiven in de bomen, die snel vertrekken als iemand te dichtbij komt. Hoe druk iedereen in de groep het ook heeft met kibbelen, poetsen of luieren, er is altijd wel één die net even de kant opkijkt van het naderend gevaar. En met een seintje is de hele groep snel gealarmeerd. Je zou kunnen zeggen: een groep heeft x paar ogen, kijkt dus elk moment alle kanten op en kent dus een grote waakzaamheid. Binnen de groep is het veilig. Een rover die het beeld binnenkomt wordt eerder verrast dan de vogels. Voordat hij kan toeslaan gaat de hele troep als een wolk de lucht in, met vleugelgeklepper en soms kreten een verwarrende beweging scheppend. Zelfs als een havik zich domweg in die massa zou storten is de kans klein, dat hij er houvast zou krijgen aan een prooi. Hij concentreert zich liever op een ziek of zwak exemplaar dat niet goed kan meekomen. Al die ogen van de groep zijn ook handig bij het zoeken naar voedsel. Wat de een niet opmerkt ziet de ander wel. Een troep kepen die langs de houtwal trekt kent in die zin een goede samenwerking. Als er één dier op zichtbaar voedsel afgaat en gaat pikken is het een seintje voor de anderen om snel ook ter plaatse te zijn. Ze houden elkaar kennelijk ook voortdurend in de gaten. Vruchten- en zaadeters zijn een goed voorbeeld. Vooral wanneer het voedsel tijdelijk en plaatselijk overvloedig is gaan ze als awerm heel systematisch te werk. ledereen tl ie besdragende struiken als vuurdoorn in de tuin heeft, kent dat. Binnen de kortste keren kan zo'n struik finaal kaal gevreten zijn. Voor de vogels is dat heel doelmatig. Er wordt nergens een restje vergeten en verspild... Voor de mens is die efficiency vervelender. Hoe het groepswezen functioneert is ook heel duidelijk te zien bij kokmeeuwen. Wie op zijn balkonnetje één meeuw ziet en een stukje brood de lucht ingooit heeft in enkele seconden tien meeuwen rond het huis zweven. De opmerking "Het lijkt wel of ze elkaar waarschuwen..." heeft stellig een grond van waarheid. De functie van de vele ogen in een zwerm wordt goed geïllustreerd bij het kijken naar een eenzame houtduif. Als die ergens voedsel zoekt besteedt die meer tijd aan het waakzaam rondkijken en minder aan het eten dan hij zou doen in een groep. Hoewel een zwerm vogels de indruk kan wekken, dat het toch allemaal maar verdraagzame en "sociaal-voelende" dieren zijn, bestaat er wel degelijk onderlinge, individuele afstand. leder weet zijn plaats in de groep. ---