Natuur kraait victorie in Kekerdom Zeearend wordt opnieuw in Nederland geïntroduceerd Door Jan Bengevoord Het Wereld Natuur Fonds (WNF) in Nederland wil binnen tien jaar 200.000 hectare nieuwe natuur in Nederland realiseren. Dat is een verdubbeling van het natuurareaal. Eén miljard gulden of een half procent van het nationaal inkomen is daarvoor per jaar nodig, zo becijferen WNF-voorzitter Ed Nijpels en Pieter Winsemius als voorzitter van de Vereniging Natuurmonumenten. De grootste kansen voor nieuwe natuur liggen uit financieel oogpunt vooral in de uiterwaarden van de grote rivieren. Als het aan het WNF ligt dan begint de victorie van de natuur in Kekerdom aan de Waal. Eén van de hoogtepunten moet de terugkeer van de zeearend in Nederland worden. 'God schiep tussen hemel en aarde, Kekerdommers en Millingenaren, van 't kaf en de rest, schiep hij de milieurakkers uit de west' Deze agrarische hartekreet, in fraaie letters aangebracht op een groot bord bovenop de dijk naast het kerkje, maakt duidelijk dat niet iedereen in het 700 zielen tellende Kekerdom blij is met opmars van de natuur in de Millingerwaard. Hier moet even voorbij de plek waar de Rijn bij Lobith ons land binnenstroomt bijna symbolisch de uitbreiding van het natuurareaal in Nederland beginnen. Zo'n 200.000 hectare nieuwe natuur moet er binnen tien jaar in Nederland bijkomen, vinden de grote Nederlandse natuurorganisaties. De overheid is bescheidener en houdt het op de helft in 20 tot 30 jaar. Het grootste natuurontwikkelingsprojekt ligt in de Gelderse Poort. De uiterwaarden langs Waal en Rijn tussen grofweg Lobith, Nijmegen en Arnhem moeten landbouwvrij worden gemaakt door de boeren uit te kopen. De natuur moet hier zelf aan het werk, zo luidt de filosofie, terwijl de mens met de armen over elkaar ademloos toekijkt. Als hier het grootschalig creëren van nieuwe natuur lukt, dan kan dat tot voorbeeld dienen voor het gehele uiterwaardengebied in Nederland. In natuurproject Gelderse Poort -waar de Millingerwaard met als centrum Kekerdom deel van uitmaakt* met 10.000 hectare Nederlands en nog eens evenveel Duits gebied moeten uiteindelijk zeearenden en zwarte ooievaars nesten bouwen, elanden en edelherten door zompige plassen rennen en rivierduinen door wind en waterstroming aan de 'wandel' gaan. In tegenstelling tot zijn agrarische plaatsgenoten ziet café-baas Jo Janssen van het 't Wapen van Kekerdom wel brood in het natuurprojekt. Voor het symbolische bedrag van één gulden per jaar heeft hij een deel van zijn horeca-bedrijf beschikbaar gesteld voor een informatiecentrum van het Wereld Natuur Fonds (WNF) dat als gangmaker voor het Gelderse Poort-project fungeert. Een kunstenaar is druk doende om de bedoelingen van het WNF in prachtige kleuren op de witte muren van het info-centrum te schilderen. Briesende paarden draven op levende rivierduinen en koeien grazen op weitjes in oerbossen van wilgen en zwarte populieren bos. Uitbater Jo Janssen is in ieder geval verzekerd van klandizie door de groeiende stroom natuursupporters die het voorbeeld Millingerwaard bezoekt. De eerste bus bezoekers staat 's ochtends al in alle vroegte voor de deur. ■Johan Bekhuis in het natuurgebied De Gelderse Poort. © GPD/Benno ten Bruggencate --- Nieuw areaal "In de uiterwaarden tussen Emmerich in Duitsland en Arnhem en Nijmegen willen we alles bij elkaar zo'n 40.000 hectare nieuw natuurareaal realiseren, waarvan de helft op Duits gebied. In Nederland moet het beheer in handen komen van Staatsbosbeheer dat in deze regio volgens afspraken het natuurbeheer uitvoert, maar als Wereld Natuur Fonds willen we als motor voor het project fungeren. Daar waar ambtelijke molens langzaam draaien, kunnen wij een belangrijke rol vervullen," zegt Johan Bekhuis. Hij is door het WNF als beheerder in de Millingerwaard aangesteld. Ruim 70 hectare heeft het WNF in de Millingerwaard aangekocht. "Hier willen we laten zien hoe het allemaal kan gaan worden," legt Johan Bekhuis uit, terwijl we langs dichte wilgenbossen met open graslanden en ondergelopen kleiputten in de richting van de Waal wandelen. Pas aangekochte maisvelden liggen braak. Binnen enkele jaren zullen hier weer zo'n honderden soorten planten groeien, waarvan het zaad met de rivier wordt aangevoerd en met het rivierzand op de oevers wordt geblazen. Op de rivier vaart een constante stroom schepen. "We zullen er ons in Nederland definitief bij moeten neerleggen dat natuurgebieden alleen naast drukbevaren rivieren, overvolle autowegen, steden en industrieterreinen kunnen bestaan." De zeven Konikpaarden, die de rivierduinen begrazen, lijken zich van de luidruchtige transport-polonaise te water tussen Rotterdam en Ruhrgebied nauwelijks iets aan te trekken. De paardjes worden door het WNF aangeprezen als 'wild', maar laten zich graag door de manen strelen. "Ze zijn naar mijn smaak nog een beetje te tam, waardoor ze veel te veel suikerklontjes en ander lekkers van mensen krijgen.". --- Toegankelijk De kudde, met nog bloed in de aderen van de beroemde Poolse Tarpan-paarden, blijkt zichzelf volledig te kunnen bedruipen. Bekhuis: "Net als de kudde Galloway-runderen grijpen we alleen in als er door aanwas teveel dieren komen op een te klein oppervlak. Verder doen we niets. Natuurlijk is gezorgd voor een vluchtplaats bij hoog water. De dieren zijn in het beheer echter heel belangrijk. Ze zorgen ervoor dat het gebied open blijft en niet geheel dichtgroeit met bos." Van wandelaars en fietsers, die vrij het gebied kunnen betreden, hebben de dieren geen last. "Het is voor ons een principiële kwestie dat nieuwe natuurgebieden voor iedereen toegankelijk moeten zijn. Borden met Natuurreservaat, Verboden toegang' zijn voor ons uit den boze. In de gehele Gelderse Poort gaan we uit van volledige openstelling." Terug naar Kekerdom lopen we langs sprookjesachtig begroeide kleiputten met broedvogels als uiterst zeldzame blauwborsten, buidelmezen en zelfs grauwe ganzen die zich in 1977 weer in Nederland vestigden. Maar ook rugstreeppadden, libellen en vlinders bevolken de plassen die ontwaken uit de winterslaap. Het verderop gelegen ooibos van wilgen en zwarte elzen blijkt een dichtbegroeid oerwoud, waar over enkele weken de wielewalen en nachtegalen hun broedplaatsen in het ondoordringbaar struweel zullen opzoeken. "Als je hier loopt dan gaat je hart toch wel even sneller kloppen. Het is ongelooflijk om te zien hoe snel de natuur een gebied weer volledig in haar bezit kan nemen." Deze ondoordringbare ooibossen moeten weer het domein worden van de zeearend. De grootste Europese arend komt al sinds mensenheugenis niet meer in Nederland voor, waarschijnlijk omdat op de reusachtige vogel met een vleugelspanwijdte van bijna 2,5 meter fanatiek jacht is gemaakt. Niet alleen in Nederland, maar in heel Europa is deze arend bijna uitgeroeid. In het zeearenden-bolwerk Noorwegen waren in de jaren zeventig zelfs nog maar 50 broedparen over, terwijl in de broedgebieden langs de Donau in Hongarije en het merengebied in het noorden van de ex-DDR en Polen nog maar een handjevol dieren resteerden. "Binnen drie jaar is het gebied van de Gelderse Poort geschikt en kunnen we met het uitzetten van zeearenden beginnen," zegt directeur drs. Ad Wittgen van natuurmuseum Natura Docet uit Denekamp. Als deskundige van Europese arenden maakt hij deel uit een speciale werkgroep van Wereld Natuur Fonds die over de herontroductie van de zeearend in Nederland moet adviseren. Inspiratie is daarbij vooral opgedaan bij de zeearenden die leven in de enorme ooibossen langs de Donau in Hongarije. Hier leven ook nog de andere die het WNF in de Gelderse Poort terug wil hebben in Nederland zoals zwarte ooievaar en eland. "Met een groot nieuw leefgebied langs Rijn en Waal wordt de natuur vergelijkbaar met die in Hongarije," aldus Wittgen. Om de herintroductie van de arend mogelijk te maken, wil de werkgroep vrouwtjes-arenden uit dierentuinen loslaten. Deze dieren zouden vervolgens moeten paren met rondzwervende mannetjes die vanuit de ex-DDR in Nederland overwinteren. Probleem is vooral dat de vrouwtjes moeten worden getraind om zelf voedsel te bemachtigen. Dat gaat gebeuren in grote kooien waar de dames levende prooien moeten zien te bemachtigen om de honger te stillen. --- Druk De druk op de overheid om werk te maken van het in 1990 vastgestelde nationaal Natuurbeleidsplan wordt echter groter. Vooral de grote landelijke natuurorganisaties willen nu wel eens boter bij de vis zien. De oud-milieuministers Ed Nijpels als voorzitter van het 360.000 donateurs tellende Wereld Natuur Fonds (WNF) en Pieter Winsemius als voorzitter van de naar 660.000 leden gegroeide Vereniging Natuurmonumenten gaan voorop en eisen een verdubbeling van het Nederlandse natuurareaal binnen 10 jaar. Daarvoor is één miljard gulden per jaar nodig. "Een half procent van ons nationaal inkomen," aldus Winsemius, die het natuurbeleid tot inzet van verkiezingen wil maken. Zijn organisatie heeft voor een 'groene lobby' richting Den Haag zelfs contact gezocht met de ANWB die steeds grotere problemen heeft met het verwijzen van recreanten naar overvolle natuurgebieden waar op hoogtijdagen files op de toegangswegen en wandelpaden ontstaan. Nog eens 200.000 hectare natuurgebied in Nederland is allerminst uitsluitend een dagdroom van exmilieuministers. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) becijferde eind 1992 dat door de overproduktie in de landbouw een overschot van 400.000 hectare landbouwgrond in Nederland ontstaat. Deze landbouwgrond is feitelijk alleen nog rendabel om het na 1995 door nieuwe normen snel toenemende mestoverschot kwijt te raken. "Het zou toch al te gek zijn dat we zoveel grond in Nederland alleen gebruiken om mest kwijt te raken. Dat kan toch niemand serieus voorstellen," reageerde Winsemius vorige maand bij de presentatie van het jaarverslag van Natuurmonumenten. --- Grond Vooralsnog lijkt het succes van nieuwe natuurplannen zoals de Gelderse Poort vooral ingegeven door financiële overwegingen. De grondprijzen zijn in de uiterwaarden relatief laag en de kosten kunnen worden terugverdiend met de verkoop van klei voor de baksteenindustrie. "We willen voor natuurontwikkeling de uiterwaarden juist afgraven tot op de zandlagen. Daardoor komen grote hoeveelheden klei beschikbaar voor de baksteenindustrie. Dat betekent wel een fasering van de plannen, want je kan natuurlijk niet alle klei in een paar jaar verwerken," aldus Johan Bekhuis. De kwaliteit van de grond en de neerwaartse spiraal van de akkerbouw hebben vooral in delen van Drenthe, Friesland, Groningen en Zeeland een vrije val van de grondprijzen veroorzaakt. Ook hier bestaan inmiddels vele concrete natuurprojekten, zoals de actie Goudplevier van Natuurmonumenten in het Drentse Mantingerzand. Elders in het land en dan vooral in de zandgebieden van Overijssel, Gelderland, Utrecht, Brabant en Limburg met het hoogste percentage intensieve veehouderij blijft het voorlopig dringen op de grondmarkt. Prijzen van 50.000 tot 70.000 gulden per hectare gaan het budget van staatsscretaris Gabor (natuurbeheer) verte boven. Hij wil aan de provinries niet meer betalen dan gemiddeld zo'n 36.000 gulden per hectare voor aankoop van zo'n 100.000 hectare in 30 jaar. --- Bijstellen De economische verslechtering van dit moment lijkt de natuurplannen van zowel overheid als natuurorganisaties niet ongemoeid te laten. Landbouwminister Piet Bukman ziet er weinig brood in om onder een minder gunstig economisch gesternte grond aan zijn boeren te onttrekken ten behoeve van zeearenden, elanden, ijsvogels en gevlekte orchissen. "Als de economische neergang zich doorzet dan moeten de natuurplannen maar worden bijgesteld," verklaarde de minister onlangs. In Kekerdom staan de wijzers van de torenklok op half elf. De knotwiligen achter het kerkgebouw verraden dat ook hier het water bij tijd en wijle hoog tegen de dijk klotst. Wilde eenden snateren op de waterplas. Een fuut duik onder op jacht naar een visje. Houten vlotten liggen klaar voor de zeldzaam geworden zwarte sterns die binnenkort uit het warme zuiden terugkeren. Een groepje grauwe ganzen trekt luidruchtig voorbij. Wie dacht dat Kekerdom een doods gehucht is waar niets te beleven valt, moet na een bezoek zijn ongelijk bekennen. --- Geen jacht "Dit experiment is gebaseerd op het feit dat zeearenden altijd op dezelfde plaats wonen. Alleen jonge vogels zwerven uit. Als je oude wijfjes uit gevangenschap loslaat en je weet deze te koppelen aan de rondzwervende jonge mannetjes, dan kan zo'n paar zich blijvend in Nederland vestigen." aldus Witgen. Hij verwacht dat door deze methode van herintroductie over 25 jaar enkele tientallen paren zeearenden in Nederland kunnen huizen. De ontwikkeling zal langzaam gaan want zeearenden zijn pas op vanaf hun achtste jaar geslachtsrijp. Het voedsel zal in Nederland vooral bestaan uit dode dieren (aas), vis en grotere watervogels zoals meerkoeten en aalscholvers. Voorwaarde voor het herintroductie is vooral dat de (illegale) jacht op de dieren achterwege blijft. "We zullen vooral moeten praten met de jagers in de uiterwaardgebieden," aldus Wittgen. Zeearenden blijken geen enkele hinder te ondervinden van mensen die de dieren willen observeren. "Als de dieren een rustige plek hebben om een nest te bouwen dan is dat voldoende. In Noorwegen hebben we zelfs gezien dat de arenden rustig langs autowegen zitten zoals in Nederland veel andere sooorten roofvogels doen." De herintroductie van de zeearend gaat enkele honderduizenden guldens kosten, die vooral moeten worden gemaakt om de wijfjes uit dierentuinen te wennen aan bestaan in de vrije natuur. Het aankopen van landbouwgrond ten behoeve van natuur is vanzelfsprekend niet meegerekend. Dat zal een miljardenkwestie worden. --- (ADVERTENTIE) ifCTGAZÖffIiiÜSrËR"ciNTi^ ' I LOjiuj TBalans \ Balans |s===Jßk-' uiciiw I! | ty ALLEEN BOLENS TOPKWALI- NIEUW VAN BOLENS Motor 12 PK IC ,I,hW" \ | TEIT BIEDT 3 JAAR GARANTIE r>ra? v°7:imp|en nf npwanrjpn nipt mppr nnHig Maaibreedte 97 cm VAN ï i HAMMINGA • levenslange garanti^^^^^iel- I BOUWMARKT/TUINMARKT White zitmaaier | TALMAWEG 26 12 PK IC B&S maaibr. 96 cm. JgÊBSSLJÈm Motor 12.5 PK IC B&S * I UITHIII7CM *» acaci Vijf snelheden J Maaibr.B4cm. Prijs f 3825." MOTOR 12.5 PK B&S ELEKTROSTART j UI nui«n UWSJ-177Q Elektro start Zeer korte draaicirkel. Tegen meerprijs leverbaar Maaibreedte 99 cm > wij geven op deze maaier «r 3 jaar fabrieksgarantie. met een gegarandeerd 5 versnelL of hydrostatisch aangedreven. 1 jaar extra garantie o°k leverbaar met grasopvang. Bijzonder goede verpulvering, goede grasopvang. ook leverbaar met een gegarandeerd goede grasopvanginstallatie. MILIEUVRIENDELIJK UW De ICnPn De fCODHI Kwaliteit GAZON MAAIEN. fabrikant 3rIDU fabrikant PHPUJ en zekerheid NFFM fiFFN RlSim Motor 4 en 5 PK. B&S van van IVECIVI UCCIV nIDIUU | —Allfifill £&|Q II met en zonder aandr., kwaliteits- kwaliteits- ■■■IJUMüt» ...... » x. X 4 rrrr gazon. M®—/ gazon- i mm W WIJ GEVEN UDE KANS ■ pgd luistert, kunt u \ »ehr Mraiersr, v* ! I drttojeuws horen! -\ 9 F™ \\ 1 EERST ZELF UITPROBEREN EN ! ■ ■ t \ enje~' jjf Ük& EVENTUEEL BIJ U THUIS \ i —- OPsabo ZO VOORKOMTUEEN VERKEERDE | ■ DENlEuilHbfiSy™ maaierS HL Motor maaiers e,eK.r._ AANKOOP EN TELEURSTELLING. « | UIT DE BEKENDE WOLF STAL Vanaf f 499.00 Vanaf f 999.0Q Vanaf f 299.00 | | ZOWEL MET ELEKTRO- ALS BENZINEMOTOR. | met elektromotor vanaf f 259.00 REPARATIES, ONDERHOUD EN DIT IS MAAR EEN GREEP UIT ONS ASSORTIMENT. • met benzinemotor vanaf f 1149.00 ONDERDELEN IN EIGEN AANBIEDINGEN ZOLANG DE VOORRAAD STREKT. , I en zonder aandrijving. WERKPLAATS. ALLE PRIJZEN INCL. B.T.W. 17.5% INDIEN ANDERS NIET VERMELD. ---