Molen krijgt nieuwe kap GRIJPSKERK — De kap van de molen De Kievit in Grijpskerk wordt op dit ogenblik gerestaureerd. Met de werkzaamheden is een bedrag gemoeid van ongeveer 30.000 gulden. Van het geld wordt een nieuwe kap met bekleding aangebracht. Het werk zal naar verwachting nog enige weken in beslag nemen. De opdracht tot restauratie is gegeven door het gemeentelijke moleno verleg Zuidhorn. Zij hebben de zorg over de molens in Grijpskerk, Noordhorn en Oldehove. Technisch adviseur H.Eding van het Molenoverleg stelt dat de noodzaak tot renovatie dringend geboden was. "Er trad al lekkage op. Dan moet je er snel bij zijn, omdat het water erg snel ook de rest aantast. We hebben het over de kap waar ook allerlei draaischoepen zitten. Allemaal gemaakt van hout. Daar moeten we dus erg voorzichtig mee zijn". Het molenoverleg heeft voor dit jaar ook nog de molen in Noordhorn op de planningslijst staan. --- Trekschuit In de 19e eeuw veranderde de transportsector in Hoogkerk ingrijpend, waardoor de stad als het ware steeds dichterbij kwam te liggen. Rond 1800 kwam er het gehele jaar vier maal per dag een trekschuit door Hoogkerk, die passagiers meenam in beide richtingen. Ook de beurtvaartverbinding Groningen-Amsterdam passeerde, maar stopte niet. Daarnaast was er voor het vervoer van goederen en personen nog een dicht netwerk van schuiten die frequent tussen Hoogkerk en Groningen voeren; ook kwamen er veel schepen uit het Westerkwartier. Met deze schuiten werden onder meer graan, boter en aardappelen naar de Groninger markten vervoerd. Was scheepvaart door ijsgang onmogelijk, dan moest de schipper op marktdagen een kar of een voetbode naar de stad sturen. Bleek het ijs sterk genoeg, dan vervoerde hij de goederen per slede. Door de verbetering en uitbreiding van het aanvankelijk erg slechte wegennet, nam het vervoer over de weg geleidelijk toe. Het ging daarbij vooral om transport over korte afstand. Hoewel de spoorlijn Groningen-Leeuwarden in 1866 tot stand kwam en de gemeente Hoogkerk doorkruiste, kreeg het dorp geen halte. Pas een half jaar later werd Hoogkerk na protesten alsnog in de dienstregeling opgenomen. De industrie en dienstverlening in Hoogkerk beperkten zich in de eerste helft van de 19e eeuw zegge en schrijven tot drie bedrijfjes: een zeepfabriek bij de oude borg Elgersma, een kalkbranderij bij Kostverloren en een houtzagerij, annex korenmolen. Al met al werkten er nog geen dozijn mensen in deze bedrijven. Pas na verloop van tijd, toen de bevolking was gegroeid, vestigden zich bakkers, smeden, en schoenmakers. In 1866 nam bierbrouwerij Artevelde als eerste onderneming in het dorp een stoomwerktuig ingebruik. --- Skiën in Noorddijk Eerst leek het nog een molshoop, later vormde het zich tot een heuveltje, toen werd het een berg zand, en het einde is nog niet in zicht. Schuin tegenover de entree van het nieuwe sportcomplex Kardinge in het stadsgewestpark Noorddijk verrijst een enorme bruine bult. Als het een beetje meezit, kan daarop over niet al te lange tijd zomer en winter geskied worden. Maar dan moet ondernemend Nederland wel meewerken. Een kunstskischans bij het sportcomplex, dat lijkt de gemeente wel wat. Daarom stort zij schone grond die over is op die plek op de grote hoop, net zolang tot de bult de ruwe vormen van een kunstskibaan benaderd. "Maar het hangt van de ondernemers af, of die baan er ook werkelijk komt," zegt Rob Oorthuizen van de gemeente Groningen. "Er zijn al wel belangstellenden, maar meer is beter. Er is nog niet één iemand die er zeker instapt." Er is nog wel even tijd; de bult is nog niet op hoogte. Zodra die hoogte wel wordt benaderd, hoopt Oorthuizen dat er ook een exploitant voor de kunstskibaan is. "Dan kun je nog het een en ander aanpassen. Zo'n berg zand leg je tenslotte niet meer even makkelijk een paar meter naar links of naar rechts." --- 'Kan zo'n Mr. Oosterdiep niet veel beter direct een nieuw Stadhuis oprichten?' --- Een duur bezwaar Het Rölingcollege kampt al enige tijd met een chronisch ruimtegebrek en is in afwachting van een samenwerking met de Leonardo da Vinci-school. ledereen is het ermee eens dat er tijdelijk twee noodlokalen op het schoolplein moeten komen; directie, bestuur leerlingen, hun ouders en de gemeente steunen het noodplan van harte. Er wordt bij de gemeente een keurige bouwaanvraag ingediend. Daarbij wordt de uitdrukkelijke opmerking gemaakt dat het om een zéér tijdelijk probleem gaat, aangezien nieuwe lesruimte beschikbaar komt op het moment dat de ónderhandelingen met de Leonardo da Vinci-school zijn afgerond. Dan komt immers structureel nieuwe ruimte aan de Antillenstraat vrij waardoor de problemen helemaal zijn opgelost. Gekozen wordt uiteraard voor de allergoedkoopste oplossing: twee gele standaardketen, die door de gemeente worden verstrekt. Mooi verstopt achter het gymlokaal op het schoolplein, dus niemand heeft er last van. School blij, leerlingen blij en gemeente blij. Totdat de welstandscommissie, het onafhankelijk adviesorgaan van de gemeente, bezwaar aantekent. "Geel is te fleurig en te opzichtig, want grijs past beter bij de rest van het gebouw", luidt het oordeel van de commissie. Gevolg: de gele keten worden binnenkort op kosten van de gemeente in z'n geheel in grijs overgeschilderd. Terwijl het Rölingcollege en de Leonardo da Vinci-school er onderling al lang uit zijn, vraagt iedereen zich nieuwsgierig af wat deze 'grijze muizen'-actie heeft gekost... (0.H.) Bijdragen: Gerrit Fokkema, Onno Hefti en Corien Ligtenberg --- Ex-werknemer moet zwijgen GRONINGEN - Beheer Koop Tjuchem heeft een kort geding tegen haar vroegere werknemer drs. E. Smit gewonnen. De Groninger kort gedingrechter mr. P. P. Lampe verbood het Smit op straffe van een dwangsom van 5000 gulden per overtreding vertrouwelijke bedrijfsinformatie aan derden te geven. Smit werd ook veroordeeld in de kosten van de procedure. Een conflict met zijn werkgever eindigde eerder in het ontbinden van de arbeidsovereenkomst tussen Koop en Smit door de kantonrechter. Koop moest Smit bijna 40.000 gulden betalen. De voormalige medewerker meende evenwel recht te hebben op nog eens 50 mille. Om dat bedrag te krijgen wilde hij daarbij de hulp inroepen van een vroegere relatie, van wie hij meende dat deze druk op Koop kon uitoefenen. Deze relatie was een werknemer van het Delfzijlster bedrijf Morton International, die eerder bij Koop had aangeklopt om een soortgelijk bedrijf als Morton te beginnen. In de gesprekken die Smit namens Koop met de Mortonwerknemer voerde bracht de laatste bedrijfsgeheimen van Morton in. Smit dreigde dat later aan Morton te vertellen in de hoop dat de man zo druk op Koop wilde uitoefenen. Dat gebeurde niet. In plaats daarvan lichtte de Morton-werknemer directeur H. Koop van Koop Tjuchem in, die vervolgens zijn ex-werknemer in kort geding dagvaardde. --- Volkscultuur Er is gekeken naar de ruimtelijke inrichting van Hoogkerk, infrastructuur, beroepsbevolking, bestaansmiddelen, economische ontwikkelingen, demografische geschiedenis, de machtsverhoudingen, gemeentepolitiek en de volkscultuur. Doel van deze integrale geschiedschrijving is, aldus de onderzoekers, de verbrokkeling tegen te gaan van de geschiedwetenschap door het ontstaan van steeds meer specialismen. Er moeten samenhangen worden blootgelegd tussen de ontwikkelingen op verschillende maatschappelijke terreinen. Daardoor ontstaat er een concreter beeld dan het bekende 'alles hangt met alles samen'. Parallel aan het Groningse onderzoek wordt door de universiteit van Utrecht in- Brabant eveneens een plattelandsgebied onder de loupe genomen. Ook die streek werd gedomineerd door één stad. De vergelijking van beide gebieden moet algemene verbanden opleveren, die ook elders bruikbaar zijn. Dat de Groningers voor Hoogkerk kozen, is geen toeval. Volgens hen heeft zich verder nergens in het kleigebied een zo duidelijke verandering van een agrarisch gebied in een kleine industriële gemeente voorgedaan. Bovendien is er voor Hoogkerk een uitgebreid en goed toegankelijk archief beschikbaar. De wetenschappers onderzochten met behulp van archieven nauwkeurig de handel en wandel van vier groepen Hoogkerkers, elk bestaande uit 120 mensen. Al deze personen zijn, zo mogelijk, van de wieg tot het graf gevolgd. Ook zijn voor een aantal jaren tussen 1770 en 1914 structuuranalyses gemaakt van de bevolking, dat wil zeggen dwarsdoorsneden. Verder zijn de gemeenterekeningen zorgvuldig uitgeplozen. Zo werd inzichtelijk waar de gemeente haar geld aan uitgaf, wat men belangrijk vond en wat niet. Door het onderzoeken van de politieke besluitvorming tekenden zich duidelijk af welke groepen het in Hoogkerk en omgeving voor het zeggen hadden. Ten slotte werden oude kranten bekeken, zowel om achter allerlei gebeurtenissen te komen, als om een beter oordeel te vormen over de toenmalige opinies. --- Arbeiderswijk De oudste bevolkingsgegevens uit Hoogkerk dateren uit 1766. Samen met Dorkwerd en Leegkerk telde het dorp toen 493 inwoners. In 1808 omvatte de gemeente Hoogkerk, die toen 2075 hectare telde, 650 inwoners. In 1909 woonden er 3.095 mensen in Hoogkerk. Toen Hoogkerk in 1910 de rumoerige arbeiderswijk Kostverloren aan Groningen afstond, verloor het dorp ruim 1000 inwoners en 161 hectare, zo'n acht procent van haar grondgebied. In 1968 slokte Groningen Hoogkerk op. De Hoogkerkers hadden in de 19e eeuw enkele malen flink te leiden onder epidemieen van cholera, malaria, pokken en typhus. Grote delen van de bevolking trokken overigens na verloop van tijd vaak weg en vestigden zich elders, bijvoorbeeld in Groningen, Aduard of Zuidhorn. Een derde deel van de migranten keerde later weer terug, maar vertrok meestal na enige tijd opnieuw. De historici concluderen dat slechts weinigen van de oorspronkelijke inwoners in het dorp achterbleven. Tot in de eerste helft van de 19e eeuw waren de kerkdorpen Hoogkerk, Leegkerk en Dorkwerd in elk geval nog drie min of meer op zichzelfstaande kernen die elk hun eigen wegen naar Groningen hadden. Het onderling verkeer nam een minder belangrijke plaats in. Hoogkerk zou uiteindelijk dominant worden en dat kwam vooral door de gunstige ligging aan het water. Het Hoendiep was met het Winschoterdiep het drukst bevaarde kanaal in de provincie. In 1866 passeerden er zo'n 30 schepen per dag. Het Hoendiep was vanaf de 17e eeuw de trekvaart tussen Groningen en het Friese Dokkum. Vandaar uit bestond een verbinding met Leeuwarden. Via de Zuiderzee was het tevens de route naar Amsterdam. Daarnaast was er het Aduarderdiep, dat het Reitdiep met het Hoendiep ' verbond. Het Reitdiep was tot ver in de 19e eeuw de belangrijkste route voor schepen die van Groningen naar zee voeren. --- Eemsmond Big Band treedt op DELFZIJL — Heeft de Eemsmond Big Band niet te klagen over optredens de komende tijd, de band hecht toch nog altijd veel waarde * aan haar traditionele thuiswedstrijd. Zaterdagavond is het weer zover met het concert in De Molenberg in Delfzijl. Aan dat optreden wordt meegewerkt door de meidengroep Sisters. Volgens bassist/pr-man Harrie van Leer wordt het "een spetterend optreden, dat het kaliber van puur amateurisme eigenlijk een beetje ontstijgt." De Eemsmond Big Band heeft over gebrek aan belangstelling niet te klagen. Dezer dagen is er niet alleen een optreden in het Worldtrade Centre in Bremen, gespeeld moet er ook voor de Bovag in Paterswolde, de Round Table in Borger, voor Atlanta in Hoogezand, voor Norgips in Delfzijl, voor 't Nut in Wildervank en tot slot van die serie is er dan nog het eigen Kerstbal in Delfzijl. --- Minder in de auto op Ameland BALLUM — B en W van Ameland willen het autogebruik op dit eiland terugdringen. Ze willen een beleid ontwikkelen dat eilanders en toeristen er toe moet bewegen meer gebruik te maken van het openbaar vervoer en de fiets. Dat moet volgens hun gebeuren om de leefbaarheid op het eiland ie vergroten. --- Suikerindustrie Na 1885 zou Hoogkerk een steeds geliefder vestigingsplaats worden voor nieuwe en vaak grotere bedrijven en breidde het dorp zich sterk uit. Dat kwam vooral door de nabijheid van Groningen, dat niet alleen een goede afzetmarkt bood, maar tevens beschikte over voldoende arbeidskrachten voor het geval Hoogkerk die niet meer kon leveren, zoals tijdens de campagne van de suikerindustrie regelmatig voorkwam. Bovendien was de grond goedkoop. Enkele bedrijven werden overigens geweigerd: een aardappelmeelfabriek (stankoverlast), een darmzouterij (idem) en een petroleumpakhuis (te gevaarlijk). m Ook de horeca groeide in de loop der jaren. Het aantal kroegen in Hoogkerk was in 1862 gestegen tot 21, omgerekend een kroeg op iedere 50 inwoners. De meeste tapperijen waren wel klein: de uitbater had er vaak nog een beroep bij. Daarnaast waren er grote herbergen bij Vierverlaten, Dorkwerd en Leegkerk. De economische veranderingen hadden ingrijpende gevolgen voor de verhoudingen in het dorp. Door de industrialisatie en doordat steeds meer mensen hun boterham verdienden buiten de landbouw, nam de machtspositie van de grote boeren langzaam af. Aanvankelijk maakten die de dienst uit in de lokale politiek. De relaties tussen mensen veranderden en werden zakelijker. Hoewel er ook wel degelijk armoede werd geleden in Hoogkerk, waren er geen stakingen en hongeroproeren. De onderzoekers stellen dat Hoogkerk, zeker vergeleken met het Oldambt en de Veenkoloniën, een oase van rust was. Ze vermoeden dat dat werd veroorzaakt door de naar verhouding kleine groep landarbeiders die in het dorp woonde. Bovendien konden ontevreden en werkloze Hoogkerkers altijd uitwijken naar Groningen, waar meer kansen op werk en een bestaan waren. Ook zou de afstand tussen boeren en arbeiders niet zo groot zijn geweest als elders in de provincie. Ten slotte had de agrarische depressie in Hoogkerk minder ernstige gevolgen dan in de gebieden waar alleen maar graan werd verbouwd, omdat Hoogkerk zich had "gespecialiseerd in de veeteelt. --- Lijvig boek over een bijzonder dorp Prof. dr. Pim Kooij, hoogleraar economische en sociale geschiedenis van stad en platteland aan de RUG, biedt burgemeester Hans Ouwerkerk vandaag een vierhonderd pagina's dik boek over Hoogkerk aan: het resultaat van zeven jaar onderzoek door zeven wetenschappers. "Eind achttiende eeuw was Hoogkerk", vertelt Kooij, "qua aantal inwoners de kleinste gemeente van de provincie Groningen. Er woonden toen zeshonderd mensen. Een eeuw later was de bevolking meer dan verviervoudigd en was het de snelste groeier in het Groningse kleigebied." "Waarom beginnen rond 1770 en eindigen rond 1914? Daarvóór was de gemeente Hoogkerk met z'n kerkdorpen uitsluitend agrarisch en na 1914 was de eerste industriële golf voltooid." Pim Kooij en zijn medewerkers Marcel Clement, Geurt Collenteur, Maarten Duyvendak, Daan van der Haer, Richard Paping en Vincent Sleebe zijn op aardige zaken gestoten. "De Doopsgezinden hebben eeuwenlang de dienst uitgemaakt in Hoogkerk, eigenlijk sinds de zestiende eeuw. Het waren rijke boeren die zich tot aan de Eerste Wereldoorlog duidelijk lieten gelden. De grootste groep was in de zestiende eeuw vanuit Zwitserland gekomen. De bekende familie Leutscher is daar een voorbeeld van. Je kwam ze overal tegen." De fasegewijze annexatie door de stad Groningen kwam pas goed op gang toen in 1912 de Hoogkerkse wijk Kostverloren - pal tegen de stad aan met veel arbeiders die in de stad werkten - overging naar de stad. "Hoogkerk was daar niet rouwig om", beschrijft Kooij. "De gemeente had maar enkele veldwachters en het was voortdurend mis in de wijk. Relletjes, sociale onrust, noem maar op. Het was een typische probleemwijk." Een van de belangrijkste Leutschers woonde destijds op de kapitale boerderij 4 't Vinkhuys en later werd de naam van de wijk veranderd in Vinkhuizen. Spittend in rijksarchief, gemeente-archief en privé-archieven is Pim Kooij en zijn medewerkers veel interessants tegengekomen. "Het was vroeger een heel aardig dorp met onder meer de Elmersmaborg en boeiende mensen. Zo kwamen we ook ex-onderwijzer Derk Smid tegen die maar liefst veertig jaar burgemeester van Hoogkerk is geweest; van 1865 tot 1906. En de naam van de socialist Arend Wasscher die zich ook volop in de Hoogkerkse samenleving heeft gemanifesteerd." Het boek wordt uitgegeven als deel negen in de Groninger Historische Reeks, is gedrukt" bij Van Gorcum Assen en ligt vanaf vandaag bij de boekhandel. Prijs: 65 gulden. ■ Pim Kooij: 'Doopsgezinden hadden vroeger de macht in Hoogkerk'. © NvhN/Wolter Kobus. --- Hoogkerk was een oase van rust Van onze verslaggever Gerdt van Hofslot HOOGKERK — Zeven Groninger historici en economen zijn sedert 1987 bezig met een grootscheeps onderzoek naar de geschiedenis van Hoogkerk. In het monumentale boek 'Dorp naast een stad, Hoogkerk 1770-1914' dat vandaag aan de Groninger burgemeester H. Ouwerkerk wordt aangeboden, zijn de eerste resultaten van het onderzoek weergegeven. Op 26 februari 1819 werden op de Grote Markt Frits Weites en Johan Siekman opgehangen. Het duo had samen met twee andere mannen in de nacht van 22 op 23 oktober een gewapende overval gepleegd op het landbouwersgezin Oomkes in Engelbert. Weites en Siekman waren enkelen van de laatste Groningers die ter dood werden gebracht voor de doodstraf in 1870 werd afgeschaft. Een van hun medeplichtigen, Berend Wubbels uit Leegkerk, kreeg uiteindelijk gratie en kwam er vanaf met tuchthuis, geseling en brandmerk. Mede door zijn zaak kwam een heftige juridische discussie over de doodstraf op gang. Het is een van de opmerkelijke details uit de studie van de Groningse wetenschappers. Het onderzoek naar Hoogkerk is overigens niet louter een studie naar de oorsprong van het dorp, maar geeft een breed overzicht van de ontwikkelingen. ■ De laan naar de oude suikerfabriek. --- Details Hoewel het boek in de eerste plaats een onderzoeksverslag is, bevat het ook een aantal opmerkelijke details over de Hoogkerker samenleving, alsmede haar gebruiken en gewoonten in het verleden. Het is eigenlijk jammer dat die gegevens er zo bekaaid afkomen en een beetje verloren gaan tussen de grote hoeveelheden feiten en beschouwingen. Veldwachter Jelke Brilstra van Vierverlaten, die de dieven van zijn spullen naar Friesland nareisde, of de beruchte landbouwer Kuipers, bij wie steeds het personeel vluchtte, en niet te vergeten meester Mulder, die van boerenknecht opklom tot hoofdonderwijzer; ze hebben allemaal een plekje in de studie gekregen. We weten nu veel meer over de wording van Hoogkerk, maar deze illustere Hoogkerkers blijven in nevelen gehuld. Misschien iets voor een vervolgstudie? --- Achterom Pietluttige PvdA De tuin- en recreatievereniging Stadspark beschouwt de schriftelijke vragen die de PvdA-fractie in de Groningen gemeenteraad op 8 oktober aan het college heeft gesteld als een 'pietluttige poging van de PvdA om het gehavende blazoen wat te herstellen'. De vereniging is verontwaardigd dat de sociaal-democraten opeens voor de belangen van de volkstuinders op willen komen. Die hebben er in het verleden, vindt de vereniging die al tien jaar in het geweer is tegen de 'onredelijke huurprijzen', blijk van gegeven dat zij vonden dat de huurprijzen van volkstuinen te laag waren en best omhoog mochten. De vereniging vermoedt dat de belangstelling van de PvdA te maken heeft met het naderen van de gemeenteraadsverkiezingen, volgendjaar maart. Steller van de vragen, het raadslid Henk ter Bogt: "Ja, dat zal wel. Je kunt je moeilijk tegen dat soort beweringen verweren. Voorafgaande aan de verkiezingen kun je die opmerking wel bij alles wat er gebeurt maken. Voor mij persoonlijk geldt het zeker niet. De verkiezingen maken voor mij niet uit want ik stel me niet weer verkiesbaar." Ter Bogt zegt dat hij bij een wijkbezoek aan Vinkhuizen zelf geconfronteerd is met klachten van tuinders. "Wat ik aan het college vraag is of mensen in het kader van het minimafonds een tegemoetkoming kunnen krijgen voor de prijsstijging. Dat gaat alleen over de huur van de grond." Ter Bogt legt uit dat er een onderscheid is tussen groentetuinen en tuinen met huisjes, die vooral in de Tuinwijck staan, in het Stadspark en de Piccardthof. De kosten voor tuinders met een huisje vallen veel hoger uit. Daar gelden nogal wat bijkomende kosten, zoals voor riolering en onroerende zaak belasting. Een gewone volkstuin, een groentetuin in of Vinkhuizen, kost per jaar tussen de 75 en 150 gulden. Staat er een huisje in een tuin dan zijn bedragen van 700 tot 800 gulden niet ongebruikelijk. En iemand met zo'n huisje komt niet in aanmerking voor een bijdrage uit het minimafonds? Ter Bogt: "Die mensen hebben tot nu toe steeds het geld bij elkaar kunnen sparen. Die paar tientjes extra hoeven niet onoverkomelijk te zijn. Ik wil niet gezegd hebben dat er bij die mensen sprake is van een luxe probleem, maar een bijdrage hiervoor van zeg 500 gulden is niet de bedoeling van het fonds. Je geeft over het algemeen toch ook geen 500 gulden aan iemand die een weekje naar Schiermonnikoog op vakantie wil?" (G.F.) ---