Scheiding van Kerk en Staat. Op velerlei wijze heeft bij de stembus de liberale partij een treurige figuur gemaakt. Maar nergens kwam haar ware aard droeviger aan het licht, dan bij hare houding in de kerkelijke quaestiün van den dag. Tot walgens toe hebben wij in vroegere jaren als primum verum, als eerste grondwaarheid, door de liberale partij hooren verkondigen, dat de Staat zich van het kerkelijke terrein heelt af te houden. leder moet voor zich zelven weten war nufceiwri. z/okoik zorgo voor zich zelve; de Staat werke alleen op eigen terrein. Natuurlijk kon van antirevolutionaire zijde die stelling in hare algemeenheid nooit worden toegegeven. Zoo min als de mensch, kan de Staat zich scheiden van zijn geloof. Een mensch is, als hij iets is, één geheel. Op Zondag devoot, in de week een wereldling te zijn, is niets dan zelfbedrog of huichelarij. Daarom kan ook een publiek persoon, althans voorzoover bij vrij is in zijn handelen, zich niet losmaken van hetgeen hij js als privaat man. Wel kan men zich het tegendeel diets maken; maar de liberale party gelooft daar zelve niet aan. Zij weet best dat de wetten met onze zedeliikheidsbegrippen in overeenstemming moeten zijn, en dat deze begrippen weer ïn het nauwste verband staan met de godsdienstige opvattingen der natie. Zoolang er dus eene kerk is em die Godsdienstige meemgen te ontwikkelen, zal een wijs staatsman met die Iker'k ook behooren te rekenen. Nooit hebbon de antirevolutionairen dit geloochend, en altijd hebben zij best kweten, dat ook de liberale partij dit inzag. Daarom ergerden zij zich, en terecht, dat die partij haar ware gevoelens verborg, en dat haar liefde voor scheiding van kerk en staat eigenlijk beduidde: tegenzin in eene kerk, die niet uitging van hare eigen negatl6Hebben niet de liberalen, in den tïld dat hun achterhoede nog den naam droeg van conservatief, de vervolging dor Afgescheidenen toegelaten ea geduld? Waren niet zij de schuld, uS* velen om des geloofs wille een vrijer vaderland hebben moeten opzoeken? Waarom vijftig jaren geleden die woede tegen de Afgescheidenen? Immers alleen, omdat deze toenmaals hunne kerk, eene algemeen» volkskerk waarin voor geloof en ongeloof gelijke plaats moet zijn, bedreigden? P Nauwlijks was dit gevaar dan ook geweken, of de liberalen werdonweer wdraagzaam. Eenmaal afgescheiden van hun genootschap hielden de Christoliike Gereformeerden op gevaarlijk te zijn! Zil mochten dus, mits op eigen Sten, sic* voortaan vrijelijk bewegen: In hu'n kgenoot^apvoko°rn nu de negatie vrijer nog dan voorheen zich baan In het land werd het oude gelood steeds .»£ meer vrijmoedigheid ondermHind. Bijkansi wat ambtenaar is spot ,lanoofc.thans met de „orthodoxie." lemand direct of gaan, was in der liberalen oogon oen gruwel. Te oischen, dat elk ambtenaar zijn Zondagsrust word gewaarborgd, belachelijk. Hoe men nu ook over al dezo dingen denke, op één punt hadden de liberalen ontegenzeggelijk gelijk, nl. dat de kerk niet van Staatswege behoort te worden bezoldigd. Wie moest bezoldigd worden? Elke godsdienst? Maar wat is godsdienst? Hoe kan de Staat weten of het behoud van een kerkgenootschap in het belang is van den Staat? Waar is de grens, die de uitkeering bepaalt? Moet ieder ontvangen, die zich als kerkgenootschap opwerpt? Of zal men den een bevoordeelen boven den ander? En moeten niet-kerkelijke vereenigingen niet evenzeer worden gesteund? Bovendien: werkt die bezoldiging door den Staat niet de onwaarheiden huichelarij in de hand? Immers, bindt men de uitbetaling aan een belijdenis, dan wordt lichtelijk de belijdenis om den wille van het tractement, om het levensonderhoud, beleden. Doet men haar afhangen van de onderwerping aan een bestuur, dan verwekt men een eeuwigdurenden strijd in de kerk zelve, en wel een verkiezingsstrijd over zetels! Zoo hebben vele liberalen zelve hot ons geleerd. Lees b.v. deze bladzijde uit een werkje van den oud-minister Smidt, thans weder door de liberale partij als JTomorlid ceVrcznn Velen zijn er echter, die der kerk een goed hait toedragen, bij wie de overtuiging meer en meer wordt gevesiigd, dat »ook hht meest aangelegen stoffelijk belang voor het heil der kerk niet het hoogstu" 1) is. Mannen van verschillende rigting, die bovon elke verdenking van vijandschap tegen de kerk vei heven zjja, worden het meer en meer daarin eens, dat het kwaad en gevaar, aan staatshulp verkonden, verre de bate overtreffen, welke de kerk daaraan kan ontleenen. Niet alleen maakt da financiiïle afnankeljjkheid der kerk het voor den staat >zeer moegelijk, om het jas in soera te vermijden" 2), maar zij is zelfs »een gestadig voedsel voor regeringsinvloed" op de kerk 3). »Elke gelegenheid" dan ook »om de scheiding volkomen te maken, behoort de kerk aei te grijpen" 4). »De kerkgenootschappen, gedwongen om op eigen beenen te staan, zouden eigen krachten leeren kennen en geb:uiken en daaruit nieuw leven en ontwikkeling ontleenen, en de bemoeijenissen van den staat in hnnne huishoudelijke aangelegenheden verre kunnen honden, thans onmogelijk, tenzij de staat gewillig geve en betale wat de kerk vraag.,"' 5). Het is «bovendien weinig vereerend, weinig ook in 't belang van de kerk, dat zg leunt op fondsen, die de Btaat van de belastingschuldigen, 7-onder aanzien van belijdenis, vraagt, des noods zelfs met dwang invordert" C). En de toestand, waarin alle ondersteuning van staatswege gemist wordt, waarin de kerkgenootschappen alleen door de bijdragen hunner leden worden in stand gehouden, is hg niet hooger, edoler, der godsdienst en der kerkgenootschappen mes» waardig?" 7) »Juist de mogelijkheid van meerdere ondersteuning van het staatsgezag verzwakt den ijver der leden om tot instandhouding van hunne kerkgenootschappen bjj te dragen", 8) en »werkt zelfs verdoovend" voor hen 9). »Is de godsdienst eene magt in de maatschappij, an kan do kerk er veel toe doen, om die magt goed te doen worken, zti 2?l dit des te meer en te beter kunnen, naar" mate «■ minder steunt op den staat, of door eenigen V«0 staatbwege wordt belemmerd of geleid" 10). Zóó zongen de liberalen, in koor met mannen van orthodoxe richting, die nu de antirevolutionairen bestrijden. Welnu: de antirevolutionairen zijn tot deze finantieele scheiding toegetreden. Zij erkennen de juistheid van wat de liberalen hebben beweerd. Wat 1) ±r. O. W. Star Numan t.a.p, bl. 526. 2) van Ilhenon van Khenensnuizen in de Ie kamer den 1 April 1870, BtJbl. 1869-70 bl. 28a - 3) Numan ta.p. b 1.291. 4) Numan t.ap.b1.525.5) Mr. A. van Pelden in de 2de kamer, 16N0v.1835, BtJbl. 1865-6 b\. 157.6) Mr. D. de Ruiter Ztllker, in de 2e kamer, 7 Dec. 1869. Bijbl. 1889-70 bU«J3.7) Prof.B.J. Graum»i.in trotßUbr 11, bl. 155 8) Mr.de Kemper. Handluidintr enz. (Amat. lüöö) &I. WQ. 9) v.Deldei),Hrjbl.lBüB-»bl.3Btf. 10) Moens ïn Ca 2e kamer 2 Doe. 1808. B(Jbl. 18158-9. UI. 408; meer is: zij maakten ernst met do zaak; zij plaatsten het punt op hun program en bereiden in eigen boezem die scheiding voor. Zij vragen geenerlei bevoorrechting, op welke wijze ook, voor de kerk. Nu is er echter onder hen eene fractie, die hen tegenstaat. Die fractie gevoelt zeer goed, dat als de predikanten niet meer bezoldigd worden door den Staat, zij het van do gemeente moeten hebben; en dat als dit geschiedt, zij ook eenigszins met die gemeente zullen moeten rekenen; dat men dan niet langer haar zal kunnen opdringen, wat zij niet begeert. De strijd tusschen deze twee fracties was te voorzien. Voor het gevoelen van de laatste fractie valt ongetwijfeld veel te zeggen, en hunne tegenwerpingen hebben aanspraak om wel te worden overwogen. Niemand intusschen zal kunnen ontkennen, dat de laatste beschouwing het meest past in het systeem van het „clericalisme", volgens hetwelk een zekere stand, do geestelijke stand, geroepen is om over het volk zekere heerschappij uit te oefenen. En hoe bang de liberalen zijn voor het „clericalisme", dat hebben wij vaak genoeg uit hunnen mond vernomen! Aan welko zijde hebben nu indien strijd zich de liberalen geplaatst ? Hebben zij, althans op dit ééno punt, de antirevolutionairen gesteund, die waar'■n Niet in "h¥rallerm^.infüföpi9!;§G2 Eenstemmig hebben bijna al de liberale bladen en sprekars ten krachtigste do voorstanders eener door den Staat bezoldigde kerfc gesteund, liet Nederlandsche Hervormde Kerkgenootschap, waarvan de meesten lid zijn en waarmee de minsten hunner zich inlaten, werd plotseling de zeer beminde. Men trok voor de voorstanders van de kerkelijke privilegies partij, niet ondanks, maar juist ter wille van hun ijver voor de Lndsbezoldigingen. Een eerlijk en coasequent blad als De Amsterdammer liet men alleen staan. Inderdaad, krasser verloochening van eigen beginsel is zelden gezien. Wij kunnen er veel uit leeren. O. a. dit: I°. dat de leuze „scheiding van kerk en staat" in het liberale kamp slechts dienst doet, zoolang men er het oud-Christelijk geloof mee kan ondermijnen; 2°. dat de liberale partij het Nederlandsen Hervormd kerkgenootschap als Mar kerk beschouwt; 3e. dat finantieele scheiding, het eenige middel om recht en rechtvaardigheid op dit gebied te verkrijgen, niet door de liberale partij wordt begeerd ; 4°. dat, om haar gehate tegenstanders onder den duira te houden, geen middel door haar te min wordt geacht; T)0. dat de liberale partij niet het „clericalisme," niet de dominocratie of priesterheerschappij vreest, maar wel de vrije ontwikkeling van het Christelijk geloof. Eene partij die, om zich staande te houden, hare oude beginselen eenvouvoudig over boord werpt, sterft. En wie met haar meegaat, sterft ookl --- Amersfoort. Met blgdschap zal zeker het bericht vernpmen worden, dat baron Mackay te Amersfoort met overgroot* meerderheid gekozen is geworden. Baron Van Boetzelaer had slechts 69 stemmen meer dan op 6 Maart. Ofschoon bfi ditmaal den algemeen geachten burgemeester van Amersfoort niet tot zjjn/*tegencandidaat had. En de pressie van de landheeren in Woudenberg en Leusden ten behoeve van den candidaat der Hberalisten thans nog veel sterker was. vreugde strekt het ons ook, dat de libellen-vegen, die Maandag in lat district begonnen is, van weinig invloed schijnt te z{jn geweest. De practjjken der Van Woede's ziju bij ons volk niet gewild. Daarbij worden ze nog ten deele zoo dom overlegd, dat do heeren er zelf mee inloopen. Een onwaardig stnk ging ook uit van de kiesvereeuiging Zeist, onderteekend door de Heeren H. il. van der Mersch, F. van Reenen, O. J. Sickinghe en Clotterbooke I'atijn Tan Kloetinge. Daarin las men o. a. dit: »hebt ge uw vaderland lief, — stelt ge nog prijs op de vrije uitoefening uwer godsdienstplichten, — eert ge den Koning, als den vorstelijken nazaat van onzen onvergetelijken Zwijger, den Vader des Vaderlands." In welke klasse van de lagere school zitten deze heeren? Zij kennen nog niet eens den stamboom van ons Vorstenhuis. De heer A. G. Wertheim staat waarlijk niet alleen. Die Oranjeliefde van onze liberalisten! --- Koaingsgezindheid. De liberaliston maken ia deze dagen evenveel misbfar over de des Konings daor den heer Nieuwenhuis, als eenige maanden geleden over de hem wegens die beleedigiog opgelegde straf! Reeds hierin ligt een vingerwijzing, dat al hnn verontwaardiging niet veel meer dan schjjnvertoon is. Doch ook langs anderen weg verraden zij hun wezenlijk bedoelen maar al te duidelijk. Terwjjl zjj bitter klagen over den hoon, den Koning aangedaan, doen zij gelijktijdig veel erger nog. Op de onverantwoordelijkste wijze misbruiken do Van Weede's en anderen dezer dagen den naam des Konings bij de stembus. Men poogt de OianjeKefJe vnn ons volk te exploiteeren ten behoeve van partijbelang. Van den Koning poogt men een partij- Koning te maken. Kiezers, laat u toch niet misleiden. J)e likeralisten wajen er alles aan. Onder den schijn van Koningsgezindheid mitbruiken zij zelfs den troon ten behosve hunner coterie. Is dit waarlijk Vorstenliefde 'i Of zijn dit praktijken van het allerslechtste allooi? --- Schoterland. In één opzicht althans heeft ook de antirevolutionaire paitg de liberalistische coterie als baar meerdere te erkennen. Ook den tegenstander moet recht worden gedaan. De een heeft nu eenmaal zijne sterke zjjde op dit punt, en de ander op dat punt En nu achten wij het ontegenzeggelijk, dat de a'ttrie moeielgk te overtreffen, althans nog onovertroffen is, waar het aankomt op het maken van lawaai. Wordt eenmaal het signral: schreeuwen gegeven, dan is er tegen de vereende krachten van de peis van Nijgb, de Joodschliberalistische der hoofdstad en de organen van de Utrechtsche heeren kortweg geen beginnen aan. Men moet dan op andere krachten hopen, gelijk het Dagblad van 's-Gravenhage ietwat ondeugend dezer dagen zeide, dat men in de residentie te fatsoenlijk is voor de coterie. Nog klinkt ons soms in de ooren het «etier van 188 G met Mr. De Savornin Lohman's verdraaide woorden van het land ten verdeive voeren. De heer A. C. Wertheim had wellicht zulk een lawaaitje thans willen beginnen met Mr. Heemskerk's vervalschte woorden over de Kroonprinses, — maar hier herhaalde zich de geschiedenis ren Haman. Alle prinsen waren dood, en er was geen troonsopvolger, en angstig vraagt men zich af wie straks den troon beklimmen zon, — maar daar treedt de Koning andermaal in het huwelp, en eene prinses wordt geboren! Zoo declameert de heer A. C. Wertheim! En de Burgerplichten applaudisseerea. En de liberalistische pers heef* 0\ zoo,n pret. Maar niemand van het gezelschap vermoedt welk eene. erbarmoljjko figuur men al te zamen maakt. Dat alle prinsen gestorven waren, vóór de Koning ten tweeden male huwde, — er is niets van waar. Vier prinsen leefden nog, en zelfs was weinige maanden geleden ook prins Hendrik hertrouwd. Die angst, wijl er geen troonsopvolger was, — zij heeft nu voor het eerst bestaun in de fantasie van den door politiek fanatisme vervoerden heer Wertheim, wiens schier complato onbekendheid met de lotgevallen van ons Vorstenhuis zelfs in de laatstverloopen jaren ons voldoend» in staat stelt voortaan zijn gedrag te beoordcelea, als Lij nog eens de Oranjeliefda van ous volk gebruiken wil voor een lawriitje ten behoeve der coterie. Er loopt een gerucht, dat de Koning da Kamer van Honderd niet in persoon zou openen. Om de wijze, waarop de hor Domela Nieuwenhuis over ons geliefd Stamhuis heeft gesproken. Dns niet om de geschieder's in Burgerplicht 'i De liberaHsten hebben intusschen hun kabaal niet behoeven te missen. Schoterland—Wolvega is geëxploiteerd geworden op een, altijd in zijn soort, voorbeeldelooze wijze. leder wist van een ruilhandel in stem» men op zoo verzekerden toon te spreken, dat het natuurlijk kinderachtig we«, nu nog naar de bewijzen van dien handel te zoeken. Toch komt nu zelfs het Handelsblad meedeelen, dat naar het wel fchvjnt, weinig radicalen op den heer Okma hebben gestemd. En Schoterland? Daarover hoore men eens naar wat de Amsterdammer zegt: De verkiezing van den heer Domela Nieuwenhuis in Schoterland was tamelijk onverwacht. Wel schreef ons een voorstander van de kandidatuur-Heldt, dat do kansen van den laatsto zeer slecht stonden, doch wij konden niet aannemen dat het stemmencijfor voor dezen (candidaat nog zou dalen beneden dat wat hij op 6 Maart had verkregen. Het is intusschen geblekon, dat de heer Heldt door zijn district redevoerend te bereizen, zich zolf heeft benadeeld. liet zeldzame, bij deze didaat, die aanvankelijk de meeste stemmen verwierf, op 20 Maart een geringer stemmental verkreeg dan op ü Maart. Ofschoon men in Schoterland wist dat Heldt tegenover een socialist stond, was er in do liboralen goen beweging te kragen. Want aan pogingen om de thuisblijvers voor Heldt te winnen heeft het waarlijk niet ontbroken. Er is „hard gewerkt.'' Maar het britte niet; ondanks al dat werken helde de liberale partij in Schemerland naar den socialistischen candidaat over — Wanneer men in aanmerking neemt dat Heldt nog 20 stemmen verloor, in plaats van er een paar honderd te winnen, en Domela Nieuwenhuis ± 130 stemmen meer verkreeg dan zijn tegenpartij, blijkt het zeer de vraag te zijn of D. N. zelfs niet zonder antirevolutionaire hulp in Schoterland verkozen zou zijn geworden». Maar wat is dan de rodeo, dat ry, die vroeger stemden op Heldt, nu op Nieuwer.ntüs zjjn overgegaan? Heldt is voorstander van Algemeen Stemrecht, maar heeft zich, blijkens zijn parlementair verleden, geheel aangesloten bij de liberale partij. Die liberale partij heelt zich steeds meer, en in den laatsten tijd, bij het vormen harer programma's, opnieuw doen kennen, als oen schipperende, on veerkrachtige, kleinmoodigo partij, die louter uit angst voor de kerkelijke wereld, dia om haar been spookt, al wat conservp.tief is bij zich tracht in te lijvon, om toch maar talrijk, — en talrijk, meent zij, is F,terk — te zijn in den strijd. Deze partij, ulo met Heldt solt, als de knaap mot z\)n paardje, is nitf voor algemeen stemrecht. Keen, zn wilde dat stemrecht niet, maar nam alleen een half dozijn algemeon-stemre