i T I f I I ■ FMtfocle-suilcer Distributeurs: N. V. .Bor.su mij ' tmm—mmiÊmmÊÊmiÊÊmmmmmimmmmmi—mm^^mmmK^mmmmmmmmmimmmÊmÊmm I 3471 --- Kunst en Letteren Het oeuvre van Albert Helman Omvangrijk, doch weinig oorspronkelijk „Ik ben een klein Talent en een klein Talent moet hard werken” KRONIEK DER LETTERKUNDE van E. DU PERRON Albert Helman, ’s Mensen heen-en terugweg (Nijgh en Van Ditmar, Rotterdam 1937) Onder de twdederangs-schrijvers van Bolland behoort de ex-Surinamer nu bijna-Spanjaard Lob Lichtveld, gezegd Albert Helman, tot de allerbeste. Ik bedoel hier niets kwaads mee ; niet meer althans dan dat het mij onjuist voorkomt hem op één lijn te stellen met een Slauerboff of een Vestdijk. Overigens gebruik ik „tweederangs" in dit geval «eer precies ; wat zeggen wil dat Helman een heel wat beter schrijver is dan de tallooze dames en heeren van den derden tot den dertigsten rang, waar de literatuur van ons kleine land mee gezegend is. Het zou boeiend kunnen zijn, na te gaan waarom Helman niet den eersten rang bereikte; hij, die toch zoo veelbelovend begonnen is. Maar vermoedelijk, ontbreekt ons, voor een dergelijke analyse, het een of andere onmisbare gegeven. Wij hebben hier te maken met een soort mysterie : een auteur die voortreffelijk schrijft, die „absoluut zijn pen weet vast te houden" zooals dat in schrijversdieventaal heat, en die zün allereerste boek, zijn jeugdwerk Zuid- Zuid-West, nooit heeft weten te overtreffen, te evenaren zelfs. In dat boek, dat voornamelijk lyrisch is, valt de invloed van Van Schendel niet te miskennen; maar die invloed — ik haast mij dit erbij te zeggen — doet er in dit geval niets toe, zoozeer waren de Surinaamsche herinneringen van den jongen Helman eigen, zoozeer overstemde de echtheid van zijn eigen inhoud zijn literair voorbeeld, dat er dus volkomen aan ondergeschikt werd gemaakt, zoo vanzelfsprekend was deze geringe en uitsluitend vormelijke invloed op een schrijver van 23 jaar en zoo volstrekt zuiver het persoonlijke gevoelsleven, dat in die lichtelijk vanschendeliaansche rhythmen werd uitgedrukt. Vervolgens verscheen M ij n a s p schreit, zooveel „moderner" en scherper ineens: Europa scheen Suriname bruusk verdrongen te hebben in i dezen toen Katholieken jongen auteur.! Het verhaal (het was eigenlijk niet meer| dan een apart uitgegeven kort verhaal) was nogal gewild, maar kon gelden als pakkend intermezzo. De nogal lijvige verhalenbundel Hart zonder Landt volgde, en ondanks twee of drie uitste- j kende schetsen (Hoenders, Jej e ui s L i nd o r), die echter als na-' gekomen episoden van Zuid-Zuid-j West aandeden, kon men ditmaal in den jongen auteur een griezelige mogelijkheid tot banaliteit ontdekken : het verreweg grootste deel van den bundel had „niet veel om het lijf" en de slechtste specimina ervan zouden niet misstaan hebben in 'De Prins der Geïllustreerde Bladen. Maar j men wachtte verder af, en men ver- | wachtte vooral heel veel van een roman, I waarvan eenige fragmenten verschenen waren, De Stille Plantage. Een saaie en wat burgerlijke novelle die eraan voorafging, Serenitas betiteld, werd opzij geschoven als een vergissing. De Stille Plantage verscheen — en werd. literair gesproken (de verkoopswaarde interesseert mij nu niet), een sof van formaat. In dit dooren-door Van Schendel nageaapte maakwerk, waarin de personages braverige ol vreeselyk-toooze schimmen bleven, met een paar weeïg-fraaie beschrijvingen van tropische landschappen die er allerminst in slaagden de saaiheid van het geheel en de drakerigheid van een paar knaltooneelen goed te maken, stond Helman werkelijk een beetje voor schut. Was dat het langverbeide meesterwerk ? Het zag eruit of het speciaal besteld was als premie voor de Zondagschool. Maar de uitgever scheen er zeer blij mee te zijn, en sindsdien mocht men Helman beschouwen als „echt", als professioneel schrijver. Hij gaf te kennen, dat het succes van kleine literaire periodiekjes hem niet meer bevredigde en het zag er naar uit dat ook hij zich opmaakte om „tot het volk te spreken". De jonge .Katholiek werd communist, Althans min of meer. Hij vertrok naai Jspanje. Sindsdien is het eene boek na het andere uit zijn pen gekomen, in alle dik-en-dun-heden. De geweldige turl W a a o r m niet, die door sommigen voor Helman's magnum opus wordt aangezien, wat het krachtens zwaarlijvigheid zeker zou moeten zijn, iviel in werkelijkheid uiteen in een soort proloog: betreffende de kinderjaren van de personages en .de veel grootere rest, die hun verdere ontwikkeling beschrijft. Zelfs de grootste bewonderaars van Waarom niet plegen het kindergedeelte hoog boven de rest te stellen, maar deze manier van kinderen te zien en op te voeren, had Helman zonder meer „overgenomen" uit Richard Hughes iA H i,g h Wind in Jamaica, een meesterwerkje inderdaad, dat zij die zich voor kinderen interesseeren onverwijld moeten lezen als zij dat nog niet deden. De verhalenbundel Het JE u v e 1 Gods was weer magazine-writing, hoewel, dat moet erbü gezegd, „van de betere soort". Sindsdien ben ik opgehouden Helman geregeld te volgen ; het laatste wat ik van hem las was D e Dolle Dictator, de levensgeschiedenis van een heuschige revolution-1 naire satraap, die zich geen seconde gegund moet hebben om uit te blazen. Zij, die dit boek kennen, zullen mij misschien begrijpen wanneer ik mij baseer op een revolutieroman als Guzman's In de Schaduw van den Leidei —€n zelfs op Slauerhoff's Opstand in Gu'a'dalaj.a'ra —om dez3 prestatie af te doen al? kinderlijk drukte-makerig. Maar ien ziehier waarom het probleem Helman mij blijft boeien» in a 1 dit werk is de stijl meestal gaaf. komen altijd zéér goede bladzijden voor, als men minder let op den geest van den arbeid dan op den arbeid zelf. Helman pehrijft niet „goed"- zooals-zoovelen-schrijven. maar bcpaala | goed, wat zijn tekort des te meer doet I betreuren. ' „Ik ben een kl?in talent en een klein j talent moet hard werken", heeft hij eens' '. verklaard, met minder bescheidenheid, j meen ik, dan oppervlakkig wel lijkt. Het j is zonde en jammer dat men bij al dit! harde werken (dat inderdaad plaats! heeft gehad en waarvoor men, als men' de situatie precies kende. Helman mis- j schien oprecht zou bewonderen» niet denken kan aan... b.v. Balzac. Een Nederlandsch schrijver die zün brood met zijn pen moet verdienen is all ij d min of meer een heros. De Nederlandïche '■ honoraria zijn te klein om een sehrijvei i tijd te geven voor vacantie of bezinning. ; Hij zal schrijven tot de verdwazing erop ' volgt, als hij van zijn pen wil leven. En de uitgever krijgt in sommige gevallen steeds meer in de melk te brokkelen — voor het hei', van -dm schrijvei dan natuurlijk, want die profiteert ei immers evenzeer van als de uitgever, wanneer het hem lukt ~de breede scharen" te bereiken... Ik blijf niettemin zuur kijken naar al deze heroïsehe bedrijven als ik mij erop bezin waarom Helman — breede scharen of niet, uitgever of niet — zoo pijnlijk beneden zijn eersteling is gebleven. En de woorden die hij sprak krijgen een zure klank, als men overweegt dat men op deze w ij z e moet opvatten wat men nog wel anders had kunnen verstaan toen men voor het eerst hoorde van het „hardt' werken". Het boskje dat ik nu weer las, is mij aanleiding geweest tot dit overzicht op Helman, niet alleen omdat ik meen dat men in Indië de nieuwe Nederlandsche literatuur te weinig kent om niet vooral gediend te zijn met overzichten, maar ook omdat Helman als „figuur", als „geval" heel wat belangrijker is dan dit zijn zooveelste boekje...Om er intusschen verslag van te geven, het volgende. Het bestaat uit twee verhalen, het eerste genaamd De Brief, het tweede genaamd Het Ei. Tusschen deze verhalen bestaat niet méér verband, dan dat zij beide literaire producten zijn van de psychoanalyse. Op zichzelf dus volstrekt niets verwonderlljks, en geheel in de mode, of alweer een beetje uit de mode. In Parijs leeft een zekere heer Pierre-Jean Joure, die met een vrouwelijke psychiater gehuwd is en zich heefi gespecialiseerd in psychoanalytische literatuur : deze is soms lang niet onbplangwekkend. hoewel ik vermoed dat de vakliteratuur prat kan gaan op heel wat boeiender curiosa. Het eerste verhaal van Helman nu beschrijft iemand die h e e n-gaat, d.w.z. die doodgaat of compleet gek wordt tof allebei", maar volmaakt langs een weg. belicht door de psychoanalyse. Het is een man die op geheime zending uitgaat met een brief en die door dezen brief geheel beheerscht wordt, zoozeer bezeten, dat hijzelf envelop schijnt geworden vooi die envelop in zijn borstzak, als hij die in werkelijkheid allang moet hebben verloren. Dit verhaal is geheel „van binnenuit" geschreven, wat zeggen wil dat de hoofdpersoon „ik" zegt en de lezei dus alles voorgesteld krijgt zooals hij zich de gang van zaken voorstelt. Het tweede vevhaal betreft twee personages, Cesar en Genia genoemd, die op een gegeven oogenbllk. zonder dat er van liefde sprake is, met elkaar gaan trouwen. Dit huwelijk loopt zoo uit, dat Cesar steeds meer kind wordt en Genia steeds meer zijn moeder ; Cesar brengt het tenslotte zoover, dat hij zich weer in een ei voelt leven, en als dan een werkelijk ei kapotvalt, wordt dat natuurlijk zijn einde. Men begrijpt ook waarom hier van te r u g-weg sprake is. In De Brief lijken Van Schendel en Hughes mij plaats te hebben gemaakt voor Franz Kafka. Ook hier echter i* de stijl even gaaf en goed. Helman maakt de ncodige kleine vondsten, soms een aardige reeks achter elkaar. En toch is het cf alles langs den lezer heen glijdt, of hij dit verhaal geen moment ernstig kan nemen. De „literatuur" ligt er duimen dik op : men moet de kunstgrepen en de uiterlijke logica van het literaire métier niet kennen om dit met de noodige overgave te lezen. Literair gesproken, leest men hier een verhaal zondei werkelijke ondergrond, met niets dan een technisch, een eigenlijk zeer simplistisch mysterie ; en men voorziet zoozeei alles wat inderdaad..ook komt, dat de verrassingen nul zijn. Helman is hier a!.s zeer correct detective-schrijver, die opgewassen is tegen zijn correcte „plot" en die verder niets geen eigen charme, geen eigen goochelaar's-óverwicht'. Het tweede verhaal dat in zijn burgerlijke schriclheid een beetje doet denken aan het oude Seren.it as, is tenslotte veel beter. Op de een of andere wijze — misschien door de rust waarmee het zich afwikkelt en die onze belustheid cp verrassingen ontmoedigt —«slaagt de schrijver erin aan deze personages te doen gelooven. Eigenlijk behooren Cesai en Genia wel tot de beste personages die Helman tot dusver heeft weten te maken. Dit heele verhaal Het E i ' is, welbeschouwd, een-van Helman's allerbeste korte verhalen. Maar wanneer geeft hij ons het boek, dat de schrijver van Zuid-Zuid- W e s t in zich scheen te dragen ? Ei zijn hardwerkende auteurs, van wisn men met gerust hart niets meer hoeft te verwachten. Helman's literair talent is zóó, dat hij het voortdurend schijnt te schuren aan de deur — of wil men :' de muur — die hem sluit buiten het werkelij k-goede. Maar wanneer hij plotseling een boek schreef van onmiskenbare superioriteit, het zou mij geenszins verwonderen. Misschien moeten zijn omstandigheden zich alleen maar zoo schikken, dat hij de kans krijgt een tijd lang' niet te werken. --- DEVAGEBOND Houtsnede door N. Eek m a n uit het in 1930 in 100 exemplaren verschenen moderne blokboek „De Vagebond" (gedicht van A. iR o l a n d Holst) te zien op de tentoonstelling „De Houtsnede en haar toepassingen" in den Bataviaschen Kunstkring gedurende de tweede helft van Februari --- Een Nobelprijs voor Van Schendel Nationale auteur zonder nationale beperktheid Zijn Werk is de Schepping van een Harmonischen Geest NOODLOTS-IDEE DOMINEERT Naar het Vad. vernam, is dezer dagen Arthur van Schendel officieel te Stockholm voorgedragen voor toekenning van den Nobelprijs voor letterkunde. De voordracht is ingediend door de heeren prof. dr. N. A. Donkersloot, hoogleeraar aan de Gein. Universiteit van Amsterdam, prof. mr. P. N. van Eyck, hoogleelaar aan de Rijksuniversiteit te Leiden en prof. dr. C. G. N. de Vooys, hoogleeraar aan de Rijksuniversiteit te Utrecht. Wanneer wij het omvangrijke oeuvre van dezen schrijver overzien, aldus teekent het Haagsche blad er bij aan. dan meenen wij te mogen zeggen : Arthur van Schendel is van de levende Nederlandsche prozaschrijvers zonder eenigen twijfel de grootste ; hij is een auteur van den allereersten rang, in wiens werken een strenge eenvoud van vormgeving gepaard gaat met een maximum aan expressiviteit. Als representant van den Nederlandschen volksaard heelt hij nochtans geenszins de beperktheid, die velen nationalen auteurs eigen is : men t mag hem met het volste recht een Eu- ' ropeesche verschijning noemen, die in zijn laatste werken tot een in hoogsten ! zin tragische grootheid is gestegen. De ontwikkeling van Arthur van Schendel is die van een sterke persoonlijkheid, waarvan men de kracht niet in het uitbrundige en expansieve, maar in de zelfbeheersching en de tucht moet zoeken. Zijn omvangrijk oeuvre is de schepping van een harmonischen geest,' een ..apollinische" natuur, in wien van den beginne af de kunstenaarsdrang veel overeenkomst vertoont met het heerscherschap; de strenge soberheid van den vorm is voorwaarde voor al zijn werk, en pas langzamerhand komt hij tot de volle ontplooiing van zijn gansenen persoonlijken inhoud. Men zal in dit oeuvre vergeefs zoeken naar onverantwoorde momenten : ook daar, waar Van Schendel zich bezighoudt met een materie, die hem als „vingeroefening" als geestelijke ontspanning schijnt te dienen (zoo b.v. in korte schetsen over historische personages), is de voornaamheid een eigenschap van zijn stijl. Die ttiil is in den loop van veertig jaar geëvolueerd, ongetwijfeld ; er is een belangrijk verschil tusschen Van Schendels eerste boek „Drogon" (1896), waarin wij nog den invloed ontdekken van een romantische tij dsstrooming. en fcijn laatste boek „De Grauwe Vogels" (1937).| de afsluiting van een grootsche trilogie, waarin Van Schendels stylistïsche eigenschappen het volmaaktst zijn vertegenwoordigd ; maar dat neemt niet weg, dat men reeds in „Drogon" de qualiteiten van den lateren meester kan aanwijzen, jln dit boek domineert al de Noodlotsgedachte. die in de werken van den ouden Van Schendel zoo onnavolgbaar zou worden gerealiseerd, onder den schijn van een romantisch historisch verhaal. I Volmaakt gezuiverd vindt men deze Noodlotsgedachte trouwens al onder j woorden gebracht in het volgende boek, „Een Zwerver Verliefd" (1904). dat op I het Nederlandsche lezende publiek een grooten invloed heeft uitgeoefend. Da geschiedenis van den zwerver Tamalone ciie in dit (naar het thema wederom historische) verhaal wordt verteld, is karakteristiek voor de tweeledigheid van Van Schendels schrijversnatuur, die een 'synthese is van de .voortdurende onrust als motief en de volkomen rust als vorm. ,'.Een. Zwerver Verliefd" werd juist door die synthese van eigenschappen een gebeurtenis In de Nederlandsche letterkunde ; het. werd een getuigenis van een nieuwen stijl, die terugkeerde tot den volzin en de tucht dei- idee, na een periode van impressionistische en naturalistische taalverbrokkeling, die het gevolg was van het verzet tegen' de conventioneele literaire taal eener vorige generatie. Het meesterschap manifesteert zich hier door een minimum aan uitdrukkingsmiddelen ; de eenvoud van Van Schendel Is de eenvoud van het fresco, dat sterker spree'kt, naarmate de motieven soberder zijn verdeeld. Van ciit boek verschenen niet minder dan zeven drukken, terwijl vertalingen in het Duitsch, Fransch en Italiaansch het licht zagen. In 1907 werd het gevolg' door „Een Zwerver Verdwaald". I Het is. ondoenlijk om alle werken van den met deze „Zwervers" tot meesterschap gerrjpten Van Schendel in een globaal overzicht te betrekken ; wij verwijzen daarom voor een volledig panorama naar de bibliographie, die in den bundel „Avonturiers" is opgenomen, en stippen hier slechts enkele hoofdmomen ten uit de eerste periode (tot 1930) aan. Zoo noemen wij den prozabundel ,;De Schoone Jacht", waarin het talent van den schrijver in den verhaalvorm wel het best tot zijn recht komt; zoo noemen wij „Der Liefde Bloesems", zoo „Angiolino en de Lente", zoo „Merona, een Edelman" en „Fratilamur"; alle werken, die voor 1930 verschenen zijn, en die op zichzelf reeds waard zouden zijn een kunstenaarsleven te vullen. Gewezen dient ook te worden op Van Schendels boeken over Shakespeare en Verlaine. Arthur van Schendel --- DE VERRASSING VAN „HET FREGATSCHIP” Er was echter nog een onbekende, althans nog een onontdekte Van Schendel, die, reeds over de vijftig jaren oud, Nederland voor groote verrassingen zou {•tellen. In 1930 verscheen n.l. van zijn hand „'Het Fregatschip Johanna Maria", een boek van het schip, van de zee, van den zeeman ; een zeeman, die ook hier de zwerver is, onderworpen aan een kracht, die zijn menschelijke plannen te boven gaat, maar wiens gestalte thans voortkomt uit het Nederlandsche volk zelf. Had tot dusverre Van Schendel een voorkeur getoond voor de middeleeuwen en Italië