Kunst en Letteren Socialisme en Kunstenaarschap Herinneringen aan Frank van der Goes Te dikwijls was hij „een pen van de Partij” Kroniek tier Letterkunde van E. DU PERRON Uit het Werk van Frank van der Goes. (Wereldbibliotheek. Amsterdam 1939) Er is één overeenkomst tusschen Frank van der Goes en Albert Verwey, ondanks de verder zeer groote verschillen : zij zijn de meest methodische en onderlegde, rustige en beschouwende naturen geweest onder de Nieuwe-Gidsers, degenen ook die het minst Nieuwe-Gidstaal hebben geschreven. Van der Goes deed het eigenlijk nooit, leerling als hij altijd was van Busken Huet voor zoover het den stijl betreft; Verwey kwam na zijn jeugdperiode, waarin hij nogal sterk den invloed van Kloos onderging (al hebben sommigen dit trachten om te draaien), tot een eigen, wat stijve maar solide Hollandsche stijl, misschien gebaseerd op het Hollandsch van Potgieter, maar voor onze smaak meestal toch heel wat leesbaarder. Schoolmeesters in hun kritische opstellen zijn Van der Goes en Verwey heel dikwijls, maar dat waren alle Nieuwe-Gidsers. Dat schijnt het fatum te zijn geweest van een generatie die „het Nieuwe brengen moest" in een op letterkundig gebied verwaarloosde provincie ; men spreekt dan niet meer tol „ebenbürtigen" die toevallig op literair terrein minder wegwijs zijn, men oreert vanuit een katheder. Deze eigenlijk onuitstaanbaar pedante trant is deels Hollandsch, deels specifiek „tachtigs". Een Van Deyssel heeft wat meer kwinkslagen, een Kloos wat meer zulvere-kunsttheorie, een Van Eeden wat meer sociale profeten-houding, een Van der Goes wal meer sociaal dogma, een Verwey wat meer philosofisch-cultureele algemeenheid, de toon van „ik-zal-u-leeren-wat- Ik-weet-en-gij-niet-weet" walmt uit dez< allen. Het is dan ook geen frivole taak échte letterkundigen in een klein land te zijn; en niet alleen nieuwe kunstenaars, maar nieuwe gidsen. Van der Goes is als socialistische figuur, vertaler van Marx, redacteur van De Nieuwe Tyd, een soort beroemdheid geweest, maar voor letterkundigen in de eerste plaats toch de mede-oprichter gebleven van D e Nieuwe Gids. Als „tachtiger" hij echter wat bleek naast zijn zooveel beroemder bentgenooten. Daarbij kwam dat zijn literair werk lang ongebundeld bleef. In 1931 verscheen van hem (bij C. A. Mees, Santpoort) een klein boekje, Litteraire Herinneringen uit den Nieuw e-G i d s-t ij d ; een kostbare bijdrage, door de zakelijke en overzichtelijke, de „historische" wijze van vertellen, over den begintijd van het eens groote tijdschrift, over de breuk tusschen Kloos en de anderen, de rol daarin gespeeld door den komisch-brutalen „Pet" Tideman, er.z. Vooral van dezen Tideman heeft Van der Goes, met droge humor, een mooi beeld gegeven ; nooit vergeet men weer dien regel uit 's mans dreig-sonnet, dat binnenkwam toen de Nieuwe-Gidsers die anders wilden dan Kloos, over het tijdschrift vergaderden' : „ik lag een bom op jou vervloekte stoep" Dit boekje van Van der Goes vormt met T i m's Herinneringen van Aeg. W. Timmerman — zoo braaf en hupsch en aanhankelijk — en met Vervlogen Tijden») van Frans Erens — zoo fijntjes, smalletjes en voorzichtigjes, en toch zoo interessant! — een belangrijk trio mémoires-boekjes over die heroïsche dagen van olim. In 1939 werd, ter gelegenheid van Van der Goes' 80en verjaardag, door een commissie van huldiging een heel wat substantieeier bundel uit zijn' werk samengesteld, ingeleid door Henriëtte Roland Holst. Men leest in deze inleiding de uitspraak dat Van der Goes „naar zijn geestelijke geaardheid noch een ekonoom, noch een politlkus" was: „Veel meer dan tot de ekonomie voelde hij zich van nature tot de letterkundige kritiek aangetrokken". Jammer genoeg dan, merkt men van die letterkundige kritiek, in dit eene boekdeel waarmee Van der Goes dan toch „de tijden zal moeten trotseeren", niet veel. Het opstel over de tooneelspelersfamilie Bouhon, waarmee de bundel opent, omtrent zijn 18e Jaar geschreven, is •> Of Vervlogen Jaren of < ? ? ,e n °* Uren; ik heb het boek niet bij me terwijl ik dit schrijf, en zulke titels z y n «en beetje» te goedkoop ï _ meer historisch dan literair. De afbrekende kritiek op het Indische tooneelstuk Zijn meisje komt uit van rar. Pieter Brooshooft; de polemische Nieuwjaarsrepliek van een nieuwen gids tegen de oude gidsen ; de eens beroemde polemiek met Van Deyssel over socialisme en kunst, waarin men toch al heel wat meer over socialistische wereldbeschouwing dan over kunst aantreft; en de twee stukken over Multatuli, voortreffelijk in hun soort (vooral het eerste, van 189 G, waarvan het tweede, van 1920. trouwens greotendeels herhaling is) ; dat is eigenlijk alles. Ook Multatuli wordt aan het socialisme getoetst en düs, bij alle bewondering voor zijn royaal erkende gaven, in laatste instantie ietwat steriel en te licht bevonden, maar de toon van Van der Goes is hier uiterst sympathiek, heeft precies niets van het rancuneuze kleineeren dat men proeft in de z.g. historisch-objectieve studie van den eveneens socialistisch-bevooroordeelden essayist J. Saks. Voor Van der Goes zou Multatuli, indien hij gekund en gewild had, verreweg de sterkste en schitterendste strijder voor het socialisme geweest zijn ; hij zegt het uitdrukkelijk en legt het vast in deze formule die m.i. even juist als samenvattend is: „Multatuli, die de Lassalle van Nederland had kunnen zijn" (blz. 98). Kortom, hoewel Saks in zijn Socialistische Opstellen zeker nog als heel wat scherpzinniger en subtieler moet worden erkend als Van der Goes — en de vergelijking gaat tot in details op bij oeze marxistisch onderlegden, die beiden wenschen te stellen als Busken Huet — als socialistische visie op Multatuli overtreffen de 2 opstellen van Van der Goes veruit de Multatuli-studiën van Saks. Ook Van der Goes verwijt Multatuli zijn gevangen-blijven in de bourgeoisie, en naar goed-socialistisch gebruik ziet hij in hem zelfs de „patroon" van de Nederlandsche anarchisten, wat maar zoo eenzijdig juist is, dat het, bij ieder even doorgezet onderzoek, onzinnig wordt; maar Van der Goes toont in tegenstelling tot Saks aan, dat men overtuigd socialist kan zijn, in het bezit van „de" waarheid dus, en toch tegenover Multatuli eerlijk, en zelfs geestdriftig-sympathiseerend, kan staan. „De" waarheid bezit Van der Goes overigens wel zeer kennelijk en tegenover alle problemen die zich maar kunnen voordoen. Hij, de essentieel-fatsoenlijke, schrijvend in dien eleganten Huet-stijl die, wanneer hij niet zeer beheerscht en bondig gehouden wordt, 200 gemakkelijk in akademische eleganterigheid omslaat, is er soms zoozeer op uit in grondige studies „de" waarheid vóór alles te laten spreken, dat hy zijn spreken a la Huet volmaakt vergeet om zich nog maar uit te drukken in de vlakste brochure-stijl. Grondig in dezen zin zijn bijv. de studies over Armoede voorheen en thans en over Het Belastingstelsel in de voormalige Republiek, maar zij hadden van ieder ander „serieus marxist" kunnen zijn. Pittiger is Van der Goes dan gebleven in het stuk Over Prostitutie en Vrouwen-arbeid, maar het meest is hij het, wanneer hij zijn soepele, maar wat afgemeten volzin weet te laden met een gedempt sarcasme, zooals wanneer hij (blz. 146) over den journalist Charle3 Bolssevain quasi zonder nadruk verkondigt: „Van schending van beginselen is bij hem geen sprake, die levenslang ijverig en getrouw is geweest in den dienst van de groote sommen". Of wanneer hij (blz. 149) aan ditzelfde slachtoffer dezg slotsom kwijtraakt i „Het is eenlgermate een symbolische voorstelling van het gebeurde: de schrijver, die geene menschelijke deugd onbezongen laat in zijn kolommen en niet bij machte is het beetje fatsoen, dat eigen geestverwanten van hem verwachten, ongerept te bewaren". Zulke dingen had Huet in persoon hem niet verbeterd, maar zij komen bij Huet wat meer voor dan bij hem. Een enkele samenvatting als deze (blz. 120) : „Het karige, de schrielheid van de kapitalistische samenleving, die wat zij aan den één geeft, den ander heeft ontroofd, en nergens eene verheffing duldt welke niet meer dan opgewogen wordt door eene verlaging elders" — is, zonder frappant te zijn, in zijn koele bondigheid nog wel savoureus, maar het wordt vervelend wanneer men dit vele malen achtereen op bezadigden voorlichterstoon krijgt uiteengezet. En de overtuiging, d.w.z. het pertinent zekere weten, en de leerarende koele betoogtrant die met deze zekerheid samengaat (omdat een werkelijk zeker mensch zich immers niet opwindt enz.), zouden irritant zijn, als Van der Goes daartegenover niet telkens weer blijken gaf van smaak en van tact. Men vergeeft den hartstochtelijken redenaar wat men den zelfverzekerden docent volstrekt niet vergeef ; maar vooral, de rol door het Nederlandsch socialisme gespeeld na de roemrijke dagen van Van der Goes' socialistische jeugd, is moeilijk weg te denken, terwijl men deze oude opstellen leest of herleest: wat Van der Goes bijv. zegt over de „verschuivende" rol van het liberalisme, in zijn stuk over De Verkiezing in Amsterdam IX (van 1902), zou met precies even veel recht in precies dezelfde bewoordingen sindslang over het socialisme gezegd kunnen zijn. En Van der Goes zelf hééft later dan ook wel zulke dingen erover gezegd. Maar om de verouderdheid van eens-actueele onderwerpen niet te doen voelen, daarvoor mist zijn schrijverschap nu juist vrijwel alles, is zijn stijl bü stukken na niet levend genoeg. Zoo zijn vooral de gedenkartikelen, in dezen bundel opgenomen, nu dan. ook wel volkomen teruggezakt op hun geringste peil van gelegenheidsstuk. Deze artikelen, over Domela Nieuwenhuis, P. L. Tak. Troelstra, zelfs dat bij den ciood van Mussolini's opgeruimden tegenstander Mateotti, het is alles vaal ok hier bleek heel het spel geleid op het uiterlijke effect der technische bluf. Het teleurstellende was daarbij, dat men, bijvoorbeeld in de Sarabande, geen oogenblik voelde, dat dit meisje een zweem van eigen aandoening doorleefde. Nauwelijks waren de slotmaten in gedresseerd pianissimo verklonken, of met duizelingwekkende vaart werd de Toccata ingezet. Heel het spel is vol onevenwichtigheden. Robuste uitvallen, technisch doorslaan, grove harde toongeving en slordige pedaaltechniek. Daar dient hard en ernstig aan gewerkt te worden door een paedagoog, die vooral den muzikalen smaak ontwikkelt en de aanwezige intuitie met zorg leidt naar een uitingswijze van de sluimerende muzikale psychische elementen. Eenige jaren zou zij angstvallig van het podium gehouden moeten worden, want deze stroom van muzikale grofheden kwetst het diepere sentiment, dat men hier en daar tooch heel even beluistert, doch waaraan blijkbaar nog geen aandacht is geschonken. Het succes was niet overweldigend. Het weinig talrijke publiek klapte wel hartelijk, maar toch niet zoo geestdriftig, als bij wonderkind-vertooningen betaamt. --- Een Onderhoud met Paul Paray De Fransche Dirigent in Amsterdam Het Parijsche Concertleven Een bijzondere medewerker schrijft ons ddo. 18 Januari uit Amsterdam : De internationale situatie, met haar diep ingrijpende gevolgen voor het cultureele leven, heeft ook het Nederlandsche concertbedrijf niet onaangetast gelaten. Die gevolgen doen zich in hoofdzaak gevoelen op negatieve wijze : namelijk door de afwezigheid van vele bekende kunstenaars, van wier optreden het hoofdstedelijk podium — om ons een oogenblik daartoe te bepalen — in normale omstandigheden zeker kan zijn. Het aantal „groote" solisten, hetzij beoefenaars der zangkunst dan wel instrumentalisten, dat in deze maanden de reis naar ons land durft en kan aanvaarden is gering — gering ook de mogelijkheid om naast de belde vaste leiders van het Concertgebouw-Orkest een gastdirigent te zien optreden. Onze concertinstellingen zijn in dit muziekseizoen op binnenlandsche krachten aangewezen — wat overigens geen verlies behoeft te beteekenen en waardoor de campagne 1939/40 stellig reeds een elgen, nationaal, cachet heeft verkregen. Het ligt intusschen wel voor de hand dat deze, zij het dan min of meer gedwongen, belangstelling voor de eigen kunstenaars geenszins belet, dat het muziekpubllek nog in meerdere mate dan voorheen geïnteresseerd ls bij de verschijning van bekende en geliefde podium-grooten en dat die bewijzen ya« trouw ondubbelzinnig vergelding vinden. Wat Paül Paray betreft — men kan den Franschen dirigent, die thans een tweetal concerten van het Concertgebouw-orkest zal leiden, nog niet tot de bekende figuren voor het Amsterdamsche concert-publiek rekenen. Ket is namelijk de eerste maal dat de kunstenaar als leider van het eerste orkest des lands zal optreden en het is zelfs voor het eerst dat Paray de Nederlandsche hoofdstad bezoekt. Wat niet zeggen wil dat de Parijsche orkestleider voordien nog nimmer onze grenzen passeerde — hij trad reeds enkele malen op als gastdirigent van het Residentie- Orkest, met welk ensemble Paray ongeveer zes jaren geleden nog heeft geconcerteerd. Maar voor Amsterdam en het Amsterdamsche concertleven draagt het optreden van den Franschen musicus toch het karakter van een eerste kennismaking. Hij moge voor muzikaal Amsterdam op dit oogenblik dan ook nog een onbekende zijn — de in muzikale aangelegenheden georiënteerde concertbezoeker kent Paul Paray's naam reeds lang. Want de Fransche kunstenaar bekleedt sinds vele jaren een belangrijke positie in het Parijsche concertleven en wie dat concertleven uit eigen ervaring kent of gewend is zich dienaangaande op de hoogte te houden, hoort dien naam stellig niet voor de eerste maal. Voor hen, die niet tot deze groep behooren het volgende : Paul Paray werd 1886 Tréport geboren, ent-, ving tot 1908 zijn opleiding aan het Parijsche Concervatorium, behaalde drie jaren later met de cantate „Janitza" den Prix-de-Rome en deed sinsdien als orkestleider, pianist en componist zijn intrede in het Parijsche muziekleven. In 1921 werd Paray naast Camille Chevillard dirigent van de bekende „Concerts Lamoureux" en na het overlijden van eerstgenoemden kunstenaar (in 1923) belast met de opperleiding van dit concertinstituut. Doch Paray's werkzaamheid bleef al spoedig niet tot deze functie beperkt. Ook andere concertinstellingen deden een beroep op zijn leiderscapaciteiten ; zoo benoemde het bestuur van de „Concerts-Colonne" den musicus in 1932 tot dirigent van die instelling, als opvolger van Gabriel Pierné. Harerzijds legde de Grand' Opéra beslag op Paray's directie-bekwaamheid — naast Philippe Gaubert fungeert de Fransche musicus thans als orkestleider aan die beroemde muziek-dramatische instelling. Uit deze sobere opsomming van data en feiten volgt reeds, dat Paul Paray een orkestleider van rang en reputatie mag heeten en dat zijn eerste contact met het Amste>damsche mur ziekleven ongewijfeld een belangwekkende gebeurtenis beteekent. Zijnerzijds gevoelt de dirigent die uitnoodiging als een onderscheiding, zooals wij in een vraaggesprek met den Parijschen kunstnaar mochten constateeren. Wij zijn gewend geestdriftige lof-betuigingen te hooren richten aan het adres van ons orkest — Paul Paray maakte op dien regel geen uitzondering. Integendeel, hij gewaagt met onverdeelde bewondering van de prachtige orkestprestaties en is vol erkentelijkheid QYQï medejKrlüngi .welks hli blei bij. zijn arbeid ondervindt. „ZooaLs uw orkest onmiddellijk weet te reageeren op iedere intentie, dat is werkelijk bewonderenswaardig. Bijvoorbeeld is een stuk als Ravels „La Valse" een partituur, waaromtrent ik een volstrekt-persoonlijke opvatting koester". „Kunt u, bij uw tijdroovenden arbeid als orkestleider, voldoende gelegenheid vinden voor eigen compositie ?" vraagt de interviewer gedachtig aan de komende première van Paray's Symphonie. „Helaas kan ik uw vraag niet volmondig met ja beantwoorden. Opera en concert vergen heel veel tijd en energie — voor de compositie schiet er dus minder gelegenheid over dan ik wel zou wenschen. Maar toch kan ik ook op dat punt actief blijven ; zoo heb ik bijvoorbeeld reeds do partituur van een tweede symphonie voltooid; een symphonische suite, een oratorium „Jeanne d'Arc" en verschillende kamermuziekwerken (een vioolsonate, een violoncel-sonate, pianostukken, liederen) dateeren van vroeger datum". „Hoe is de toestand in het Franscho muziekleven ?" „Alles „comme d'habitude" ! Dat wil zeggen, op dit oogenblik en na de eerste phase der oorlogsmaatregelen. Ongeveer een maand geleden zijn de Colonne-concerten weer begonnen, de Opera heeft haar voorstellingen eveneens op den ouden voet hervat — het Parijsche kunstleven vindt wederom voortgang. En de belangstelling voor muziek is zelfs sterk-gestimuleerd; mijn laatste concert had bijvoorbaeld een nagenoeg uitverkochte zaal. Het publiek verlangt weer naar muziek en zoo is het vooral ook met militairen, die van hun verlof profiteeren en voor wie een concert of een opera-voorstelling een rg lafenis - --- Geestelijk Leven Doe gewoon Toen in de laatste Augustusdagen van het vorige jaar de eerste donderslag van de oorlogsbul in de voormobilisatie wegrommelde en velen hun tijdelijke zomerverblijven ontijdig moesten verlaten om bijtijds thuis te kunnen zijn, toen onze lang-latente onrust met het verschijnen van ongewoon vele uniformen '« • mobiel werd, lazen we al spoedig de bekende advertenties in de couranten : Doe gewoon, koop gewoon, dan gaat het ook gewoon. Voor velen is deze bij tus.•chenpozen verschijnende annonce geweest als de periodieke lepel broom : het gaf wat kalmte, het deed je de wereld'weer wat normaal bekijken : Inderdaad, waarom zouden we ook eigenlijk niet gewoon doen ; het was toch In werkelijkheid nog gewoon. De regeering verklaarde immers, dat we aan niets gebrek zouden behoeven te lijden, onmiddellijke gevaren waren niet aanwezig, de organisatie van ons leger liet niets te wenschen... zou het niet het beste zijn maar net te doen als anders, zóó alsof na een gezonde rust Je bezigheden je weer wachtten als altijd, gewenscht en gewend ? Er zijn er die zich aan deze doe-ge- Vboon campagne mateloos hebben geërgerd : Welk een oppervlakkige aanstellerij moet een dergelijke onwaarachtigheid geïnspireerd hebben. De oorlogbliksems ratelen van vlakbij ; elk oogenblik kan het inslaan. Gewóón. we kijken tersluiks de rij van onze huisgenooten lar.gs : welke van deze lieve oogen zullen het eerst door de macht van geweld gesloten worden ? We blikken steelsgewijs naar de krachtige jonge lijven ln wapenrok: welke van deze gezonde lichamen zullen straks verminkt en geschonden zich door het leven sleepen ? We ontdekken nooit geziene schoonheid in huizen en straten, in parken en laï.en, waaraan we tot nog toe onverschillig voorbij gingen : wanneer zal dit alles verbrand land zijn ? We worden gie:ig op onze dagelijksche bezigheid, die ons bij tijd en wijle verveeld kon zijn : hoe lang zullen we ze nog mógen verrichten ? Ket lijkt niet minder dan misdadig nu te adviseeren : doe gewoon ! We zijn immers volkomen ongewoon ; wie is in dit noodweer van daad geworden menschenwaanzin nog zichzelf ? Hier past 'een enkele vraag. Zijn wij wellicht nu juist onszelf ? Zou het misschien zoo zijn, dat we onszelf hebben verwisseld met de stutten waarop we steunden ? En nu : tuimelende fcienschen, weggeslingerd van de voetstukken van aardsche waardij ; levens, losgeslagen met de steunpunten waarmee we ons hadden vereenzelvigd : positie, macht, geld, eer, leerstellingen. Is het riet zoo, dat we onszelf de vraag: „Wie ben ik ?" niet meer durven stellen ? Wie ben ik ? Vandaag nog minister of tramconducteur. En morgen ? Een vluchteling wellicht of een gevangene ; één die zijn voeten rept met den dood in den rug of één wiens handen gebonden zijn met den dood in het gezicht ? Vandaag een voorstander van dit en een tegenstander van dat; morgen misschien ten gekraakt wrak waarin nauwelijks levensbewustzijn te speuren valt. Maar tusschen > vandaag en morgen ligt slechts tijds- en geen wezensverschil en onder het nette colbert van den vredesburger klopt het gejaagde hart van den oorlogsparia. Ik ben die ik ben ! Wie sprak deze woorden van magistrale bewustheid ? Ze klinken schóón als gedroomde verlangens. Ze houden beloften in van eeuwig evenwicht. Ze hebben de beteekenis van : ik heb geen waarden buiten mij noodig, raakt hoog noch laag, mij deert geen oorlog of vrede, aarde in schoonheid of aarde in' puin, het is al om het even, ik ga rustig mijn gang, ik doe gewoon. Ik ben die Ik ben — het waren de woorden van Gods eigen naam, die Mozes van den berg der heiligheid naar de aarde droeg. God had ze hem niet geschilderd, ver en legendarisch als een onbereikbare graalburcht droomend boven de aarde in het rosse licht van een dalende zon. Tastbare werkelijkheid had Hij ze Mozes in de handen gedrukt: Neem het mee, Ik zal In het midden van ulieden zijn. Daarmee bracht Mozes de hemelsche rust in de aardsche onrust. Het beteekent de mogelijkheid van de goddelijke zekerheid in de menschelijke onzekerheid. Daarom zien we die buitenwereldlijke rust in hen die wezenlijk „den naam des Heeren aanroepen". Het wordt een bijna ontstellend wonder hoe ceze menschen altijd „gewoon doen". Ontstellend wonderlijk : daar was een Daniël, die als hoogste regeeringsautoriteit de wet tot aanbidding van Dorius rustig overtrad, omdat God in hem was. Hoewel hij wist dat het een gruwelijke dood beteekende, ging hij regelrecht tegen de onherroepbare voorschriften driemaal daags naar zijn huis, viel in kniegebed en deed schuldbelijdenis voor zijn God, ganschelijk gelijk hij voor dezen had gedaan". Maar Daniël had een zekerheid boven die van den marteldood : door de vensters, open naar Jeruzalem, schoof voor het wereldlijk gebeuren van zijn door de leeuwen verscheurde lijf de hemelsche werkelijkheid van het wezen der dingen : Ik zal met u zijn, want Ik ben die Ik ben. Boven het dreigende „Darius tegen mij", het triomferende „God met mij". Daaruit putte Daniël het vermogen tot gewoon-doen in weergaloozen voorspoed en vernielenden tegenspoed. De waarde van zijn leven lag niet in zijn groot-vizierschap, zijn rijkdom, zijn geleerdheid, zijn beroemdheid — dit gansche bezit, dat toch waarlijk r.iet onbelangrijk mag heeten, wierp hij, met zijn lichaam, willig voor de leeuwen als de dienst voor God dit eischte. Die kracht daartoe verwierf hij zich in zijn dagelijks driewerf herhaalde schuldbelijdenis. Zijn uiterlijke gelijkmatigheid steunde in een innerlijke gelijkmoedigheid, welke uitgebalanceerd was op zijn Godovergegevenheid. Daniël wist zich meegesleept in den duizelenden val der menschheid, doch was er zeker van opgevangen te worden in het eeuwig Wezen. Om gewoon te kunnen doen is iets anders noodig dan stimuleerende annonces of bemoedigende woorden, iet 3 méér dan gelatenheid in de omstandigheden-die-niet-anders zijn, of de hoop op een betere toekomst. Gewoon-doen leeren we in de belevenis, waarvan Rilke sprak : Wij allen vallen. Deze hand hier valt. En geeft op and'ren acht. Het is in allen. En toch, er is één die al dit vallen Oneindig zacht in zijne handen houdt. Amsterdam. R. KUITERT ---