Ter herdenking van den sterf dag van Edvard Grieg Op 4 September 1907 overleed hij te Bergen Een Noorsch kunstenaar, die in tonen de taal sprak van zijn land en volk. Toen Edvard Gries: den vierden September 1907 voorgoed de oogen sloot, kon de muziekwereld een harer beminnelijkste en sympathiekste figuren betreuren, wiens nationale kunst een algemeene internationale waardeering heeft gevonden en die duizenden vreugde en genot heeft bereid. Ontegenzeggelijk heeft Grieg met Ibsen en Björnson er het meest toe bijgedragen om Noorwegen te maken tot „een land met eigen kunst en cultuur". Grieg heeft zijn volk een eigen muziek gegeven, die gegroeid is uit het volkslied en hieruit haar belangrijkste kracht heeft geput. Daarom is hij ook het grootst als liederen-componist, en als zoodanig kan hij alleen door zijn eigen volk geheel begrepen worden; trouwens zijn liederen zijn weer volksliederen geworden. Edvard Grieg sprak in tonen de taal van zijn land en volk, en al vond men eerst zijn melodiën en harmonieën vreemd en gezocht, al spoedig won die muziek aller harten, omdat zij waar en oprecht is. Wat men eerst gezocht noemde, erkende men later als oorspronkelijk. De eigenaardige intervallengangen, die men overal in zijn werken terugvindt, zijn die der Noorsche volkswijzen, en door zijn harmonieën en orkestrale kleur heeft hij ons de rijke, eigenaardige en majestueuze natuur voor oogen getooverd. Al kan niet worden ontkend dat Grieg in zijn laatste levensjaren zich te veel herhaalde en niet genoeg snaren op zijn harp had om voortdurend aan het woord te blijven, laat ons niet vergeten dat de snaren die hij op zijn harp had, gouden snaren waren — zooals de oudere dichters zeiden — die hij op voortreffelijke wijze wist te tokkelen. Ik heb in Amsterdam eens een concert bijgewoond van Grieg's werken — onder leiding van den componist — waarvan mij nog levendig in gedachte is gebleven de uitnemend#1 wijze waaróp hij zijn' cómpo-,' sities dirigeerde, èn de ontroerende' vertöfking die aijfrWo'iiwNiii'a — dfëzoöals men* zich zal herinneren nog geen twee jaar geleden is gestorven (December 1935) — van de liederen van haar echtgenoot gaf. En misschien zullen er ook nog wezen,, die niet vergeten zijn hoe Johan Messchaert, die toen directeur, van „Euterpe" was, met een klein mannenkoor Grieg's volksliederen in zijn eigen taal voordroeg, waarbij Messchaert zoowel dirigeerde als de solo-partij zong. Deze herinnering — heeft Grieg's beste vriend Julius Röntgen eens gezegd — behoorde tot de schoonste van zijn muzikale loopbaan. En mij is ook bekend, hoe Grieg zich steeds met vreugde de eerste door hem geleide koor-repetitie van „Olaf Trygvason" in Amsterdam herinnerde, toen de koorleden van „Toonkunst" zich — hem ter eere — met de toenmaals nog niet gewettigde Noorsche kleuren, in den vorm van een kleine vlag, hadden getooid. Tot zijn dood heeft Grieg een dezer vlaggetjes in z'n portemonnaie bewaard! Hij was een vurig patriot. De groote politieke gebeurtenissen in het jaar 1905, waarin Noorwegen zijn zelfstandigheid verkreeg, waren voor hem een gloriepunt in zijn leven. In Grieg's grootere instrumentale werken — waartoe ik ook zijn strijkkwartet reken — zijn het niet de vormbewerking en dé ontwikkeling der gedachte, die ze tot kunstwerk stempelen, maar bovenal de kleur en de uitdrukking. De zucht om de schoonheden te zoeken waar ze niet zijn en daardoor de werkelijke schoonheden over het hoofd te zien. hebben dikwijls tot een onbillijk oordeel geleid. De zoo scherp belijnde melodiek en sprekende expressie zijn eigenschappen die Grieg's persoonlijkheid bepalen en niet zijn beheersching van den vorm en van zijn gekozen stof, hoewel hij zijn thema's vast in de hand wist te houden en ze — ook in contrapuntisch opzicht — interessant wist te verwerken. Maar niemand heeft zooals hij den bezonken hartstocht die de .grootsche Noorsche natuur karakteriseert, en de vaak onstuimige, woeste vroolijkheid, waarbij de harde trekken van l?pt(volk,niet ontbreken, te gevefl.f \ •'* ♦>"% > j ,Met'©en< gerust geweten kan men den Noorschen meester — die door zijn' eenvoudige, vriendelijke verschijning ook als mensch aller achting en liefde won — tot de blijvende groote figuren der negentiende eeuw rekenen. Zijn liederen zullen altijd worden' gezongen, zijn pianowerken met voorliefde gespeeld, zijn kamermuziek treft men steeds weer op de programma's aan, en zijn koor- en orkestwerken zullen niet zoo gauw vergeten worden. Van de orkest-suites beweegt zich ..Aus Holberg's Zeit" het minst in het karakter der nationale muziek. Alleen in de „Musette" en „Rigaudon" zijn enkele trekjes die aan de Noorsche muziek doen denken, doch de beide suites voor Ibsen's „Peer Gynt" — die Grieg's populariteit niet weinig hebben vergroot — zijn echte staaltjes van zijn persoonlijke kunst en zijn groote oorspronkelijke gaven. Dat Grieg zich sterk tot Ibsen's werk voelde aangetrokken, is verklaarbaar. Immers in „Peer Gynt" leeft de geheele Noorsche natuur, in dezen held, zoo rijk aan fantasie, heeft Ibsen het Noorsche volk een spiegelbeeld willen voorhouden. De eerste suite is altijd het meest popu- Edvard Grieg. --- Met Björnson en Ibsen heeft hij de Noren een eigen kunst en cultuur gegeven. lair gebleven. Stelde Grieg die het hoogst? Het heeft de aandacht getrokken, dat Grieg de laatste keeren dat hij ons land bezocht, altijd de eerste suite zelf dirigeerde. Misschien heeft ook de overweging er toe geleid, dat men, zonder liet gedicht te kennen, de eerste suite als absolute muziek beter kan verstaan en genieten dan de tweede. Het eerste nummer der tweede suite: „Der Brautraub" kan men alleen waardeeren, wanneer men den inhoud kent. Peer Gynt heeft, toen hij in een dolle bui het ouderlijk huis verliet, in het eerste dorp waar hij kwam, bij een boerenbruiloft de bruid geroofd en naar het gebergte gevoerd. De muziek schildert de ontzetting en woede van het bruiloftsgezelschap — wanneer men bemerkt dat Ingrid verdwenen is — in eenige Allegro-maten van een wild karakter. Men roept om het meisje maar alleen doffe hoornklanken antwoorden. Een andante doloroso vertolkt dan de klachten der geroofde bruid. De tweede satz is weer een Arabische dans van Anitra, een mooi, dankbaar orkeststuk. Eigenlijk moet deze scène nog ondersteund worden door een koor, wanneer een.schoone uit den kring der meisjes treedt, om den held te lokken. Om. liet derde deel der tweede suite te begrijpen, moet men eveneens den tekst kennen. „Peer Gynt's Heimkehr" brengt geen vroolijke klanken; een somber-hartstochtelijk; sterk-bewogen muziek. Ibsen laat zijn held als schipbreukeling terugkeeren en Grieg. schildert den storm, waarin het schip bij de vaderlandsche kust te gronde gaat. Deze compositie heeft dus een programma, zooals ongeveer „Der fliegende Hollander"; zelfs het hoofdthema van Grieg met den quinten-gang, heeft overeenkomst met dat van Wagner. Ook twee andere thema's verklanken he.t booze weer, en eenige sterke lang-aangehöuden accoorden verkondigen voorts den ondergang van het schip. Dan komt een klagend slot, dat de ongelukkige thuiskomst in tonen weergeeft. Het laatste deel van de tweede suite is Solveg's Lied — een zang van de geliefde uit Peer Gynt's jeugd — met de ontroerende zwaarmoedige melodie als symbool van den D00d.... Grieg wilde aanvankelijk geestelijke worden. Maar door den invloed van den beroemden violist Ole Buil heeft Edvard zich geheel aan de muziek gewijd. Op zijn dertiende jaar schreef Grieg zijn eerste compositie: „Variaties over een Duitsche melodie" voor piano. De jongen was zoo dom de muziek mee naar school te nemen, waar de meester het manuscript afnam en het in de brandende kachel gooide. Van zijn moeder — een voortreffelijke pianiste — kreeg Edvard het eerste pianoonderwijs. Daar ieder, die destijds kunstenaar wilde worden, naar Leipzig werd gezonden, trok Grieg naar het Leipziger Conservatorium, waar hij — volgens zijn eigen verklaring — niets heeft geleerd, omdat hij zich niet schikken kon in de academische en conservatieve atmosfeer die daar heerschte. Ook kon hij er . niet rustig en regelmatig studeeren, daar de indrukken van het groote muziekleven hem te. machtig werden en hij bovendien bij zijn leermeesters weinig sympathie vond voor de componisten, die hem het meest interesseerden. Tijdens zijn verblijf in Leipzig werd Grieg ernstig ziek. Tengevolge van een hevige pleuris was zijn rechterlong geheel ineengeschrompeld en dientengevolge heeft hij zijn geheele verdere leven maar één long kunnen gebruiken. Zijn moeder was onmiddellijk naar Leipzig gekomen om hem te verplegen en wilde hem. na zijn voorloopige beterschap, naar Noorwegen terug hebben. Maar Grieg wilde eerst eindexamen doen, waarvoor hij in het voorjaar van 1862 — op negentienjarigen leeftijd — slaagde. Hij speelde bij deze gelegenheid vier pianostukken, die als Opus I verschenen zijn — en dus niet verbrand werden. Zij brachten hem groot succes, als componist en als pianist. Toen keerde hij naar Noorwegen terug en gaf in Bergen, zijn geboorteplaats, zijn eerste concert. Een jong Noorsch toonkunstenaar, Rikard Nordraak, opende hem de oogen voor de muziek van zijn land, zooals deze zich in de volksliederen en dansen openbaarde. „Ge zijt trotsch op uw geboorte als Noor, schaam u dus niet ook in uw muziek Noor te zijn". Dat Grieg daarmee accoord ging. jsj:n „Humoresken", welke hij aan Nordraak opdroeg, en Nvaa'rin Grieg voor het eerst de muzikaal-Noorsche taal spreekt in haar volle originaliteit. Grieg's muzikale horizon heeft nimmer grenzen gekend. Hij was allerminst eenzijdig en stond veraf van alles wat naar partijdigheid zweemde. Bij de hoogste bewondering voor een genie als Richard Wagner, voelde hij weinig voor de „Wagnerianer" — in zijn artikel over Schumann heeft hij hun behoorlijk de les gelezen! Groot bewonderaar van Brahms, stelde Grieg diens „Requiem" en diens kamermuziekwerken het hoogst, over Tschaikoxvsky, Verdi en Richard Strauss sprak hij met geestdrift, en onder de Fransche componisten kende hij César Franck (Debussy was toenmaals nog weinig bekend) den voorrang toe. Alleen Max Reger is Grieg nooit sympathiek geweest; Reger's muziek noemde hij „Deutsches plumpudding". In Den Haag dirigeerde de Noorsche meester eens een Diligentia-concert — waar o.a. Raoul Pugno zijn pianoconcert speelde —en bij deze gelegenheid werd hij benoemd tot Officier der Orde van Oranje-Nassau. Grieg bezat toen reeds j* !• t'(j I ,».» HH I • *"» ,( V verschillende hooge onderscheidingen, maar hij heeft er nooit één gedragen, daarvoor was hij in zijn hart te veel republikein. Toen hij het „Légion d'honneur" ontving, zei Grieg: „Het is een honneur die ik deel met 1egi0!".... Edvard Grieg is vier-en-zestig jaar geworden. Zijn huwelijk — hij was een-endertig jaar getrouwd met zijn nicht Nina Hagerup. die hem acht-en-twintig jaar overleefde — is ideaal geweest. Den vierden September 1907 ontsliep Edvard Grieg zacht en vredig. Het einde kwam zonder eenigen strijd; een hartkramp was de oorzaak van den dood. Onder de klanken van de treurmuziek die Grieg voor Nordraak had geschreven, is het stoffelijk overschot te Bergen gecremeerd. De urn met de asch werd overgebracht naar Troldhaugen — Grieg's geliefd buitenverblijf — en gemetseld in den hoogen rotswand op een plaats, die Grieg er zelf voor had bestemd. En van waar men een even liefelijk als grootsch vergezicht heeft over de fjord — met haar kleine met denneboomen begroeide eilandjes H. F. K. Gezicht op Bergen, waar Edvard Grieg den 15den Juni 1843 werd geboren en den 4den September 1907 overleed. Zijn vader — van Schotsche afkomst — u>os Engelsch consul aldaar; zijn moeder stamde uit een oud Noorsch boerengeslacht. „De zanger van den geest der fjorden" is Edvard Grieg wel eens genoemd, en inderdaad heeft hij ons in vele zijner werken de majestueuze natuur van zijn land voor oogen getooverd. --- Vertaalde boeken „Weer een lente”, door Jean Giono. Vertaling An-toon Coolen. Uitg. Kara-vaan-serie. Fa. Boucher, Den Haag, 1937. Onlangs wijdden wij in deze rubriek reeds een korte bespreking aan het werk van den Franschen schrijver Jean Giono, naar aanleiding van de vertaling van zijn roman „Le chant du monde". Inmiddels verscheen een nieuw verhaal van Giono in vertaling „Regain", dat door Antoon Coolen in het Nederlandsch werd bewerkt en den titel kreeg „Weer een lente". Dat Coolen dezen roman vertaalde, geschiedde niet zonder redenen. De Fransche vertaling van zijn boek „De goede moordenaar" (Le bon asassin) werd door Giono van een uitvoerige en geestdriftige inleiding voorzien, hetgeen zeker te begrijpen is: tusschen het werk der beide schrijvers (vooral wanneer men denkt aan het oudere werk van Giono) bestaat in vele opzichten verwantschap. Natuurlijk is de sfeer totaal verschillend: Giono's boeken spelen bij voorkeur in zijn geboortestreek, de Zuid- Fransche alpen, waar hij thans nog leeft en werkt. Van Zuid-Frankrijk naar de Peel is een groot verschil, doch in de wijze, waarop beide schrijvers hun onderwerp benaderen, schuilt groote overeenkomst. Ook in Coolen's boeken heeft de natuur een wonderlijk bezielde functie en is zij veel meer dan een pastorale achtergrond: zij dringt binnen in het intiemste leven zijner figuren en beheerscht hun gedachten, woorden en daden. Bij Giono treft de zelfde liefde tot het geschapene in zijn wijdsten vorm; zij is bij hem, den zuiderling, alleen zinnelijker dan bij den Brabantschen auteur. Vooral in zijn nieuwere boeken is dit het geval. „Le chant du monde" vormde in dit opzicht, wel een hoogtepunt, dat bezwaarlijk te overtreffen zal zijn zonder hachelijke overdrijving. In „Regain" is van dit gevaar echter nog geen sprake. Het is Giono's derde roman en hij verscheen in 1930. Alles is hier nog primitiever dan in zijn latere, meer geraffineerde werk. Daarom was Coolen ook bij uitstek geschikt om het boek te vertalen en kan men zich nauwelijks een betere bewerking denken dan hij hier gaf. Mijn eenige bezwaar geldt den titel: „Regain" (Verjonging) geeft m.i. sterker en bondiger het karakter van dezen roman weer dan het eenigszins vagere „Weer een lente". Overigens is „Regain" voor de kennis van Giono's oeuvre in vele opzichten een merkwaardig en belangwekkend boek: het is een blijmoediger verhaal dan hij gewoonlijk gewend is te schrijven, al vindt men in enkele scènes reeds de wat pantheistische mystiek vari b.v. „Le chant du monde" duidelijk aangekondigd. Doch ook zonder deze vergelijkingen, welke uiteraard het best spreken tot hen, die al kennis namen van het werk van dezen zeer bizonderen, Franschen auteur, is „Regain" een belangrijk boek. Het is een simpel verhaal van een hard en ruig leven, dat toch vol wonderlijk diepe geheimen is en dat geschreven werd in een bezielden, poëtischen stijl. Het verhaalt van een uitstervend dorpje in de Basses-Alpes, Aubignane, verwilderd en verwaarloosd en nog slechts door drie of vier menschen bewoond; totdat ook deze wegtrekken en alleen Panturle, een boom van een kerel, overblijft. Doch de strijd met den barren grond heeft voor hem geen zin meer; hij laat alles zooals het is en leeft een eigenzinnig en ongeregeld natuurleven. Totdat een zwerfster met een donker verleden onverwacht door het dorpje trekt en met haar metgezel Panturle redt uit een woest kolkenden bergstroom. Zij blijft bij hem en in haar rijke liefde vindt hij de kracht weer geregeld aan het werk te gaan en opnieuw den strijd aan te binden met de harde aarde. De vruchten van zijn arbeid zijn zoo rijk, dat zij ook anderen lokken naar het eens verwaarloosde oord en zoo weet hij door zijn voorbeeld het dorpje tot een nieuw en krachtig leven te wekken. Een nieuwe lente gaat over zijn leven en zijn land op. Zooals ik reeds opmerkte, heeft Giono dit eenvoudige verhaal prachtig verteld, zoodat het een vertaling alleszins heeft verdiend. Het feit, dat Antoon Coolen voor een zoo goede bewerking zorgde, zal er wellicht in belangrijke mate toe bijdragen, dat Giono langzamerhand ook in ons land de waardeering vinden zal, welke hem om zijn hooge en rijke begaafheid ten volle toekomt. Jean Giono. --- De ronde van den Nachtwacht Oprechtheid is dikwerf een fout, en veelal een onhandigheid. Indien een vriend u verlaat treur er niet om, het is zeker dat ge niets verloren hebt. Zich steeds beheerschen in voor- en tegenspoed — dan is men onoverwinnelijk. Open nooit de deur voor het kwaad, er komt steeds meer. Indien wij aan anderen zouden toestaan wat wij ons zelve veroorloven dan ware het leven onhoudbaar. Geloof niet, dat ge beter zijt dan een ander, maar ook niet dat ge minder zijt. Te trots is even dwaas als te nederig. Volg niet de veelpraters na, die steeds in alles gelijk willen hebben, het getuigt vaak van groote handigheid zijn onkunde te bekennen. Aanvaard de smarten zonder klagen en niet moed; zij sterken de ziel, verdubbelen onze energie en leeren ons onze eigen waarde juist te schatten. --- „Gudrun”, door Johannes V. Jensen. Uitg. Hollandia-drukke rij N.V. Baarn, 1937 De Scandinavische letterkunde heeft de laatste jaren in ons land een buitengewone populariteit verworven, doch het is slechts een bepaald gedeelte van die literatuur en men vergist zich zeer, wanneer men de in ons land zoo bekende boeken representatief acht voor alle werken, die in Scandinavië het licht zien. Het is een betrekkelijk afgerond genre romans, dat in Nederlandsche vertaling verschijnt, omdat de voorliefde van het lezende publiek de andere nagenoeg vergeet. De Scandinavische literatuur is veel gevarieerder dan men op grond van haar bekendheid in Nederland vermoeden zou: zij kent niet alleen den zwaren ernst van Gullbranssen, van Sigrid Undset en van Knut Hamsun. Zij bracht ook het kostelijke, ondeugende „Zondaars onder de zomerzon" van Sigurd Hoel; zij kent ook mannen als Hjalmar Bergman, die scherpzinnige, geestige romans en tooneelstukken schreef, ver van de barre eenzaamheid der rotsen, het stille leven in de eenzaamheid en de grootsche vergezichten der fjorden. Deze meer humoristische schrijvers zijn in ons land zeer ten onrechte veel minder bekend. Hoezeer men daarin ongelijk heeft, kan ook weer blijken uit den zoojuist vertaalden roman van den Deenschen schrijver Johannes V. Jensen „Gudrun". Deze roman beantwoordt bijna in geen enkel opzicht aan de voorstelling, welke men zich — o.a. naar aanleiding van Jacob Paludan — over het algemeen van Deensche romans zal hebben gevormd. Hij doet veeleer denken aan de boeken van Vicki B&um, al is hij zonder twijfel beter geschreven. Toch is het een typisch Scandinavisch boek: het leven van Kopenhagen is er met gevoelig meesterschap levendig in geschilderd, de heldere sfeer van het geheele verhaal is karakteristiek noordelijk. Zooals het kantoormeisje Gudrun door de Deensche hoofdstad wandelt, moeten er duizenden zijn; zelfs de lezer, die dit niet uit eigen ervaring bewijzen kan, voelt het als een onomstootelijk feit. De toon van den roman laat geen twijfel aangaande de juistheid der uitbeelding: Gudrun is in al haar bewegingen en gedachten zoo scherp en helder en met zooveel liefde gezien, dat vergissing hier uitgesloten moet zijn. Gudrun is een sterk, sportief meisje met een zelfstandig karakter. Zij gaat eiken morgen nar haar kantoor en blijft de zelfde morgen naar haar kantoor en blijft de zelfde Zij heeft haar hart verpand aan een jeugdvriend, die zij, na vele jaren van scheiding, plotseling op straat terugziet als gemeentelijk vuilnisman en die zij dan in stilte steunt om hem gelegenheid te geven hoogerop te komen. Als zij daarna onverwacht met den chef een zakenreis nar Londen onderneemt, ontstaat een verwijdering tusschen hen beiden: de vriend denkt — zeer ten onrechte — dat zij met haar chef ook een persoonlijke verhouding heeft. De reis naar de Britsche hoofdstad verloopt overigens, zooals jonge meisjes zich maar droomen kunnen: een rijke automobielfabrikant maakt haar (vruchteloos) het hof en schenkt haar een prachtigen wagen, waarmede zij na nog vele andere, romantische gebeurtenissen, -.en triomfantelijke terugreis maakt. De chef blijft echter, wanneer zij in Denemarken zijn teruggekeerd, zijn vergeefsche pogingen om Gudrun's hart te winnen met tra'gischen en verbitterden ernst voortzetten. Zij blijft tijdens een autotocht bij haar weigering en de man wordt daardoor zoo woedend, dat hij zijn zelfbeheersching verliest, als een dolzinnige gaat racen en zichzelf te pletter rijdt tegen een zwaren boom. Gudrun komt er bij dit ongeluk m I een gebroken arm af. Dit opzienbarend ongeval doet haar weer den jeugdvriend terugvinden en het einde van het verh: il is zoo gelukkig als het maar kan zijn. Het is dus op zichzelf een betrekkelijk onopvallend verhaal, dat Jensen in dit boek heeft verwerkt. Het is als zodanig ook niet bijster origineel en de intrigue onderscheidt zich nauwelijks van vele andere boeken 'i dit genre. Doch de schrijfwijze van dezen roman is ongetwijfeld uniek: zij is van een frisschen, aanstekelijken humor en een tintelende vitaliteit, die vrijwel nerge > eenige inzinking vertoont. Duizenden kleine, karakteristieke details "n gemoedsbewegingen herleven op de bladzijden in voortreffelijke scherpte; de beschrijving b.v. van Gudrun's vliegtocht naar Londen is ongekend zuiver. Stralend, bekoorlijk en sterk rijst deze meisjesfiguur uit dit boek op, een gestalte, die men niet spoedig vergeten zal. „Gudrun" is een zeer opmerkelijke roman, waarvan de sfeer in de fraaie vertaling v;.n mevrouw dr. P. M. Boer—Den Hoed goed bewaard bleef. G. S. ---