DE MAN EN ZIJN KLEREN Mannen hebben op Merengebied een minderwaardigheidscomplex, zei een Parijse kleermaker, en hij organiseerde een mannen-modeshow „De kleren die wij tegenwoordig dragen zijn anachronistisch en irrationeel", zegt de Amerikaanse architect Bernard Rudofsky in zijn boek „Are clothes modern?" en hy vervolgt: „Vooral de mannenkleren zün een curiosum, waar alleen de historicus pleizier in kan hebben". Hij ontdekt er allerlei archaïsche restanten aan en laat zien hoe onnut een aantal onderdelen zijn. Neem bijvoorbeeld de kraag, zegt hu. die tot niets dient en slechts het restant is van een vroeger decoratief element Niemand zet z'n kraag op, want dan komt de voering te zien, de revers heeft geen enkele functie, kan niet eens worden dichtgeslagen om te beschermen tegen de kou en het knoopsgat in de revers is dan ook even zinloos als een deurknop in een muur. Manchetten worden door de man van nu niet meer opge- (lagen zoals in de tijd toen de lassen van fluweel en zijde waren (behalve in een hittegolf!) maar toch houdt men vast aan de versiering van de manchet met knoopsgaten en manchetknopen. De drie knoopjes op de mouw hebben niet de minste betekenis en geen corresponderende knoopsgaten en furieus wordt Rudofsky als hij op» telt hoeveel zakken — symbolen, zegt hij — een in colbert geklede man kan vullen. Stopt hij alle vijftien vol, dan is het verwisselen van kleding zoiets als het laden van een schip. Dat één zak de functie van de losse buldel heeft overgenomen, kan h(J billijken, maar deze overwoekering is volgens hem decoratieve onzin, We weten niet of de Parljse kleermaker Oaston Waltoner, die dezer dagen een modeshow voor mannen liet hou* den, van dit boek kennis heeft genomen en het er mee eens is, dat de tegenwoordige mannenkleding zo weinig functioneel is, maar Gastor beweert dat de man van nu een minderwaardigheidscomplex heeft op het gebied van kleren, ten dele te verklaren uit een soort onverschilligheid. Als reactie op die onverschilligheid was deze demonstratie bedoeld, waarbij vier mannelijke leerlingen van de toneelschool zestien costuums voordroegen, die in gamma een dag uit het leven van de uitgaande man moesten voorstellen. Begonnen werd met een ski-uitrusting in zwart met rode das cn schoenen met helgroene veters. Aan het slot paradeerde de man-mannequin in een paarsrode rok met bijbehorende cape, welke was gesloten met een antiek zilveren gesp. Een zwarte hoge hoed kroonde dit operatenue. De „mannekens" voelden zich nogal onzeker, al hadden ze voor dit ongewoon optreden steun aan een vrouwelijke partner, . met wie ze, arm in arm, een „couple couture" vormden. Of dit de manier is om de door monsieur Waltener gewraakte onverschilligheid uit de weg te ruimen, betwijfelen wij, maar dat hij wat meer kleur in de grauwe massa onzer mannenmode wil brengen, Juichea wil van harte toe. A. Bgl. Op di modenhou) voor mannen, dezer dagen In Part)» gehouden. kon men dit eporteotluum voor de man bewonderen, met Hfpauend» iportieve vrouw in rlbt/luuieeU --- Niet het fraaie gebaar, het innerlijk Van Dalsum veertig jaar op de planken „Moord in de kathedraal" jubileumstuk Veertig jaar staat Albert van Dalsum deze maand op de planken. Zaterdag 29 October speelt hij voor de eerste maal de aartsbisschop Thomas a Becket in „Moord in de Kathedraal" van Thomas Stearns Eliot. Veertig jaar geleden was hij bij Royaards nog maar de bediende, die in de „Vrolijke Vrouwtjes van Windsor" de wasmand hielp opdragen, waarin Royaards zat. Maar het is nok nog maar nauwelijks minder dan veertig jaar geleden, dat hij als 22- jarige beginneling de Adam speelde in Vondel's „Adam in Ballingschap." Dat was toen nog wel een noodsprong, omdat de eigenlijke hoofdrol plotseling verstek liet gaan, maar het was niettemin een prestatie, waarover de critiek waarderend sprak. Van de lange magere jongen, ergens uit de Brabantse Kempen gekomen, is naar het uiterlijk misschien alleen nog maar de lengte over. Maar is de speeldrift, die hem zoveel jaren geleden naar de planken dreef, er zoveel minder op geworden? Het is waar, vertelt 'hij, dat hij er aan denkt, het dwingende verband met een vast gezelschap te verbreken, maar dat zal dan toch zeker niet eerder dan over drie jaar zijn, als de tweede periode van het huidige contract met de gemeente Amsterdam afloopt. Een toneelspeler, die veertig jaar lang midden in het publiek geleefd heeft, wil ten laatste ook wel wat meer zijn eigen leven leiden, wat minder optreden dan bijna iedere dag, en verlost zijn van de beslommeringen, die de leiding van een gezelschap meebrengt. Maar een definitief afscheid van het toneel, dat zeker niet. .Nee, die sterke speeldrift is zeker gebieven. Er is, dunkt ons, wanneer men tegenover hem zit in die donkere kamer, ergens achterin de Amsterdamse Stadsschouwburg, ook iets van te horen in zijn stem. Men heeft die zovele malen over het voetlicht horen klinken, dat men meent, er alle nuances van te kennen. Zij is in die kleine ruimte ook nauwelijks anders, wat gedempter alleen en met de vriendelijke klank van al zijn welwillendheid erin, maar men hoort er de stevige vastberadenheid achter, de vurige karaktersterkte met de diepe ontvankelijkheid voor schoonheidsontroering, die hem tezamen tot 'groot toneelkunstenaar gemaakt hebben. Van alle rollen, die men van Van Dalsum gezien heeft, is er geen, die men geheel vergeet, en de indruk, die men van alle gezamenlijk houdt, is eigenlijk deze, dat men daar niet een knap of zelfs een groot toneelspeler gezien heeft, maar dat men in aanraking gekomen is met een sterk levende figuur, dat men met een wonderlijke helderziendheid gekeken heeft binnen in het hart van een mens. Het is Van Dalsum ook nimmer te doen om het fraaie gebaar, om het mooie geluid of om het brillante spel. Hij zoekt, vertelt hij, in de rol de innerlijke beweegredenen te ontdekken, die tot de uiterlijke daden voeren, hij probeert daaruit het karakter van zijn figuur af te leiden, met verstandelijke redeneerkunst zeer zeker, maar toch vooral met het gevoel. „Ik ben er van overtuigd", zegt hij, „dat er in elke mens in zekere zin verschillende persoonlijkheden aanwezig zijn en nu gaat het er maar om, de persoonlijkheid, die een bepaalde rol draagt, in mijzelf weerklank te doen vinden, in mijzelf te ontdekken. Lukt dat niet, dan kan ik die rol niet spelen, lukt dit wel, dan word ik die persoonlijkheid en dan vind ik van binnen uit de uiterlijke vormen, die daaraan moeten beantwoorden." Dat kost dan nog de nodige studie, eer de figuur helemaal gaaf is, eer elk gebaar, elke beweging, elke stemintonatie zijn vastgelegd. Staat de figuur eenmaal, dan is zij rijp voor de planken, maar zij is nog geen film geworden, die men elke avond met het bijpassende geluid opnieuw kan vertonen. Het gevoel is er elke voorstelling opnieuw weer volledig bij ingeschakeld, elk woord en alle mimiek komt ieder ogenblik weer opnieuw recht uit het bewogen innerlijk voort. Zo wordt in iedere uitvoering elke toeschouwer geconfronteerd met een geheel levend mens, die gisteren Adam heette of Othello of Gysbreght, vandaag Richard 111 of King Lear, morgen Thomas a Becket. Levende mensen, zoals Van Dalsum, die zag en aanvoelde en beleefde, niet de levende mensen, zoals zij rechtstreeks uit de realiteit zijn weggehaald, want dit is typerend voor Van Dalsum's kunst, dat hij in de realiteit de grootsheid zoekt en verhevigt, en dat hij zo de toeschouwer meeneemt in een schoonheidontroering, die het doel is van alle toneelkunst. wat zij daarnaast ook nog voor goede dingen moge nastreven. Veertig jaar kunstenaarsleven laten zich niet in drie foto's samenvatten. Het zijn slechts een paar herinneringen aan grote rollen. Hierboven Van Dalsvm als King Lear. 25-jarig jubileum; Van Dalsum als Othello. Va» Daltum M iaat: Richtri UL --- Moord in de kathedraal In Eliot's „Moord in de Kathedraal" is het vooral het sterke karakter van aartsbisschop Thomas k Becket geweest, dat Albert van Dalsum heeft aangetrokken. Aanvankelijk was deze Thomas kanselier, en hij was dat met volle honderd procent. Als aartsbisschop bleef hij dezelfde kerel uit één stuk: had hij tevoren volledig land en koning gediend, nu deed hij dat God en de Kerk en slechts wat zich met zijn dienst aan God en de Kerk verenigen lie-t deed' hij voor koning en land. Het is duidelijk, dat voor zulk een sterk karakter de bekoring tot geestelijke hoogmoed de sterkste verleiding was, de geestelijke hoogmoed, die hem het martelaarschap voorspiegelt als een roemvolle staat Maar juist als hij die bekoring, die de goede daad wil op een verkeerd motief, herkend en overwonnen heeft, blijkt zijn karaktersterkte het klaarst. Hij staat als een sterk man achtex de communiebank in zijn kathedraal; de dienaar Gods in volle kracht, die zich niet deemoedig overgeeft, maar die stand houdt op de plaats, die hem is aangewezen. De aanvallers moeten over de communiebank heen klimmen en hij wijkt geen duimbreed. Er is meer in dit stuk, dan deze figuur alleen dat Van Dalsum aangebracht heeft. Er schuilt een symboliek in, die het gebeuren boven de actuele werkelijkheid uitheft en daarom de eeuwige actualiteit volledig recht doet wedervaren^ Er treden, buiten Thomas, geen individuele figuren in op. De koren vertegenwoordigen het volk, waar zij de gevoelens van vertolken. De verleiders zijn symbolen en ook do aanvallers spreken niet uit naam van zich zelf. Wim Vesseur houdt daar, in overleg met Van Dalsum, bij de decorbouw rekening mee. Er is één vast decor, dat door zijn uiterlijke vormen de kathedraal suggereert, maar niet natuurgetrouw de kathedraal geeft. Er is ruimte, om het spel de allure te geven, die Van Dalsum'c voorkeur heeft. Het kan zo, over veertien dagen, een voorstelling worden, die de jubilerende kunstenaar van zijn sterkste zijde laat zien. Een gebeurtenis, waar men gaarne getuige van zal zJjo. ■ K. --- „Christendom en Kunst" In de morgenuren had de voonrftter van de Al;. Kath. Kunstenaarsvereniging, dr. A. Wijffels, zoals in een deel van onze vorige oplage reeds bericht, het congres «net een rede geopend. Prof. dr. T. Kutten, minister van O. K. en W, Z. H. Exc. Mgr. W. Mutsaerts, bisschop van 's Hertogenbosch, prof. dr. J. de Quay, commissaris der Koningin in Noord-Brabant, burgemeester mr. H. Loeff en de Belgische gasten waren onder de belangstellenden. Prof. Rutten achtte het In i|jn rede een goede keus, het congres te combineren met de Gezelle-herdenking, omdat Gezelle zijn kunst uit het christendom putte en het bewijs leverde, dat het zeer wel mogelijk is, dat eigentijdse kunst het volk nadert, zonder te vervallen in slappe toegeeflijkheid. De algemene inleiding over „De grondslag van de relatie tussen christendom en kunst" werd gehouden door pater dr. St. Tesser, O.P. Spr. wees er op, dat, hoewel er verwantschap bestaat tussen kunst en godsdienst, deze toch duidelijk van elkaar onderscheiden zijn. Beide ontstaan doordat de geest van de mens contact krijgt met de werkelijkheid. De mens moet zich los maken uit het belangenklimaat om te komen tot contemplatieve schouwing, die aan de wortel ligt van alle kunst. De kunstenaar moet met een gevoelig hart indrukken ondergaan, maar mag zich niet in een stroom van gevoelens laten ondergaan. Objectivisme en subjectivisme moeten in harmonisch verband worden gebracht. Wat geldt voor dit aesthetische schouwen geldt evenzeer voor het ethische schouwen. De kunstenaar moet zich van zijn eigen passie hebben losgemaakt. De schoonheidsintuïtie kan worden gevolgd door een tweede, namelijk een godsdienstige intuïtie. Deze tweede is de natuurlijke bekroning van de eerste. Wanneer nu de kunst door deze beide vormen van bezinning gevoed wordt, ontstaat religieuze kunst, zelfs als het het onderwerp van deze kunst een profaan onderwerp is. Zo is de middeleeuwse kunst in haar geheel religieus. De gedachte dat wij voor moderne christelijke kunst zouden moeten teruggaan tot de middeleeuwen wees spr. af. Het tijdelijke volkomen te willen scheiden van het geestelijke is een dwaling. Onze kunstenaars moeten er naar streven een eigen christelijk profaan karakter te geven aan hun niet-sacrale kunst. Zij moeten dus een eigen vorm trachten te vinden voor de sacrale en voor de profane kunst. Zij zullen aan de christelijke visie op verschillende wijzen gestalte moeten geven naar gelang van het terrein waarop zij zich bewegen. --- Korte notities over kunst Cerard Hengeveld zal Zondagmiddag in de Kleine Zaal van het Concertgebouw een Bach-recital geven. In het programma zijn o.a. de twee-stemmige Inventionen, enkele preludia en fuga's uit het Wohltemperiertes Klavier en de partita in bes opgenomen. De Vaticaanse radio heeft meegedeeld, dat Sir Stafford Cripps, de Britse minister van Financiën, de uitvoer van 50.000 pond voor de financiering van een film over het leven van Christus, welke film in Frankrijk vervaardigd zal worden, heeft goedgekeurd. De film zal gemaakt worden in vier talen en over de gehele wereld draaien, terwijl de acteurs onbekend zullen blijven. De rol van Christxis zal gespeeld worden door een jonge Fransman, die een overeenkomst heeft moeten afsluiten om voor de tijd van 5 jaar geen andere filmcontracten aan te gaan en geen interview aan verslaggevers toe te staan. Het Salzburger Marionetten Theater zal een tournee door verschillende tanden van Europa maken en ook in Nederland in verschillende plaatsen optreden in November en December. --- Vrijmoedig Commentaar Men kan moeilijk zeggen, dat het bestuur van het Nationaal Jongere Verbond een bewijs van tact en goede smaak heeft gegeven toen het besloot een tegen de Ronde Tafel Conferentie en tegen de Indonesische delegatie gerichte betoging te organiseren in het gebouw, waar leden van deze Indonesische delegatie logeren. Feit is, dat deze Indonesiërs de gasten zijn van de Nederlandse regering. Nu kan men het in een democratische staat al dan niet eens zijn met de politiek van de regering. Men heeft dus ook het recht om van zijn mening te doen blijken in het openbaar. En men heeft het recht de regering, wier politiek inzicht men niet deelt, tot aftreden te nopen wanneer men er in slaagt de meerderheid van de volksvertegenwoordiging tot een van dat van de regering afwijkend oordeel te brengen. Maar men kan het iiiet billijken, dat tegenstanders van het regeringsbeleid door provocerend optieden trachten de regeringspolitiek te doorkruisen en door het uitlokken van een relletje de arbeid van de R.T.C. ongedaan te maken. O.i. terecht heeft de regering dan ook aan het Nationaal Jongeren Verbond, op welke bijeenkomst o.m. gesproken zou worden door lt.-admiraal b.d. C. E. L. Helf.-ich, in kringen van de „Rijkseenheid' welbtkend, doen weten, dat zij zich genoodzaakt zou zien de vergadering te verbieden, wanneer het N.J.V. deze bijeenkomst, ondanks het verzoek der regering, toch zou laten doorgaan. Waarna het bestuur van het N.J.V. gezwicht is voor de druk der regering. Geheel afgezien van de vraag ot de regering dan wel de tegenstanders van hun beleid ten opzichte van Indonesie gelijk he.bben, moet geconstateerd worden, dat van beide zijden wel een» meer tactische fouten worden gemaakt. De poging van de regering om door middel van de deviezensluis de Nederlandse pers te beletten verslaggevers en politieke redacteuren naar Namen te zenden, is daar een voorbeeld van. Maar ook aan de andere zijde doet en legt men wel eens dingen, die zelfs het eigen grocps-standpunt in een eigenaardig licht plaatsen. Wanneer van de zijde der tegenstanders van de regering betoogd wordt dat Nederland in Indonesië nog altijd een historische taak tc vervullen heeft en dat hoge beginselen ten grondslag liggen aan de actie van het Comité „Rijkseenheid" heeft "ion geen recht In twijfel te trekken dat zij die zo spreken ook inderdaad overtuigd zijn van hetgeen zij zeggen. Maar dan is het wel ietwat bevreemdend en ontnuchterd om b.v. in de rubriek „He.t vrije woord" van de Haagse Post van 8 October een stukje te lezen van C. E. L. Helfrich, waarin letterlijk en onverbloemd wordt gezegd: „Met het terugtrekken van onze troepen uit Indonesië slachten wij de kip, die de gouden eieren legt", Is hc.t dAArom begonnen? Zijn de Nederlandse militairen inderdaad naar Indonesië gepan om de kip, die de gouden eieren JfBt. te behouden voor het Nederland» kippenhok? Wij hebben altijd gemeend fn Reloofd, dat er edeler belangen cn principes In het geding waren, "at geloven wij nóg. Maar de tegen«anderj van de regeringspolitiek benoch Nederland, noch Bichtelf ""„«l enst wanneer tij op de» wijze NbliekeUlfc uit hun rol vallen. --- De Taal is gans een volk Dezer dagen werd ik voorgesteld aan een heer, wie ik verzekerde, dat het mU aangenaam wat met hem kennis te maken. Hij echter zei: Jloe maakt u het?" en deze vrae*i is »n(j by zulke gelegenheden al zo vaak gesteld, dat ik mij voorgenomen heb. haar voortaan te beantwoorden met een andere vraag, die luidt: Jioe doet u doen?" of Jloe bent u?" --- Tijddingen --- Heeft kunst een bedoeling? „De vruchtbare muze" Het tendenzvraagstuk VAN WEEK TOT WEEK Op het Haagse Kunstenaarscongres kwam herhaaldelijk een geschil, punt door de discussies prikken, maar een scheuring heeft het niet veroorzaakt. Terwijl men de maatschappelijke plaats van de kunstenaar ernstig besprak, scheen men de maatschappelijke betekenis van hel kunstwerk te veronderstellen, zodat men die betekenis slechts zijdelings raakte. Geheel ontwijken kon haar , niemand. Bevredigend bepalen kon men haar evenmin. D. A. M. Binnendijk debatteerde er «ver met Guillaume Landré en G. Sötteman met Bernard Verhoeven. Terwijl zij beiden wel allereerst dachten aan bet letterkundig kunstwerk, verdedigde de toneelspeler Jo Sternheim, optredend namens het Nederlands Verbond van Toneelkunstenaars, voor wat het experimentele theater betreft, een inzicht, dat sterk met de zienswijze van Binnen, dijk en Sötteman overeenkwam. Zij ellen eisten voor de kunst een onaanvechtbare eigenwettigheid op en weieerden dientengevolge als kunstkritiek te erkennen wat onderzoek naar de maatschappelijke of zedelijke uitwerking van het kunstwerk is. Hiertegenover stond, dat de inleiders zoveel belang aan kunstwerken schenen toe te kennen, omdat zij meenden, dat een ontmoeting met de schoonheid nooit geheel zonder uitwerking blijft op het geestelijk gestel van de kunstgenieter. In debat met dr. J. Hulsker, die de plaats van de kunst in het onderwijs zocht te bepalen en hiertoe tal .van merkwaardige feitelijke gegevens tot zijn beschikking had, waarschuwde Bin. nendijk zeker niet ten onrechte tegen een al te argeloze aanvaarding van de idee als zou de veredelende uitwerking van hetgeen M. A. P. C. Poelhekke een mooi ding" noemde, de ware grond zijn der opneming van de vrije kunsten al< leervak op de lesrooster en van de min of meer aesthetische inrichting der schoollokalen. Voor iedere zelfstandige beoefening der kunsten, die men op school kan leren (zingen, tekenen, opstellen maken) is een zekere aanleg nodig en die heeft niet ieder kind. Voor het genieten van de voortbrengselen der Kunst is bovendien een zekere rijpheid nodig en ook die bezit niet iedereen. Nu leek het Binnendijk toe, dat de houding zelf van onderwijzer of leraar, voor *ie het kunstgenot een inwijding was geworden tot de verholenheden van het eigen innerlijk, groter invloed op kinderen uitwerken zal dan aangeleerde methode om kunst te verklaren. Hij heeft hier — wie ial het ontkennen? — gelijk in, doch kan deze stelling moeilijk handhaven, indien hij niet aan de zielkundige uitwerking van kunst iets toe wil kennen, dat Bernard Verhoeven met een wellicht afschrikwekkend geworden woord „zedelijk" noemde. De vraag is maar, wat men onder dit woord zal verstaan. Verhoeven was In zijn omschrijving voorzichtig, maar uit het antwoord. dat hij van Sötteman kreeg, zou men kunnen besluiten, dat hij nog niet voorzichtig genoeg was geweest en dat het woord „zedelijk" practisch niet meer bruikbaar is, indien men misverstanden over de uitwerking van de schone kunsten wenst te vermijden. In allerlei polemieken kreeg het woord redelijk" een bijklank, die het verafschuwd doet zijn door de voorstanders t'an de ' eigenwettigheid der schone kunsten en dit zijn ongeveer alle beoe/enaars der tchoone kunsten. Nu kost het geen grote moeite, het pleit te voeren voor een woord, dat klaarblijkelijk verkeerd wordt verstaan. ' Het conflict tussen de kunst en de hzeden" wordt in elk tijdperk zeker voor een goed deel veroorzaakt doordat men „kunst" noemt, wat hoogstens zal mogen heten, maar het wordt voor een even goed deel te weeg gebracht doordat men heel vaak ,zeden" noemt, wat' „gewoonten" zijn. Achter het debat over de uitwerking der schone kunsten schuift zich dan een ingrijpend misverstand tussen „conservatieven" en „progressiever,"' ten opzichte der ~geldende" moraal. Dit is een zeer gewichtig debat, misschien het gewichtigste, dat op een gegeven ogenblik gevoerd kan worden, maar het is een heel ander debat dan men zich voornam te voeren. . Praten over de uitwerking van een gedicht of schilderij is bovendien niet helemaal hetzelfde als praten over de bedoeling van een dichter of schilder. Een klassiek voorbeeld blijft La Muettc de Portici, een opera, die zeker niet ver. vaardigd was om België van Nederland te doen afscheiden en die waarschijnlijk deze uitwerking niet had gekregen, indien zij, wel tot dit doel vervaardigd, niet op het juiste zielkundige ogenblik ware opgevoerd. Neemt men eenmaal aan, dat er tussen de uitwerking van een kunstgewrocht en de bedoeling van de maker een marge mogelijk blijft, die zich laat vullen door de intenties van de genieter of de beoordelaar, dan komt men in een buitengewoon verwarde problematiek terecht. In deze verwarde problematiek voert mevrouw A. Romein-Verschoor ons binnen met een verhandeling, die „De vruchtbare Muze" heet en dezer dagen bij Em. Querido te Amsterdam het licht zag. Reeds de raadselachtige titel werkt in zeker opzicht verontrustend. Dit heeft de schrijfster zo gewild. Ofschoon zij in eerste instantie door de keuze van die titel te kennen wil geven, dat zij over tendenz-litteratuur gaat spreken, die zich altijd enorm snel vermenigvuldigt, suggereert ze in tweede instantie, dat ze eigenlijk over alle letterkunde het v/oord wil voeren, want de Muze, zo betoogt zij, streeft steeds naar „vruchtbaarheid" en in feite draagt alle letterkunde een tendenz mee, omdat ze gebruik maakt van dezelfde woorden, waarin wij met de bakker of de slager onderhandelen en onze genoegdoening of ontevredenheid uurlijks kenbaar maken. Deze woorden, hoe ook met hartstocht geladen, bezitten een begrippelijke inhoud en richten zich van nature op het begripsvermogen van de medemens. Zelfs als zij opzettelijk onbegrijpelijk zijn, schuilt er in die opzet nog een tendenz. Woorden bedelen als het ware om „instemming". Zij kunnen niet anders. Hen boven die staat van openbare bedelarij verheffen, is onmogelijk. leis anders is de aard van deze „instemming". Die kan bestaan in een simpele bevestiging, waarbij het gemoed en de verbeelding geheel onberoerd blijven en ze kan bestaan in een geestdriftig en hartstochtelijk deelnemen van heel ons innerlijk leven aan hun voortgang en beweging, een hongerig en dorstig begeren naar vervuldheid van de gemoedsinhoud, die zij uitleveren. Letteren (of wat zo heet) kunnen ons even onverschillig laten als het gesprek over de weersgesteldheid, dat onbekenden met elkander voeren in de tram, en zij kunnen ons even diep aangrijpen als berichten over het lot onzer dierbaarsien, ja, over ons eigen lot, want de werkelijke uitwerking van letteren blijft onafscheidelijk van hun betekenis als openbaringen over ons eigen lot. Juist als levensopenbaring is de letterkunde nooit zonder tendentie. Mevrouw Romein betoogt dit in feite en neemt als grondslag van haar betoog de uitspraak: „kunst is passie", die zij aan Lodewijk van Deyssel toeschrijft. (In werkelijkheid is het een uitspraak van Cd. Busken Huet, die Van Deyssel overnam, maar dit doet voor het betoog niet ter zake, gelijk het ook niet van belang is, dat Theophile Gautier geen rood, maar een geel vest droeg op 25 Februari 1830). Passie heeft altijd een voorwerp. Hiermee is eigenlijk heel het betoog samen te vatten en te rechtvaardigen, maar dan doet men natuurlijk te kort aan de maatschappelijke zienswijze der schrijf, ster, waarvoor het moeilijker zijn zal, een even afdoende rechtvaardigheid te vinden. Zij meent nl., dat de bezwaren tegen een tendenz in het letterkundige kunstwerk pas opkwamen, toen die tendenz een sociaal-revolutionnair karakter begon te vertonen. De angst voor tendenz in de kunst zou hoofdzakelijk een angst zijn voor omwentelingen in het maatschappelijke leven. Aesthetisme zou dan het eigenlyke tegendeel zijn van socialisme, belde begrippen genomen in een algemene zin. Cr kruipt in zulke verhandelingen gemakkelijk een dosis partijdigheid en mevrouw Romein komt er rond voor uit. dat ook haar verhandeling parut kiest. Zit verdedigt het programma van het „socialistisch realisme" gelijk dat in de moderne Russische letterkunde wordt opgevat. Om aan te tonen, dat de Russische letterkunde altijd „tendentieus" was, krijgt zij te worstelen met de „bekering" van Tol»tot en ze relativeert de betekenis van die innerlijke omkeer op een wijze, waardoor het feit zo min mogelijk letterkundige consequenties overhoudt. Dit is niet de sterkste zijde van het betoog. Bovendien staat voor haar onomstotelijk vast, dat religieuze tendenties geen werkelijke vernieuwing meer kunnen bewerken, doch sociale tendenties nier tegenwoordig toe geroepen zijn. Dat we „de uiting vinden van een eigen bewogenheid, waarvoor woorden ontoereikend leken" in een gedicht beginnende met de woorden: „Het socialisme komt" is haar een werkelijke levensopenbaring. Maar dat precies hetzelfde effect uitgewerkt zou kunnen worden door een gedicht, dat begon met de woorden: „De processie komt", schijnt zij weinig bereid te geloven. De preventieve aanvaarding van een tendenz in de letterkunde houdt altijd het gevaar in, dat men de „Zondagsschoolverhaaltjes en bidprentjes" van het eigen geloofsgenootschap naar verhouding hoger zal aanslaan dan die der anderen. Om tussen de „Kerkhofblommen" van Guido Gezelle en „In Memoriam" van Herman Gorter met waarlijk goede smaak te kiezen zonder hierbij beïnvloed te worden door de vraag, wiens Idee over de dood men de voorkeur geeft, is allesbehalve eenvoudig. Dit dient ieder beoordelaar van kunst helder te blijven beseffen. Het kan de verdediger van de eigenwettigheid der kunst er voor behoeden, zich terug te trekken in een onwerkelijke abstractie, maar het kan ook de onderzoeker naar de „zedelijke" aard van het kunstwerk waarschuwen tegen een vooropgezette ingenomenheid met eigen denkbeelden, die een rechtvaardige waardebepaling hinderen kan. ANTON VAN DUINKERKEN. --- KUNSTENAARS HERDENKEN GUIDO GEZELLE Zijn poëzie de neerslag van een christelijk, moedig gedragen dichterschap Tentoonstelling geopend (Van onze Brabantse redactie) De middag van de eerste dag van het congres Kunst en Christendom in Den Bosch was gewi/d aan de Cuido Gezelle-herdenking ter gelegenheid van de vijftigste verjaardag van diens sterfdag. De plechtige herdenkingszitting werd geopend door pastoor Aug. Commissaris, voorzitter van het Provinciaal Genootschap voor Kunsten en Wetenschappen in Noord-Brabant, die er op wees, dat in Nederland Cezelle nog een zeer sterke bekoring op de jeugd uitoefent. Jiier zingt hij, leeft hij en bidt hij voort", aldus spreker. Gezelle heeft men tijdens dit congres op drie manieren willen huldigen. Op de eerste plaats met een herdenkingsbijeenkomst, waar de beste Gezellekenner van onze dagen, prof. Fr. Baur, een beeld heeft gegeven van deze grote christen kunstenaar. Verder door het inrichten van een Gezelletentoonstelling en het uitschrijven van een declamatiewedstrijd voor leerlingen van middelbare scholen. Tijdens deze toespraak trad Gezelle's neef, Stijn Streuvels met zijn dochter de zaal binnen, waar hij met luid applaus werd begroet. Prof. Baur, van de universiteit van , Gent, hield vervolgens wat hij zelf betitelde als een meer enthousiaste dan geleerde uiteenzetting over Guido Gezelle en zijn werk. , De diepere grond van het werk van Gezelle, waarvan het bestaan door allen wordt aanvaard, zocht spr. hierin, dat zijn poëzie is de neerslag van een christelijk en moedig gedragen dichterschap. Gezelle s werk wordt gedragen door een christelijke weemoed. Deze weemoed is een elementaire weemoed, die de dichter bij zijn geboorte heeft meegekregen. Gezelle had veel meer de weemoedigheid van zijn moeder, dan de levensblijheid van zijn vader. Dat deze weemoed niet eerst ontstond na de tragische tijd in Roesselaere, toonde spr. aan door het voordragen o.a. van het diepweemoedige „Gij badt op enen berg alleen", dat van voor die tijd is. Aan de hand van tal van voorbeelden liet hij zijn gehoor achtereenvolgens zien, dat Gezelle ook een romantische en kosmische dichter was, die bovendien zijn taalinstrument technisch perfect beheerste. Een zeer hartelijk en langdurig applaus vertolkte de dank van de talrijke aanwezigen, welke dank pastoor Commissaris nog even in woorden uitdrukte. In het gebouw van het Provinciaal Genootschap droegen daarna de winnaressen en winnaars van de declamatiewedstrijd Gezelle-gedichten voor, waarna de voorzitter van het Provinciaal Genootschap de tentoonstelling van Gezelleliteratuur officieel opende. --- Oratorium „Hiawadha's Lied" Eerste Ned. uitvoering op Kunstenaarscongres De meeat opzienbarende gebeurtenis op het Congret „Kunst en Christendom" te 's-Hertogenbosch is tot nu toe geweest de uitvoering in het Casino óp Vrijdagavond, van het Oratorium „Hiawadha't Lied" van Marinus de Jong. Dit 37ste opus van de in Oosterhout geboren maar in Antwerpen getogen componist De Jong is gebouwd op het gedicht van de Amerikaan Henry Longjellow „The Song of Hiawatha", in d« eertaling van Gttido Gezelle. Het vereist een uitgebreide bezetting: declamator, kamerorkest, kamerkoor en vier solisten. Do componist, die zelf dirigeerde, had hiervoor de medewerking van Henk Schaer voor de declamatie, het Brabants Kamerkoor, dat zijn tweede lustrum met dit optreden vierde, het Nederlands Kamersymphonie Orkest (leider Sam Swaap), en de bas Laurens Bogtman, de tenor Wlebe Drayer, de alt Annie Woud en de sopraan Jo Vincent De grote zaal ln het Casino was uitverkocht, en het publiek was in feestelijke stemming; ook autoriteiten als de burgemeester van s-Hertogenbosch mr. H. J. M. Locff. de Commissaris der Koningin ln Noord- Brabant prof de Quay en minister mr. J, H. van Maarseveen aanwezig. Over de uitvoering van dit werk, dat zijn eerste uitvoering in Nederland be* leefde-