Landschap hastwood ligt ais een naargeestige smet in het heerlijke, golvende landschap, op de grens van Nottinghamshire en Derbyshire in midden- Engeland. Het ligt op een heuvel en als je vanaf de lange hoofdstraat met zijn goedkope winkels een zijstraat inkijkt, zie je twee rijen lage, vreugdeloze arbeiderswoningen uit de vorige eeuw steil afdalen. Beneden houden de zwarte leistenen daken abrupt op en begint zonder overgang het ongerepte platteland. Victoria Street is zo'n straat en halverwege de helling, op no Ba, staat het geboortehuis van D.H. Lawrence. Het is een somber huis met één verdieping; het is van rode baksteen en heeft groene kozijnen. Boven de deur hangt een bord, waarop staat dat de schrijver hier op 11 september 1885, bijna honderd jaar geleden, is geboren. Het huis is nu een museum en Enid Goodband is de conservator. Dat is een triomf voor deze kleine, 60-jarige vrouw die het tot haar levenstaak heeft gemaakt recht te laten wedervaren aan de nagedachtenis van de magere, ziekelijke schrijver met zijn ingevallen wangen en brandende ogen. „Ik zie alles door zijn ogen," zegt ze jubelend. „Ik wil, dat niet alleen de hele wereld hem erkent als een van de groten, maar ook Eastwood." In Nederland wordt de naam van Lawrence meestal in een adem genoemd met zijn roman „Lady Chatterley's Lover", die hij in 1928, tegen het einde van zijn leven, schreef. De bekendheid van het boek werd in hoge mate gestimuleerd door de enorme opschudding die in Engeland na het verschijnen ontstond. Het verhaal over de gefrustreerde vrouw van een in de oorlog impotent geworden edelman, die zich in haar nood in de armen van een vrijgevochten jachtopziener werpt, werd als schandelijke pornografie bestempeld. i --- Brieven Lawrence schreef aan een vriend, in een van de duizend brieven die van hem bewaard zijn gebleven: „De roman is niet onwelvoegelijk. Ik probeer altijd de seksuele verhouding gezond en waardevol te maken in plaats van schandelijk. Zo ver als in deze roman ben ik nog nooit gegaan." Maar het boek bleef in Engeland verboden tot 1959, 29 jaar na de dood van de schrijver. Lawrence heeft oneindig veel meer geschreven dan „Lady Chatterley": gedichten, toneelstukken en vooral romans, zoals „Women in Love", „The White Peacock", „The Rainbow". Het is een omvangrijk oeuvre, gemaakt in een leven van 44 jaar, door een man die uit het puriteinse, maar hem toch zo dierbare Engeland was weggevlucht. In 1912 ging hij er vandoor' met de zes jaar oudere vrouw van een van zijn professoren, Frieda, een Duitse van adellijke afkomst. Berooid, geteisterd door een slopende tbc, reisde hij met zijn Frieda tot zijn dood in 1930 in Zuid- Frankrijk, de wereld rond, op zoek naar een Utopia. „Wat een reis, wat een vrouw!" roept Enid Good-' band uit. „Zo'n man die zo arm is overal te volgen, alles voor hem te verlaten! Dit is een van de grootste liefdesgeschiedenissen van de twintigste eeuw!" Maar schrijvend in vreemde landen, situeerde Lawrence toch veel van zijn werk steeds weer in zijn geboortestreek, het gebied rond Eastwood, dat hij „het land van mijn hart" noemde. Hij was de Engelse tegenhanger van zijn lerse tijdgenoot James Joyce die, ook in vrijwillige ballingschap, zijn meesterwerk over Dublin, „Ulysses", schreef. --- Herkenbaar Wat maakte Lawrence toch zo gehaat in Eastwood? In de eerste plaats natuurlijk het feit, dat hij duidelijk herkenbaar over mensen en toestanden schreef. „Hij schreef de waarheid en dat doet pijn," zegt Enid Goodband. Maar het ergste was, dat hij ze in het hart raakte, omdat hij de wortels van hun wezen en hun samenleving blootlegde. Hij vertelde de mensen, dat hun armzalig mijnstadje een ongezonde vlek vormde in de rijke natuur. Hij stelde de tirannie van de machines en het koude intellect tegenover de mens die zich moet openstellen voor liefde. In het verlengde hiervan bezong hij een liefdevol seksueel deelgenootschap tussen man en vrouw, in tegenstelling tot het afgestompt , plichtmatig bedrijven vqn de liefde. Hij had gevoel voor vrouwenemancipatie, verafschuwde de oorlog en zocht vol idealisme naar symbolen van een nieuwe wereld, probeerde steeds weer zijn Rananim te stichten, een klobsterachtige commune, ver van de verziekte wereld. Voor iemand met zulke principes was zeventig jaar geleden geen plaats in Eastwood. Ook nu nog wordt hij lang; niet algemeen geaccepteerd. De beste introductie tot het werk' en leven van Lawrence is „Sons and Lovers", een sterk autobiografische roman die speelt in Eastwood en waarin zijn andere ik, Paul Morelj de ontwikkeling van kind (tot volwassene doormaakt. Pauls vader is, net als die van Lawrence, een simpele, ruwe mijnwerker en zijn moeder is, net als Lawrence's moeder, een geletterde vrouw, uit hartstocht beneden haar stand getrouwd. Ze is gedoemd tot een uitzichtloos bestaan naast een egocentrische, drinkende man en ze leeft voor haar kinderen. ■ Jessie Chambers, de Miriam in „Sona and Lovers", Jeugdvriendin van Lawrence. „Ze had een romantische ziel," schrijft Jlawrence in het boek. ~Ze zag zichzelf als een prinses die in een varkenshoedster was veranderd." --- Feest in het land van zijn hart, maar… D. H. LAWRENCE is nog steeds niet thuis in Eastwood door WILLEM HARTERING Eastwood, zaterdag „We hebben hem Eastwood uitgeschopt en we hebben hem Engeland uitgeschopt! We moeten hem niet!" Twee oude dames slingerden onverzoenlijk deze woorden in het gezicht van Miss Enid Goodband;, toen deze omstreeks 1960 pogingen deed tot eerherstel van de schrijver D.H. Lawrence, dè grote zoon van het mijnstadje Eastwood bij Nottingham. Het was toen al bijna vijftig jaar geleden, dat Lawrence was gevlucht en dertig jaar na zijn dood in den vreemde, maar de afkeer tegen deze schrijver, in zijn tijd vol van nieuwe ideeën, leefde nog onverminderd voort. En zelfs nu nog, zo constateerde ik, trekken ze in Eastwood hun neus voor hem op, de mijnwerkers met hun prach-, tige, harde koppen, die de vorige week bij tussentijdse verkiezingen Labour stemden, maar die in wezen zo behoudend zijn. ■ O.H. Lawrence op 27-jariga leeftijd, zelfbewust, gelukkig, een Jaar nadat hij er met Frieda, vrouw van een van zijn professoren, vandoor was gegaan. Vanaf het moment, waarop hij met haar en met slechts elf pond op zak, naar het vasteland overstak, was hij bevrijd van de invloed van zijn moeder. Het knellend verleden bleef achter in Engeland. ■ Enk) Goodband, conservatrice: „Ik heb mijn hart en ziel gegeven aan Lawrence en aan het museum." ■ Hat geboortehuis van Lawrence in Eastwood, nu museum. „Dat kind is zo mager, dat breng ik nooit groot," zei zijn moeder van haar baby. Het werd een van de grootste schrijvers van zijn tijd. --- Verhouding Als haar oudste zoon sterft, richt al haar klemmende aanhankelijkheid zich op de talentvolle Paul; ze neemt zo sterk bezit van hem, dat zijn kuise liefde voor het meisje Miriam niet tot ontplooiing kan komen. Ook een verhouding met een gescheiden vrouw, die hem inwijdt in de liefde, loopt op niets uit. Zelfs als de moeder is gestorven , komt hij niet van haar los. „Je hebt de goede vrouw nog niet ontmoet," zegt in de roman de moeder, als ze met haar zoon over zijn liefdes praat. Hij antwoordt: „De goede vrouw zal ik nooit ontmoeten, zolang u leeft." Veel van de plaatsen, waai de roman speelt, zijn terug te vinden in Eastwood (in het boek Bestwood geheten). In de eerste plaats alle huizen waar de familie Lawrence heeft gewoond, steeds betere huizen, want moeder vocht om het gezin hogerop te brengen. Dan de pub The Three Tuns (in het boek The Moon and Stars) en het kantoor van de mijnmaatschappij, waar de ionge Lawrence aan het eind van de week het loon van zijn vader moest halen. Buiten Eastwood, achter de grauwe kolenmijn waar plotseling een paradijselijk landschap begint, ligt het meertje Moorgreen Reservoir (Nethermere en Willey Water in de boeken) en daar weer achter, verscholen in het golvende land, Haggs Farm, de boerderij van Pauls geliefde, Miriam. In werkelijkheid was dat Jessie Chambers, die in 1909 gedichten van Lawrence naar de ~Engli£h Review" van Ford Madox Ford stuurde en zo een grote literaire loopbaan op gang bracht. Maar Haggs Farm is alleen vanuit de verte te zien, door een hek. De eigenaar, Sir William Barber, die hier en in Schotland veel land bezit, verafschuwt Lawrence, want zijn vader heeft model gestaan voor Gerald in „Women in Love". De Barbers waren mijneigenaars en verre gelukkig met het feit, dat een mijnwerkerszoon hun familietragedies en hun huizen duidelijk herkenbaar verwerkte in romans, die nog als schokkend golden ook. Haggs Farm staat leeg en vervalt langzaam. Er wordt in Eastwood zelfs verteld, dat er waakhonden zijn om indringers op een afstand te houden. De wraak van Sir William? Het interessantst is echter het geboortehuis van Lawrence in Victoria Street, al is het alleen maar om de aanwezigheid van Enid Goodband die, geheel toegewijd aan Lawrence, praat, lacht, hem citeert en aanroept. „Toen de Lawrences hun huis in Walkerstreet verlieten, hun derde huis in Eastwood, kwamen mijn ouders er te wonen. Naast ons woonde Miss May, die model heeft gestaan voor de oude lerse vrouw in „Sons and Lovers". Ik ging op dezelfde school die Lawrence heeft bezocht, zat in hetzelfde lokaal. Alles ademde zijn atmosfeer. Ik las zijn werk, „Sons and Lovers" was ook mijn verhaal. Toen wilde ik de waarheid weten. Ik ging praten met mensen die hem hadden gekend. En oh, wat haatten velen hem! Nu is er veel veranderd, maar lang niet alles." „Toen dit huis een museum werd, heb ik het aangekleed met meubelen uit zijn tijd, volgens zijn beschrijving in „Sons and Lovers". Ik heb stad en land afgestroopt om het bij elkaar te krijgen." Ze is geslaagd. Het is of ik de roman binnenstap in de schemerige, kleine kamers vol meubels en snuisterijen uit de Victoriaanse tijd. Daar is moeders schommelstoel, daar brandt de kolenkachel met het warm watereservoir; vaders mijnlamp en zijn boterhammentrommel liggen op tafel. In de vensterbank ligt kantwerk, bijverdienste van moeder, die van haar zitkamerraam een etalage maakte. 52.000 mensen uit de hele wereld, zelfs uit China, hebben in acht jaar het kleine museum bezocht. --- Diana biedt méér RECHT VOOR ZIJN RAAP door mr. M. Moszkowicz Suzanne had, met een glimlach van verstandhouding naar mr. Raab, de heer Walen het studeervertrek binnengeleid. Toen de secretaresse zich weer in de richting van de deur begaf, zag de advocaat hoe de man haar, vanuit zijn ooghoeken, steels nakeek. Zo van beneden naar boven, als een connaisseur van vrouwelijk schoon. Zijn forse bodybuildersgestalte was gestoken in een opzichtig strak zittend paarsldeurig pak. Zijn handen als het ware behangen met al even opzichtige, fel fonkelende, ringen. Om zijn uitgebouwde stierenek, fel afstekend op het zwarte aan het lijf passend T-shirt, een breedschakelige gouden ketting. De heer Walen leek, wat hij dan ook mocht missen, in elk geval aan geld geen gebrek te hebben. Even later wist de advocaat dat zijn cliënt naast andere annexe bronnen, zijn inkomen putte uit een relaxhuis, „Diana" genaamd Mooie zaak dat wèl, viel hij met de deur in huis, zijn flets-grijze lege ogen, lange de advocaat heen, ijdel gericht op de antieke spiegel opzij van het met dossiers overladen bureau. Maar het pand ligt in een zijstraat, wat uit de loop, weet u, dus ik moet wel tamtam maken om de mensen er naar toe te krijgen. Op de hoofdweg, die dwars op mijn straat ligt, heb ik van de gemeente een parkeerplaats gehuurd — en op mijn auto die daar de hele dag staat, heb ik een groot reclamebord doen plaatsen, waarop een grote pijl in de richting van mijn huis wijst. Nou, en nu komen er twee politieagenten mijn zaak in en zeggen: „Walen jongen, dat mag niet. Weghalen dat bord. Je hebt geen toestemming van de gemeente." Ik zeg: wat krijgen we nou, het is mfjn auto en ik betaal toch de huur, of niet soms. Zijn beringde vingers tasten in zijn binnenzak en hij legt triomfantelijk het huurcontract op het bureau. Maar de advocaat lijkt geen belangstelling te hebben voor dat document. Zijn blik is, door de glasgordijnen heen, naar buiten gedwaald en daar, aan de overkant van het kantoor, staat een grote Amerikaanse auto. Kleur paars. Bovenop die slee prijkt, mr. Raab kan zijn ogen niet geloven, een reclamebord van zo'n anderhalf bij twee meter. In felle kleuren geschilderd vertoont dat bord een levensgrote niets verhullende afbeelding van een wufte welhaast naakte dame, met daaronder de uitnodigende tekst: „Diana biedt méér". Een binnenpretje verbergend, merkt mr. Raab op dat er toch niet alleen een pijl op het bord staat. En hij kan best begrijpen dat die schildering een doorn in het oog is van de plaatselijke politie. Zijn cliënt glimlacht bescheiden en vraagt of de advocaat, hoe dan ook, van mening is dat de gemeente het recht heeft te eisen dat het bord eraf gaat. Hij is opgelucht als hij verneemt dat de politie het niet altijd voor het zeggen heeft. Zijn cliënt moet maar afwachten of de officier van justitie hem zal vervolgen. Als dat inderdaad zal geschieden, hoeft dat nog niet te betekenen dat het bord zal moeten verdwijnen. Ook dergelijke „uitingen van kunst" genieten bescherming van de Grondwet, zegt mr. Raab. De heer Walen verlaat gerustgesteld het kantoor en — even later ziet de advocaat , het paarse gevaarte de straat uitrijden. Het kantoor is, ondanks de airconditioning, ■' doortrokken van de doordringende geur van zijn cliënts aftershave. Mr. Raab besluit een wandeling te gaan maken. Wat frisse lucht zal hem nu goed doen. V/ Daags daarna verneemt de raadsman dat de politie het > bord van de auto gesloopt en in beslag genomen heeft. En enkele maanden later bepleit de advocaat de zaak voor de kantonrechter. Zijn weer fraai uitgedoste cliënt staat voor het verdachtenhekje. Niet zo wel bespraakt nu. Nee, hij heeft niets op te _->i merken, laat het woord maar aan zijn raadsman. Deze voert aan dat artikel 7 van de Grondwet, kort samengevat, bepaalt, dat niemand vooraf verlof nodig " heeft om gedrukte of geschreven stukken of afbeet-" dingen, waarin gedachten of gevoelens zijn geopenbaard, aan het publiek in het openbaar bekend te maken door . deze te verspreiden of tentoon te stellen. De gemeentelijke wetgever mag daaraan bij Algemene Politie Veror-' dening wel beperkingen aanbrengen, maar dergelijke uitingen nimmer van een voorafgaand verlof van de over-" heid afhankelijk stellen. Censuur door de overheid is verboden en strijdig met de bepalingen in de Grondwet, waarin de drukpersvrijheid van iedere burger wordt gegarandeerd, zo resumeerde mr. Raab. Toen de advocaat, tot de feiten komend, tenslotte zei dat hij wel moest erkennen dat het aan zijn cliënt ten laste gelegde feit bewezen was, schrok de heer Walen op. Driftig gebaarde hij zijn hoofd rood van opwinding, nee, nee, dat was toch niet zo. Wat bezielde zijn raadsman toch. Als mr. Raab even later onverstoorbaar aanvoert dat het bewezen verklaarde feit evenwel niet strafbaar is nu de politieverordening die aan de tenlastelegging ten grondslag is gelegd onverbindend is wegens strijdig met de Grondwet, zodat zijn cliënt toch diende te worden ontslagen van alle rechtsvervolging, blikt zijn cliënt naar een geblondeerde, fel opgemaakte dame op de publieke tribune, die het gebeuren vandaar uit had gevolgd. Begreep zij er iets van? Eerst T stelt zijn raadsman dat het ten laste gelegde bewezen is, zegt daarna dat hij toch vrijuit dient te gaan en tenslotte dat hij ontslagen dient te worden. Dat kan toch niet. Hij, Walen, is toch zijn eigen baas. Hij klin toch niet ontslagen worden. Of wèl soms? >♦> | De kantonrechter vonniste conform hetgeen de raadsman betoogd had. Het duurde echter enige tijd voordat dit heuglijke feit tot de heer Walen doorgedrongen was. r Al die advocatenpraat was ook wel erg ingewikkeld, maar tenslotte begreep hij het allemaal toch wel. Hij was schuldig, maar niet strafbaar, omdat de Algemene Politie Verordening, volgens welke hij strafbaar was, in strijd is met de Grondwet. Eigenlijk eenvoudig, had hij zelf ook wel kunnen zeggen. Opgelucht verliet de heer Walen, de blonde dame he-v vig gearmd naast zich, het gerechtsgebouw — op weg zijn fraaie reclameborden terug te halen bij het parket van de officier van justitie. v Mr. Raab kwam deze zaak vele jaren later weer in gedachte toen Suzanne hem, toch enigszins opgewonden, vertelde dat haar op weg naar kantoor vrije doorgang was verleend door de chauffeur van een grote Amerikaanse auto. Door het geopende portierraam had zij de aftershave van de heer « Walen herkend. "1; Aardige man toch, is het niet, mr. Raab, grapte zij. Door een wolk tabak heen c hoorde zij haar werkgever - mompelen: die man uit de Diana-zaak, is het niet? Ik 'j herinner mij de aftershave-* geur wel. Maar ja, pecunia non olet — geld stinkt niet, zal zijn devies wel zijn. --- Voettocht Enid Goodband praat door: ~Ik maak in de omgeving nog steeds de wandelingen uit zijn boeken en dan krijg ik dat prachtige gevoel, dat Lawrence moet hebben gehad. Ik heb ook zijn voettocht over de Brenner naar het Garda Meer gemaakt, beschreven in „Twilight in Italy". Ik kreeg bijna een longontsteking, net als hij. Ik spreek geen woord Italiaans, maar ik liep zó naar zijn afgelegen huis toe. Hij was bij me en wees me de weg. In Palermo op Sicilië was ik verdwaald bij de haven. Een gevaarlijke buurt en ik werd bang. Maar opeens voelde ik, dat Lawrence achter me stond en meteen wist ik hoe ik uit die buurt moest komen." ~Nu wil ik nog naar Mexico, naar de plaatsen, waar hij is geweest. Lawrence!" roept ze en ze strekt haar armen ten hemel, „mijn enige gebed is, dat ik naar je heiligdom Mexico mag gaan!" Om de honderdste geboortedag van de schrijver te vieren, wordt er van 7 tot 28 september een Festival gehouden. Directeur Kevin West komt niet uit Eastwood, maar is een professionele festival-organisator. Hij heeft een zeer uitgebreid programma samengesteld met o.a. een internationaal symposium en twintig wereldpremières, want, zo vindt hij, de hedendaagse kunst moet nauw betrokken zijn bij het feest van baanbreker Lawrence. Het meeste gebeurt in de naburige stad Nottingham, daar zijn de theaters, daar is de universiteit, waar Lawrence heeft gestudeerd. Maar ook Eastwood kreeg zijn deel en voor bezoekers liggen een aantal uitgestippelde Lawrence-wandelingen klaar, door het stadje en de mooie omgeving. De middenstad haakt erop in. Er is een Lawrencetown Juwelier, een Lawrence Kant Centrum en een Lawrence Patatwinkel. In een winkelvan-alles staat in de boekenhoek werk van Lawrence, wat tien jaar geleden nog onmogelijk was. „Hij zou zich hebben doodgelachen," schatert Enid Goodband. „Hij heeft gezegd: let op, ze zullen mijn boeken nog eens op school behandelen." Maar in de openbare bibliotheek maakt vrijwel niemand gebruik van de prachtige speciale Lawrence-afdeling, zo verklaart een lieve bibliothecaresse. „De invloed van de ouderen, die bezwaar tegen Lawrence hebben, is nog groot." --- Werkloosheid The Sun Inn, het enige hotel van Eastwood, een pub met kamers erboven (wordt genoemd in „Lady Chatterley"), zit 's avonds vol met mijnwerkers. De werkloosheid is hoog en zal nog stijgen, want de Moorgreen mijn gaat sluiten. Maar ze gaan onverzettelijk door met drinken, domino spelen en op een stugge manier vrolijk zijn. Oude Harry van 85 is een vaste klant, goed gezond op een pijnlijk been na, en maakt ondeugende grappen met de blonde barjuffrouw. Hij heeft enorine handen, lepe oogjes en zijn pet lijkt wel aan zijn hoofd vastgegroeid. „Toen ik twaalf was, ging ik werken in de mijn," zegt hij. „Die Lawrence, waar ze zo'n drukte over maken, werkte nooit." „Maar die schreef toch?" zeg ik zwak. „Krabbelen op een stuk papier, is dat soms werken? Eh? En hij waste zich ook niet. Hij zag eruit als een zwerver. Wij scholden hem uit en hij verdween uit Eastwood." „Hebt u wel eens wat van hem gelezen?" „Nooit! Hij schreef smeerlapperijen dat lees ik niet." Nee, Lawrence is nog steeds niet thuis in zijn geboortestad. ---