Gun U DE TIJD DE WONDERLIJKE REDDING van de kathedraal van Rouaan Bouwwerk in alle luister herrezen DE BARRE GROTTEN VAN HET WESTELIJK PORTAAL T"""V e redding van de kathedraal van Rouaan, t i waarin maandag j.l. weer voor het eerst met grote plechtigheid een pontificale H. Mis werd opgedragen door mgr. Josepli Alartin, aartsbisschop en primaat van Normandië, is een wonderbaarlijke affaire. Vier luchtaanvallen werden in die vreselijke nacht van 18 op 19 april 19-11 op de stad, die ook in 19-10 zwaar getroffen werd, uitgevoerd. De uitwerking was verschrikkelijk, heel het oude stadsdeel aan de zijde van de rivier werd getroffen en de kathedraal kreeg een aantal voltreffers, die in één slag de Zuidelijke zijbeuk, het Zuiderportaal, dat der metselaars geheten, met transept en een deel van het koor vernietigden. Hen der kolossaio roosvensters werd door de luchtdruk compleet naar buiten geslagen. Maar het ergst was nog, dal twee der vier centrale pijlers, die de grote toren met de spits, die ruim honderd meter hoog oprijst, zwaar werden getroffen. De stenen ommanteling was vernield, diepe scheuren liepen dwars door de kern, de toren stond op instorten, de totale vernietiging was nabij. Het is een van de heldendaden ran de bevolking van Rouaan geiveest. dat zij. terwijl een deel van hun eigen woonhuizen in puin lag, dag en nacht gewerkt hebben om de pij- Men is geneigd te geloven dat zulke verhalen alleen uit de Middeleeuwen kunnen stammen. Maar Rouaan doet soms zo sterk aan de middeleeuwen jenken. dat men zich daarover niet veroaast. Ik heb u al beschreven hoe de mensen stonden samengepakt op de oude markt bij de herdenking van de rehabilitatie van Jeanne d'Arc. Ondanks de verwoestingen zijn nog enkele historische wijken van de stad intact en toen de stoet prelaten, de vier kardinalen, de drom bisschoppen, ambten, kanunniken, de dragers van gouden schrijnen, de celebranten in koorkappen van brokaat, naar het kerkplein schreden, leek het alsof de kathedraal neerzag op de grote feesten van vele eeuwen terug in haar roemrijk verleden. De geschiedenissen der kathedralen Zijn de geschiedenissen van noodlot en ellende, van verrukking en verheffing, van ongeloof en wreedheid. Als dat voor één kerk geldt dan is het wel de kathedraal van Rouaan. Men ziet dat als het ware reëel neergeschreven in die wonderlijke, van steenplastiek overwoekerde gevel aan de West-zijde. Hier is niet de strakke Latijnse helderheid zo als in Chartres, waar de beelden aan het Koningsportaal de statische verrukking ademen van de allereerste ontluiking van de Gothiek. Hier is niet die bijna lers te stuiten, frlaar dit was nog niel het eind tmn de marteling. Bij de opmars van de geallieerden brak in de nacht van de eerste juni een grote brand in de stad uit. Wat nog overeind stond aan de boorden van de Seine vatte vlam. hven later was de toren van Saint Romain een laaiende fakkel. De wind stond Westelijk en het dak van de kathedraal raakte in brand onder de regen van vonken. De brandweerlieden en ieder die blussen ivilde stonden machteloos. De brand sloeg over naar hel aartsbisschoppelijk paleis, tvaar leanne d'Arc veroordeeld werd tot de brandstapel, de bibliotheek vatte vlam, hel gerechtshof eveneens, de oude huizen met het houten vakwerk waren laaiende vuren in de nacht. De zware klokken, waarvan er een 20 ton woog, donderden als gloeiende massa's omlaag. Plotseling is er een merkwaardige neerslaande windstoot geweest, het vuur werd in ieder geval niet meer aangewakkerd en niemand begrijpt hoe, maar even na middernacht was men de brand op de belangrijkste plaatsen meester. Dat noemt men het wonder van Rouaan. De Fransen zeggen „miracle" en dat klinkt veel mooier i'ooral als men nagaat met welke bewegingen van hoofd, strottenhoofd en ogen, de uitspraak gepaard gaat. oud-testamentische ongenaakbaar-hiëratische majesteit van de Christus-figuren in Vézelay, Autun of vooral Moissac. Hier is niet de nobele adel van de figuren in Amiens, noch die wegglijdende glimlach van de heiligen uit Reims. Het grote portaal in Rouaan is een, ieder uur en iedere dag veranderend schouwspel. Die stenen vegetatie heeft soms in de avond, of als het regent, iets van een bqrre grot met peilloze diepten. In de zon is zij jubelend van rijke ornamentiek, dan weer is zij een schuilplaats voor super-romantische gevoelens, zoals Rodin ze kende toen hij over de kathedralen schreef en zoals Antonio Gaudi voor ogen stond toen hij aan zijn fantoom in Barcelona begon. Niet voor niets is een der mooiste schilderijen van Claude Monet op deze gevel geïnspireerd. De idealen van het impressionisme zijn hier ten volle getekend. Het karakter van die Westelijke gevel wordt sterk beklemtoond door de graad van verwering der steenplastieken. De zeewinden, de steenziekte, die ook Reims geslagen heeft en vooral de hitte van het vuur hebben aan de beelden een heel bizar karakter gegeven. De meeste zijn beschadigd en op de verweringsplaatsen ligt een hei-witte glans. De rest is van grijs tot diep zwart verkleurd. Elke plastiek is te restaureren en men zal ook hier wel moeten ingrijpen anders is er over honderd jaar niets over dan een massa, waarin nauwelijks de oorspronkelijke vormen te herkennen zijn. Maar zelfs de beste restauratie zal aan de gevel dat wonderbaarlijke karakter ontnemen, dat thans voor ieder ontwapenend is. De restauratie is werkelijk op prachtige wijze uitgevoerd door de architecten Paquet, Chauvel en Franchette, zo goed zelfs dat alleen geoefende ogen kunnen zien welke stukken vernieuwd zijn. De grote moeilijkheid was, dat twee pijlers van de centrale toren, die als een immense steenmassa op het hart van de kruiskerk staat, iets verzakt waren tijdens het catastrofale bombardement. Om dit niveau-verschil op te heffen heeft men eerst de booggewelven volledig -net hout onderstopt. Daarna heeft men de zuilen aan- vier kanten cstut, waarna de beschadigde en gescheurde plaatsen opengehakt konden worden. In de gaten plaatste men omhoog-draaibare steunen en millimeter voor milimeter heeft men de steenmassa omhoog geschroefd. Pas toen konden de pilaren, die op prachtige wijze zijn samengesteld als grote bossen asperges, weer in hun oude vorm teruggebracht worden. De grote winst van de restauratie is de ontdekking van een elfde-eeuwse crypte onder het koor. Men vond Imar by het openbreken van de beschadigde vloeren. Het onderaards gewelf was niet meer intact, maar in de met puin c aarde volgestorte ruimte vond men allo zuilen en zuilresten terug, zodat het gehele traeée direct herkend werd en de restauratie leverde dan ook betrekkelijk weinig moeite op. In de absis vond men een boni van 250 kilo. Zij had grote gaten geslagen in het gewelf, maar het projectiel was niet ontploft. Toen men de lading weg wilde nemen bleek de bom ongeladen. Ook dat behoort bU het wonder van Rouaan. Desalniettemin werd grote schade toegebracht aan het interieur. De prachtige koorbanken vond men verkoold terug, het altaar werd vernield, vele beelden overleefden de ramp niet. Nu de restauratie practisch gereed is, ziet men pas met welk een zorg en wetenschappelijke kennis gestreefd werd de oorspronkelijke toestand te herstellen. Het classicistische lelUke oksaal is verdwenen, een eenvoudige altaartafel, gedragen door vier gouden-bronzen gehurkte figuren en zo goed mogelijk herstelde of eenvoudig vernieuwde koorbanken sieren het koor. De oude ramen waren gelukkig in 1939 reeds veilig geborgen, do andere vensters vielen uiteraard in scherven. De nieuwe beglazing is nog niet gelukkig. Wellicht ware het beter Manessler eens een kans te geven. De prachtige „tour du beurre", zo genoemd naar de stipendia van de gelovigen die in het eind van de vijftiende eeuw de boter offerden tijdens de vasten, is gelukkig gespaard. In deze toren staat eigenlijk Rouaan en met haar* het Normandische land getekend. Zij is van een uiterst geraffineerde maar toch zuivere Flamboyante stijl. Die stijl is overheersend in heel de stad. Ondmiks de verwoestingen leven het gerechtshof, het Aartsbisschoppelijk paleis, de kerk van Saint Maclon, het parlementsgebouw en zelfs het oude pesthuis, waarin "de academie voor beeldende kunst gevestigd is bij de gratie van die laatste. vitale uitbloei van de Gothiek en die uitbloei waaiert op naar omhoog, want het silhouet van Rouaan wordt nog altijd gekenmerkt door vijf open torens, die in ragfijn stenen en bronzen kantwerk de lof der menselijke verheffing verkondigen. De geschiedenis der kathedraal, van de kerken en de stad 's gedragen door tal van trieste feiten. Oorlogen golfden af en aan en vanaf de stichting van de stad in de derde eeuw, via de grondvesten van de kathedraal uit de elfde eeuw, tot heden toe is er één herhaling van verbranden, neerslaan en opbouwen. Het zijn niet altijd de sterksten die de historie overleven. Dikwijls doet het toeval iemand of iets voortbestaan. Maar ondanks kracht en toeval, kan men zeggen dat een wonderbaarlijk geloof de kathedralen deed verrijzen en wie zou menen dat dat geloof gestorven is. bedenke hoe het volk van Rouaan dag en nacht voortploeterde om twee pijlers te redden ondanks alles. MARIUS VAN BEEK Een der laatste restanten van de prachtige huizen, die de boorden van de Seine in Rouaan gesierd hebben. De westelijke gevel van de kathedraal van Rouaan is jubelend van rijke ornamentiek. Ondanks de verwoesting leeft ook het gerechtshof bij de gratie van de laatste vitale uitbloei van de pothiek. --- Twee TOEKOMSTROMANS Amusante lectuur Nu de bloemen der fantasie betreffende reizen naar andere planeten of invallen van Jupiter- of Marsmannen welig beginnen te tieren in dat gedeelte van de letterkunde dat men gemeenlijk met de naam „science-fiction" bestempelt, doet het bepaald deugd twee boeken te ontmoeten die op speelse en volstrekt argeloze wijze fantaseren over onderwerpen, die uitsluitend deze planeet betreffen. Het Wereldvenster te Baarn gaf een roman uit waarin de gigantische toekomststrijd tussen film en televisie wordt uitgevochten via de hardheid en hartstocht van producers en filmsterren getiteld „Twee Stalles voor 1972' . De auteur is Dimitri Frenkel Frank en deze heeft met een zelfspot en ironie handigheid en vaart, waardoor het geheel uiterst leesbaar geworden is. zijn verbeeldingskracht aangevuurd. Dit is een staal van amusementslectuur die men in Nederland node mist. \ an de lezer wordt op literair gebied geen inspanning verwacht, maar hij kan zien op een boeiende en gezellige manier uitspannen door kennisneming van avonturen van een zekere meneer Jonn Vandenberg, die achtereenvolgens, zoals dat de held van een echt-Amerikaanse roman betaamt, gymnasiast, itraaljagerpiloot, acteur, bordenwasser, stuntman en cultureel adviseur s gefeest, alvorens de hoogste positie in den lande en in de wereld in te nemen ais filmregisseur. Op allerlei slinkse manieren tracht de geslepen televisie-magnaat ' Alexander Fleisher hem weg te lokken naar zijn concern. Geen middel U hem te bruut, en vanzelfsprekend werden de avonturen te boek gesteld onder het motto: niets is ons te dol. De geschiedenis is in een razende vaart geschreven en er heeft bij de conceptie daarvan kennelijk niets anders voorgezeten dan de lezer enige uren op amuserende wijze bezig te houden met een toekomstvisioen, dat echter nog net genoeg realiteitswaarde bevat om over de bloedige ernst van een eventuele werkelijkheid na te doen denken. Herman P. de Boer heeft zijn toekomstroman ~De Witte Partij" meer in het sociale vlak gehouden. In filmachtige flitsen, die qua vaart, verbeeldingskracht en suggestieve werking warempel doen denken aan bladzijden uit de eerste romans van Ilja Ehrenburg en Döblin, roept hij een Amsterdam op voor het oog van de lezer, waarin een over een gevaarlijke suggestieve potentie beschikkende jongeman met een millioenenbedrijfskapitaal, hem door een verveelde geldmagnaat klakkeloos afgestaan, poogt geneel Nederland sociaal te saneren. De maatregelen die hij daartoe aanwendt, o.a. een gigantische rattenplaag welke de aardebewoners tot nadenken moet stemmen, zijn zo overrompelend dat zijn „Witte Partij" ten slotte de overwinning behaalt, om even later tot het inzicht te komen, mét Spinoza, dat alleen de „Strever" een gelukkig mens kan zijn. Voor lieden die graag in een verloren ogenblik iets „anders dan anders" lezen vormen zowel „Twee Stalles voor 1972" als „De Witte Partij" de aangewezen lectuur, welke zij zeker gespannen en geamuseerd zullen genieten. J. W. H. --- Zonder het genadige einde" Apollo en Dionysos houden elkaar in bedwang Het puber*zün is voor de betrokkenen tegelijkertijd iets gênants en iets om met recht vervuld van te zijn. Geen jongmens met puistjes hoort zich graag voor puber uitmaken. Anderzijds weet hij zich echter een kersvers ingewijde in de wereld: frisser in zijn oordeel, totaler in zijn verwachtingen, gedurfder in zijn ondernemingen dan de ouderen, die de roes der jeugd in de kater der volwassenheid zagen overgaan. Er is in dit verband meer dan eens opgemerkt, dat creatieve naturen altijd een pubereske kern in zich moeten handhaven, willen zij voort kunnen gaan met scheppen Met name de vitalistische kritiek adoreert het knapelijke in de kunstenaar, als nog door geen compromis geschonden levensbeginsel, onstuimig, ongeschoold, onrijp zo men wil, maar open, eerlijk, raakschietend. Over glorie en nood van de puberteit is al meer dan één roman geschreven, door „ouderen", maar vooral ook door pubers-zelf. , , Het jongste Nederlandse produkt van deze aard is „Zonder het genadige einde" van W. G. Klooster, die in 1935 te Medan werd geboren, zun kinderjaren in een Jappenkamp doorbracht en in 1947 naar Holland kwam, waar hU het gymnasium doorliep en thans student in de letteren en wijsbegeerte is. Dat gymnasium speelt een grote rol in zijn roman; letterlijk en figuurlijk. Letterlijk inzoverre het tweede deel van het boek ons met een paar zesdejaarsgymnasiasten in kennis brengt en ons een indruk geeft van hun mentaliteit, hun probleemstellingen en hun tijdsbesef. Figuurlijk is het gymnasium in deze roman van betekenis, omdat de auteur aan zijn klassieke opleiding de mogelijkheid ontleende zijn Ideeën en motieven gestalte te geven in Helleense geest. Is het tweede deel van de roman in het Amsterdam der experimentele dichters gesitueerd, het eerste deel maakt een wereld op de kentering van mythisch naar redelijk denken levend. We maken in he* Griekenland van 2500 jaar geleden kennis met een jonge pottenbakker. Asbestos geheten, die voor zichzelf het idee heeft dat hU er altijd geweest is en nooit eens niet meer zal zijn. Dit ervaart hij als tragisch. HU is geen gewone sterveling. Hij heeft een eeuwigheidsstempel opgedrukt gekregen. Hij is in beginsel een god. HU kan niet sterven; scherper nog: hU zal nooit mógen sterven. Apollo heeft hem, via het orakel van Delphi, dienaangaan het volgende te verstaan gegeven: Vondeling zljt ge niet, man die geboren zljt voor de maan er was, die haar zilveren streep in de zee trekt, teneinde te tonen aan twee stervelingen weerszljds van d'oever der zee, dat uw leven is als die spiegeling: tweemaal, en zonder 't genadige einde. De tekst van deze uiteraard duistere orakelspreuk wordt tot in details vernuftig geduid in de uitwerking van de roman; ook in het tweede, Amsterdamse deel, waar de lotgevallen van Asbestos een moderne inkleding krijgen. Daar praten Hans van der Linde en zijn vrienden als pure existentialistjes over het menselijk bestaan, maar in wezen ervaren zij niet anders dan Asbestos hoe zU goden zijn, die zich schreeuwend en tegenspartelend van hun mens-zijn bewust worden. Het probleem dat daarbij rijst, is: hoe dit mens-zijn te verwerken? --- Bekroonde roman van 19-jarige W. G. Klooster Dit modern-pubereske probleem, als we het zo noemen mogen, wordt ons zichtbaar gemaakt in de eeuwige strijd tussen Apollo en Dionysos. Deze twee goden gelden sinds Nietzsche als prototypen van de twee soorten mensen die de cultuur telt. De Apollinische mens is de beheerste, die volkomen zichzelf tracht te zijn en vrijheid in gebondenheid als hoogste ideaal ziet; hü kent „de eeuwigheid van de schone vorm" en als hU iets goed oordeelt, bidt zijn diepste wezen: laat het zo bleven! De Dionysische mens daartegenover is de rusteloze, de ongetemde, de nooit w\jzer ■ wordende," die boven zichzelf uit probeert te grijpen en die de vergankelijkheid hoopt te kunnen vergeten door zich een roes aan het leven te drinken. Dit tweede type heeft ongetwijfeld sterk pubereske trekken; hö is ook het type van de vitalist, de jonge dichtei Marsman, - niet de complete Marsman, zoals Vestdijk aantoonde in zijn opstel „Marsman als Apollinische persoonlijkheid". In de Dionysoscultus leefde destijds dit tweede mensentype zich uit in orgieen, waarvan men bij Klooster een aardige, hoewel vrij schoolse beschrijving kan lezen. Zijn roman staat in het teken van de puberteit en daarmee van de roes, de levensdrift gepaard aan de doodsdrift, de uitzinnigste romantiek uiteraard eveneens, maar daarbovenuit streven de jonge pottenbakker Asbestos en de scholier Hans van der Linden gelijkelijk naar een staat van innerlijk evenwicht, een helderheid van levensvorm en een schoonheid waarin alle turbulenties zijn stilgevallen. Aan Dionysos toegewijd, bekeert Asbestos zich tót Apollo. Hü krijgt zelfs te verstaan dat hü in principe Apollo is en dat het zijn taak is de Dionysoscultus in zijn geboortestreek ongedaan te maken. Als pottenbakker kneedt Asbestos zijn schone levensvorm uit klei; Hans vindt zijn vorm door moderne gedichten te schrijven en door met zijn vrienden over de thema's vorm-en-inhoud en vorm-envent te debatteren. Zinrijk is daarbij het dubbelmotief van een Griekse vaas, waarop Dionysos en Apollo elkaar verzoenend de hand reiken. Asbestos heeft die vaas geboetseerd. Een vriend van Hans heeft haar ontdekt in de Hermitage te St. Petersburg. Zo heeft Klooster in „Zonder het genadige einde" een stukje problematiek in kaart gebracht, dat even klassiek als modern mag heten. Hij laat ons dit in de opbouw van zijn verhaal ook heel duidelijk voelen, soms bepaald tè, maar wat wil men van een zelfbewust negentienjarige! Tè is soms ook de manier, waarop hü laat horen, dat hij de klassieke syntaxis beheerst, hoewel dat in zijn stijl ook meer dan eens tot rake effecten leidt, gegeven het gymnasiale klimaat van de roman. Alleen een gymnasiast kan zeggen: „Trams hieven een door merg en been dringend geklaag aan in de bocht". Overigens is zijn Amsterdamse stadsbeschrijving, evenals haar pendant, de evocatie van het oude Delphi, een opmerkelijk staaltje van "beheerst beleven" of van „intellectualistisch voelen". Er is in deze roman een overdreven angst waarneembaar romantisch te worden. Dit maakt het lezen een beetje tot een droog genot en geeft iets steriels aan de uitwerking van het hele thema. Nee, verzoend zijn Apollo en Dionysos nog allerminst, maar wel houden ze elkaar in bedwang. De lichte krampachtigheid waarmee ze het doen, kan men als een interessant trekje in deze puberteitsroman voor lief nemen. W. G. Klooster heeft ook gedichten geschreven; enkele daarvan werden onlangs uitgegeven onder de titel „Vuurwerk en wiskunde". Die titel is karakteristiek. Vuurwerk is een kort maar hevig feest voor het oog. Een paar flitsen en het is voorbij, gedoofd in de nacht van dit bestaan, wiskunde laat zich heel anders beleven: abstract, als essentie, als vorm van duurzame harmonie. Zo „afgetrokken" is ook de poëzie van Paul Valéry, waaraan Klooster zich schoolde, blijkens een interview dat hem werd afgenomen bij de uitreiking van de Reina Prinsen Geerligsprips eind verleden jaar. Klooster kreeg die prijs voor zijn roman. De jury zei: „Zijn werk getuigt van eruditie, taalbeheersing en psychologische verbeeldingskracht". Men kan daarmee instemmen. Een dichter schuilt waarschijnlijk niet in hem. Maar als novellist en waarschijnlijk nog meer als essayist is Klooster een belofte. •) NICO VERHOEVEN •) W. G. Klooster: Zonder het genadige einde. Roman. Querido, Amsterdam 1956. W. G. Klooster: Vuurwerk en Wiskunde. Gedichten. A. J. G. Strengholt, Amsterdam, z.j. --- OOSTERSE KERKEN BEZIEN DOOR EEN WESTERSE BRIL Kort na de eerste wereldoorlog Kaf een jong, Frans Assumptionist een boek uit over de Oosterse Kerken, dat spoedig bekendheid verwierf en lange jaren een der voornaamste bronnen was voor ieder, die inlichtingen wenste over het christelijk oosten 1). Sindsdien heeft het werk van Janin meerdere herdrukken beleefd. De thans bejaarde schrijver heeft nu een vierde uitgave gepubliceerd, die hy tot op heden heeft bijgewerkt 2). Sinds de oorlog zijn n.l. de toestanden van verschillende oosterse kerken grondig veranderd, zodat schr. genoodzaakt was zijn boek op veel plaatsen om te «erken en aan te vullen. De opzet is overigens geheel dezelfde gebleven. Janin geeft een overzicht van alle oosterse kerken, zo wel afgescheidene als katholieke; hij behandelt haar geschiedenis, inrichting, eredienst, gebruiken, geestelijk leven, huidige toestand, enz. Hier en daar blükt hij niet voldoende ingelicht of geeft hij de zaken niet juist weer. Maar over het algemeen is hü nauwkeurig te werk gegaan Maar jammer is dat de geest, waarin dit boek geschreven werd, verre van ideaal genoemd kan worden. Het is de typische, ~latijnse" geest van een voorbije generatie, waardoor schr. de oosterse kerken, vooral de afgescheidene, met zeer critische ogen beziet en alles daarginds afmeet naar de normen van het westers christendom. Wat daarmee niet in overeenstemming is, keurt hü al te gemakkelijk af. Het vele schone en eerbiedwaardige, dat de oosterse kerken tot op heden bewaarden — vaak ondanks eeuwenlange vervolging en onderdrukking! — gaat hij gewoonlijk stilzwijgend voorbij, terwijl hij de wantoestanden, die natuurlijk ook d&&r voorkomen, met zwarte kleuren afschildert. Meermalen kloppen zijn beschrijvingen ook niet met de werkelijkheid. En in het algemeen bespeurt men helaas al te vaak een wrevelige, kwetsende toon, die bepaald niet de beste manier is om toenadering te zoeken tot de afgescheiden oosterlingen. Men dient immers niet te vergeten dat het schisma geenszins uitsluitend de schuld is geweest van de afgescheidenen, als hadden zij moedwillig de waarheid de rug toegekeerd. Neen, de verwijdering is van beide kanten gekomen en was evenzeer het gevolg van politieke verwikkelingen, van de zucht tot overheersing bij een of andere groep; en verder van de tekortkomingen van alle christenen, met name van hun gebrek aan broederlijke liefde, aan verdraagzaamheid, aan ruimheid' van blik. Slechts échte, nederige liefde in de verdediging van de waarheid en een oprecht openstaan voor elkaar kunnen de kloof overbruggen en het pad weer effenen voor de terugkeer der afgescheidenen. Maar daartoe is op de eerste plaats nodig dat wij elkander met achting en bovennatuurlijke hoffelijkheid tegemoet treden en zoeken datgene, wat door hartstocht en ruwheid gebroken werd, weer in geduld en deemoed te herstellen. Het moge Janin gegeven worden zijn boek nóg eens om te werken, maar dan in een geest van sympathtie en waardering, de geest van de echte, christelijke liefde. Alleen daarmee is de Hereniging gebaat. Dom Ath. VAN RUIJVEN. 1) R. Janin: Les eglises orlentales et les rites orientaux. Paris, 1922. 2) Idem. Uitg. Letouzey & Ané. Paris. ---