„MODE" IN HET NONNENKLEED Aanpassing aan de moderne tijd De „kachelpijp "om het gezicht heeft vrijwel overal afgedaan MIN OF MEER INGRIJPENDE vernieuwingen BIJ DE VADERLANDSE CONGREGATIES Voor oudere zusters moeilijk Op zaterdag voor Pasen van dit jaar heeft in het moederhuis van de zusters Franciscanessen van Veghel en in alle vijfendertig huizen, die deze congregatie hier in het land heeft, een eve nement plaats gehad, dat rui langzamerhand tot de buitenwereld aan het doordringen is. De kle ding is ingrijpend veranderd. In plaats van het gecompliceerde zwarte habijt met de gesteven spierwitte hap en bavet dragen de zusters thans een losvallend donkerbruin kleed, dat aan hals en mouwopslagen het soepele crème-witte onderkleed toont, hetwelk er een geheel mee vormt, en een donkerbeige sluier, langs het voorhoofd verlevendigd door de voegzame crème-witte rand van een simpele hoofdwikkel. Hun kloosterlijk sierraad, het kruisje, is van donker hout, met de hand gesneden, en benadrukt de eenvoudige voornaamheid van dit nieuwe kloosterkleed dat, gebaseerd op de klas sieke principes, de persoonlijkheid alle vrijheid laat en dat tot de meest spectaculaire vernieuwingen behoort die er de laatste jaren bij de Nederlandse congregaties hebben plaatsgevonden. Nergens is zo radicaal met hei oude gebroken. (Zie foto's rechts beneden). inds de Paus in 1952 tijdens het congres van vrouwelijke kloosterlin\ gen te Rome er op gewezen heejt, dat ook het kloosterkleed van de werkende congregaties, waarvan de zusters zich in het openbaar vertonen en met de jeugd omgaan, zich bij de moderne tijd moest aanpassen, zijn reeds heel wat vaderlandse congregaties tot min of meer ingrijpende vernieuwingen overgegaan. Nederland schijnt daarbij wel vooraan te gaan. Wij wonen hier nu eenmaal dicht op elkaar en wat de een doet blijft voor de ander niet verborgen. Al blijkt weer, dat het bijna even moeilijk is als bij het ontstaan der vele congregaties rondom het midden der vorige eeuw, toen ze als paddestoelen uit de grond verrezen — er zijn meer dan 20 soorten Franciscanessen — om niet te veel van elkaar over te nemen. Want vanzelfsprekend is er, ook in religieuze kleding, een zekere „mode", verband houdend met het tijdsbeeld. Toen omstreeks het herstel der hiërarchie nu ruim honderd jaar geleden overal groepen religieuze vrouwen zich vormden om zich het lot van verwaarloosde kitidereti en zieken aan te trekken, namen ze ofwel om tactische redenen de onopvallende dracht aan der eenvoudigen ofwel ze volgden de kleedwijze van de „Klopjes" of de Begijnen. Maar ieder gezelschap wilde ook iets eigens ter onderscheiding van de andere en zo waren er bijvoorbeeld tot voor kort in Brabant twee congregaties, waar de zusters precies hetzelfde gekleed gingen en het onderscheid alleen zat in de rozenkrans, die rechts of links aan de ceintuur hing! Dat de aanpassing, waar de Paus enkele jaren geleden op aandrong, nodig tcas, hadden verschillende congregaties toen reeds begrepen. Vooruitstrevande oversten hadden te omvangrijke kappen, die bij ziekenhuiswerk hinderden, al doen verdwijnen, zo bijvoorbeeld de zusters van „Onder de Bogen" te Maastricht. Terwijl ook de zusters van „de Voorzienigheid" te Amsterdam in 1946 reeds radicaal vereenvoudigd hadden en onder meer het bandenschort afgeschaft, dat elke avond zorgvuldig in de dwarsplooien moest worden gevouwen. Wellicht de erfenis van een door de stichteres overgenomen streekdracht, zoals onder andere de vrouwen in Huizen, die in costuum lopen, dat nog steeds doen. De zusters van O.L. Vrouw van Amersfoort verrasten het publiek op ttraat een jaar later, van top tot teen in het nieuw. Uit het zwarte costuum tnet pelerine en ingebakerde hoofdtooi herboren in een kleedzaam donkerblauw habijt met kap, die het gezicht geheel vrij laat. ieder postuur en iedere fysionomie, oud en jong. De lange rok blijkt daarvooi het meest geschikt. Maar het hoeft niet per se zwart te zijn. Kleuren gelden niet meer als luxe en de perfecte harmonie der bruine tinten geeft de kleding van de Franciscanessen van Veghel een zeer eigen stijl. Het stoutmoedig experiment van de ze congregatie, met ongeveer duizent leden in ons land vertegenwoordigd ook boven de Moerdijk, is zeer interes sant in deze tijd, waarin alles zo sterk in beweging is. De kloosterlijke waardigheid wordt door dit habijt, dat eer rustige schoonheid heeft en tegelijkertijd respect afdwingt en waarover op straal een wijde mouwmantel wordt gedra gen van dezelfde donkere wol (de naturelkleur van het zwarte schaap), sterk gesuggereerd. Toen wij met de bus door een klein Brabants dorpje reden en voor het eerst twee Veghelse zusters op het marktplein zagen werden wij getroffen door het innemende van haar kleding. Die indruk bleef ons bij toen wij later in het klooster, in een sfeer van ongedwongen gastvrijheid, konden constateren, welk een blijheid en rust er van dit kleed uitgaan, door de perfecte harmonie ervan, die in wisselwerking met de persoonlijkheid deze op nobele wijze releveert. Het onderhoud is aangepast aan deze tijd van „geen tijd"; het geëxposeerde crème-wit is gemakkelijk te verwisselen, te wassen en te mangelen. Het snelverkeer dwong wel tot de aanpassing van de kap, die het uitzicht naar alle kanten vrij moet laten. Onder vrouwelijke ingetogenheid verstond men in de Victoriaanse tijd, ook voor de religieuzen, nu eenmaal iets anders dan tegenwoordig en met de „kachelpijp" om het gezicht, zoals een vrijmoedige overste het lachend noemde, hebben vrijwel alle congregaties thans afgedaan. Het reizen en trekken, dat alle actieve religieuzen tegenwoordig moeten doen, op de fiets, bromfiets of per autobus, maakte de lange rozenkrans en de omvangrijke cape onhoudbaar. Die cape werd successievelijk vervangen door de rechte lange mantel en onder de mantel moest er toen wel iets geamputeerd van de rokkenvracht en van de al te wijde mouwen. Ook het klimaat in de missie begon steeds dringender eisen te stellen. En de hygiëne tenslotte, waarmee de jongeren zijn opgevoed, is tot in diepere lagen gaan meespreken. Niet het minst heeft ook de oorlog met zijn gebrek aan textiel en stijfseK!) tot vereenvoudiging gedwongen. En in een klooster waar gebrek is aan werkkrachten kan ook geen nodeloze tijd meer gegeven worden aan het onderhoud van ingewikkelde kleren zoals moeilijke gesteven kappen, al heeft de plastic wel iets van het stijfwerk overgenomen. Maar soms ook een oorspronkelijk mooie kloosterlijke kapvorm verkitscht. „Geen stijfsel, zusters", zei dan ook Dom H. van der Laan tot de Franciscanessen van Veghel toen die zijn advies vroegen. Om namelijk tot een geheel nieuwe opzet van een religieus kleed te komen hadden de besturende zusters, onder leiding van de vooruitstrevende moeder overste, die haar tüd goed aanvoelt, zich gewend tot deze pater Benedictijn van Oosterhout, die als ontwerper van kerkelijke gewaden het onderwerp kleding è fond bestudeerd heeft. Want is, in deze voortjagende tijd, de religieuze kleding eigenlijk niet, evenals de kleding van de vrouw In de-westerse wereld, enigszins vastgelopen? Wat is de functie van de kleding er wat moet speciaal de religieuze kleding uitdrukken? Daarvan dient men zich rekenschap te geven wil men tot iets positiefs komen en niet slechts knotten aan de bestaande kleding der actieve congregaties, zoals die de vorige eeuw vorm heeft gekregen. Want ook deze vernieuwingen zullen op de duur verouderen. Een andere mogelijkheid is dus de kleding opnieuw te toetsen aan datgene waarvoor ze expressie moet zijn. Kleding dan, als de zeer summiere weergave van de gedachtengang van Dom van der Laan, is de omhulling van een levend bewegend lichaam, waarin de persoon zich moet kunnen uitdrukken (en die niet moet verstarren tot een levenloze netheidscultus door de kloosterlijke uniformiteit middels stijfsel en bleekwater. Kleren mogen aan het eind van de week tonen, dat er in gewerkt is!) De kledende omhulling, die nood-| zakelijk aan verschillende manieren ge-i bonden is, heeft de verscheidene primitieve kledingvormen doen ontstaan, waarvan de tuniek er een is. Deze klassieke dracht is in het kloostergewaad van de zusters van Veghel teruggebracht tot een wijd, uitgesneden overkleed, bijeengehouden in de taille, over een functioneel licht onderkleed, dat aan de hals en mouwopslagen zichtbaar is. De sluier, symbool van de maagdelijkheid. hoeft niet per se lang te zijn. De zusters hebben hiervoor een eenvoudige vierkante doek gekozen, die achter niet lager valt dan de ceintuur en van voren de schouders bedekt. Het religieuze kleed moet van iets getuigen maar het moet in het 'openbare leven, zeker in een zakelijke, niet godsdienstige samenleving acceptabel zijn en niet voor ridicuul worden aangezien. Het moet bovendien zo constant zijn, dat het aanvaardbaar is zonder met de mode mee te schommelen. Die „tijdloosheid" getuigt van een gerichtheid, die niet van deze wereld is. Het moet voor alle seizoenen geschikt zün, sober, internationaal acceptabel en uniform. Dus dienstig aan Welk een onmiddellijke invloed modernisering van het uiterlijk der religieuzen op de buitenstaander heeft, heb ben wij persoonlijk kunnen ervaren deze weken bij ons bezoek aan een tiental Nederlandse actieve congregaties — er zijn er meer dan honderd — van de vele die reeds tot modernisering zijn overgegaan. De snelle emancipatie van de kortgerokte vrouw in de wereld heeft de afstand met de kleding van de kloostervrouw wel heel groot gemaakt. Een afstand, die onze langgerokte en ingepakte voormoeders zeker minder sterk gevoeld zullen hebben. Tot onze verrassing hebben wij telkens ondervonden, dat de meer De figuur in de witte geplooide muts is de stichteres van de zusters van de Choorstraat uit Den Bosch, He officieel de „Dochters van Ma*ia en Joseph" heten. Het eerste jroepje vrouwen, dat in 1820 de congregatie vormde, was om tactische redenen aanvankelijk gekleed als de eenvoudigen, in paarse japon met omslagdoek en geplooide witte muts. Het later aangenomen traditionele kloosterkleed is, na enige wijzigingen in de loop der jaren, tenslotte twee jaar geleden vereenvoudigd, zoals de foto laat zien. In de missie worden hetzelfde habijt en sluier gedragen' maar in het wit en van lichte stof. Deze zuster brengt twee doofstomme kinderen de eerste beginselen van het spreken bij. van de dracht, waarin de professie huri nog nabij is. Dat ingrijpend gebeuren, als in alle huilen van een bepaalde congregatie de zusters tegelijk vvn uiterlijk veranderden, is dan ook steeds met een plechtigheid gevierd. Het nieuwe, voor haar gemaakte kleed, door iedere zuster naar de kapel gedragen, werd gezegend tijdens een ceremonie met toepasselijke gebeden en na het verkleden volgde dan de viering van de massale metamorfose. De moderniseringen, voor zover die zijn voortgekomen uit de meest vooruitstrevende elementen in de congregatie zelf, zij het, dat de zusters daarbij ieder hun mening mochten geven of dat ze er op een goed moment mee verrast werden, komen over het algemeen neer op sterke vereenvoudiging van de kap, vervanging van het harde ~front" door een klein boordje, vernauwing van de mouwen, matiging van de rokruimte, afschaffing van het bandenschort als dat niet al eerder gebeurd was of van de pelerine en dan soms herstel van het scapulier. Rozenkransen zijn verkleind of afgeschaft. Het is allemaal praktischer en functioneler geworden en ingewikkelde spelden zijn van de baan. Maar het borstkruis heeft als sierend symbool van de toewijding aan God zeer gewonnen omdat het een lang donker gewaad, als de bavet is vervallen, verlevendigt. Ongetwijfeld hebben bij het zoeken naar de nieuwe uitdrukkingsvorm als compromis van werkkleed en bidkleed, ionge congregaties als de Medische Missiezusters of de Augustinessen van St. Monica wel enige invloed gehad. Dat de „gemoderniseerde" religieuzen soms enige gelijkenis vertonen met langgerokte verpleegsters kan niet ontkend worden. Dat was blijkbaar met de vereenvoudigde kap moeilijk te vermijd 3n. Aan een „bijzondere" kap met geheel korte sluier hebben alleen de zusters van het H. Hart van „Koningshof" te Veldhoven zich gewaagd. Deze zusters (vroeger van Moerdijk), die sinds enkele jaren in het mooie Brabantse land buiten Eindhoven een door Koldewey nieuw gebouwd klooster- en schoolcomplex hebben betrokken, hebben zich laten raden door Basart, directeur van de Rotterdamse Academie van Beeldende Kunst. De leerlingen van de hoogste klas hebben een aantal ontwerpen gemaakt, waaruit er een is gekozen, dat thans reeds sinds een jaar of zes wordt gedragen. De foto zegt meer dan uitle». Het is een reëel kloosterlijk kleed. . scapulier voor en achter, verbonden door een halve ceintuur, aan de hals een wit gesteven kraagje. • Het geborduurde embleem naar ontwerp van Hildegard Brom- Fischer zal echter komen te vervallen: het slijt te spoedig. De korte sluier is bevestigd aan een naar voren uitstaand kapje. Uitdrukkingsvol, maar soms moeilijk, naar blijkt, als het erg waait. Zoals in Finland, waar deze zusters in de missie een kindertehuis hebben. Het spreekt welhaast vanzelf, dat het besnoeien van de kleding slechts een der symptomen is van de aanpassing by deze tijd, waarnaar iedere congregatie zoekt. De een met meer durf dan de ander. De voortvarende overste van de zusters van Veldhoven heeft de korte sluier aangedurfd. Dat past geheel hij de kwieke geest, die men in dit bedrijvige moderne klooster met internaat vindt. Met een eigen schoolbus, bestuurd door een zuster, wordt de dagelijkse dienst met de kweekschool in Eindhoven onderhouden. Ia een der lichte spreekkamers, waar moderne planten staan, hangt een kleurig wandtapijt, dat de aandacht trekt. Het is gemaakt door een Finse, die op middelbare leeftijd het geloof vond en [ „menselijke" zusterkleding, waarin de I religieuze, ontdaan van de vroegere verstarrende en geiykschakelende toevoegsels, plotseling als een geheel eigen persoonlijkheid te voorschijn treedt niet een eigen aansprekende individualiteit, het contact over en weer merkwaardig beïnvloedt en ten goede komt. Trouwens, de t>Uval, die de zusters in gemoderniseerde kleding overal na de verandering ondervonden hebben, zowel van volwassenen als van schoolkinderen, kan hen er van overtuigen, dat er een verbetering is geschied, waar zij niet alleen zelf content over zijn, maar waar ook de lekenwereld geenszins ongevoelig voor is. Men moet niet onderschatten wat het betekent om in een congregatie van duizend leden zoals de Franciscanessen van Veghel of van vierduizend leden zoals de Zusters var» Liefde te Tilburg, de kleding te veranderen. Niet al- leen zijn daar jarenlange experimenten mee gemoeid geweest; vee] gespannen aandacht en overleg (want een traditie veranderen gaat niet zo maar), tenslotte duizenden meters stof en honderden uren van ingespannen naaiwerk. Maar ook allerlei psychische reacties en emoties Prof. Buytendijk heeft er op gewezen, hoezeer de vrouw zich vereenzelvigt met haar kleding. Die natuurlijke dispositie blijft haar deel als ze het religieuze kleed aanneemt waaraan bovendien een sterke gevoelswaarde zit. Voor oudere zusters kan het een heel ding zijn om afstand te moeten doen van het kleed, waarin ze het grootste deel van haar leven haar bijzondere staat beleefd hebben. Jongeren doen som» node afstand hier Intrad. De spreekkamers beginnen een andere geest te ademen, zoals ook de omgang met bezoek en familieleden, dat aan gereglementeerde reserve verliest. Het is in vele congregaties niet langer taboe om enkele malen per Jaar hU bezoek van familie de maaltijden te delen. En er mag meer naar huis worden gegaan zoals bU ernstige ziekte van de ouders of de eerste H. Mis van een broer. Het eventueel thuis doorbrengen van de vakantie stuit echter op te grote bezwaren. Onmiskenbaar groeien opvattingen en optreden naar de tijd toe, wordt verstarring doorbroken en naar nieuwe wegen gezocht. Steeds meer missionerende congregaties hebben, evenals de Medische Missiezusters, hun vrouwelijke artsen, de zusters van Carolus Borromeus in Maastricht leiden in Nijmegen de Hogere Verpleegstersschool en hebben een onzer bekwaamste diëtisten. De zusters van de Choorstraat uit Den Bosch hebben in hun midden een privaat-docente aan de katholieke universiteit. De zusters van Tilburg zijn in Amsterdam begonnen met een opleiding voor bejaardenverzorgster en verschillende congregaties laten de zusters studeren aan de school voor maatschappelijk werk. Vier blinde zusters zijn onlangs in deze congregatie geprofest. Bü de zusters van de Choorstraat zullen binnenkort vier doofstomme meisjes hun geloften doen en als oblaten een aparte communauteit vormen. Sinds enkele jaren wordt ook gestreefd naar het zo noodzakejijke onderlinge contact tussen de veie congregaties, die naast elkaar werken. Rector A. Sanders, moderator van de Canisiusbond en voorzitter van de bisschoppelijke commissie, die zich bezighoudt met de vernieuwing van de religieuze congregaties heeft daar de stoot toe gegeven. Reeds vijf jaar vinden de besturen- de vrouwelijke kloosterlingen elkaar jaarlijks op een gezamenlijk congres; daaruit voortgekomen zijn er sinds kort heroriënterende cursussen voor novicenmeesteressen gestart, waar druk gebruik van wordt gemaakt en het jongste initiatief ter bevordering van de samenwerking ten gunste van een goede aanpassing is de oprichting van een secretariaat voor vrouwelijke religieuze congregaties in het actieve leven, waar kwesties van gezamenlijk belang worden bestudeerd, onder andere de roepingen Het aantal roepingen is weer enigszins stijgend. Maar een rapport van het KASKI heeft onlangs aangetoond, dat er veel jeugdige roepingen verloren gaan omdat het meisje te onbeschermd is. Overwogen wordt nu om een soort juvenaat te stichten, waar de aspirante vrije contacten heeft met school en thuis, terwijl de roeping wordt behoed. Op onze vraag aan vele oversten of men meende, dat de kleding, hoe ook, en al of niet gemoderniseerd, invloed heeft op de roeping, heeft men ons categorisch „neen" geantwoord. A. Bgl. Jet meest spectaculair is het uiterlijk van de Franciscanessen van Veghel veranderd. Sinds Pasen van dit jaar dragen ze een kleding, die geheel nieuw is opgezet en met de oude — zie foto rechts — niets meer te maken heeft. Dom van der Laan 0.5.8. uit Oosterhout heeft de. zusters geadviseerd bij dit experiment, dat v-n durf getuigt. De zeer mooie nieuwe kloosterdracht, die „van alle tijden" is, bestaat een uit wijd bovenkleed over een licht functioneel onderkleed, iat aan halsuitsnijding en mouwen zichtbaar is. Bi) het werk . worden de mouwen omgeslagen. De zeer fraaie ..armonieuze kleuren komen op de foto, jammer genoeg, niet tot hun recht. Het overkleed is van donkerbruine wol, de naturelkleur van het zwarte schaap, de sluier is donkerbeige, het onderkleed crime-wit. * Vroeger een pelerine, stijf bavet en insluitende kap voor de zusters van zie frto links. Nü deze rustige eenvoudige kleding. Ue zusters van het H. Hart te Veldhoven dragen een korte sluier. --- Zon ouwe mansmens Op 15 augustus j.l. zijn de zusters van Tilburg, zie de foto op de voorpagina, van uiterlijk veranderd. Toen ze in 1832 werden gesticht droegen ze tussen kap en habijt een paarse halsdoek. Ze hadden — ten teken van armoede — rode zakdoeken. De nieuwe kleding bevalt de zusters goed en de buitenstaanders ook. Toen de eerste zuster „in het nieuw" vorig jaar zich ergens in het zuiden in een klein plaatsje vertoonde en door een oud vrouwtje werd bewonderd, vertelde deze, dat dit de nieuwe kleding was volgens de richtlijnen van de Paus. „Wel, wel", was het onverholen commentaar, „dat zo'n ouwe mans-mens toch zo'n schoon kleed kan uitvinden." ---