I ADVERTENTIE H PQf ; : § '' ' ' [ , Alles Is weer j okay In Chili De rust is weergekeerd. De periode van nationale wederopbouw is aangebroken. Aldus de junta op een persconferentie. Gelooft u het? HP's medewerker voor Latijns- Amerika, Herman Vuijsje, ging in Santiago kijken en constateerde dat alleen in de duurste wijk de vlaggen wapperen. Helemaal HP, om zoveel mogelijk zélf ter plekke te zijn. Kun je nog eens een ander geluid laten horen. Lees daarvoor ook onze reportage over Big Ferro, de grote NATOlegeroefening. Verder in de HP van deze week: Brugsma over Den Uyl en het milieu; het o.a. tegen Allende samenzwerende mammoetconcern ITT doorgelicht: Fred van Doom over de nieuwe ■ films voor de lange winteravonden; interview met de makers van de Stratenmakeropzeeshow; een analyse van de huurwaarde (lijkt zo ingewikkeld, is zo eenvoudig) en nog veel meer voor toch maarf 1,50. i». Voor inlichtingen en abonnementen: Jan van Galenstraat 335, . Amsterdam. Tel. 020 - 5152167 --- Leemte Salim heeft met zijn boek dus wel tn een leemte vooralen. HIJ heeft ln Boven-Digoel gezeten van kort na de oprichting tot het einde, en hl] vertelt uitvoerig hoe het er was en wat hij er heeft meegemaakt. Het ls een triest verhaal. Natuurlijk was Boven-Digoel geen concentratiekamp, waar gevangenen gemarteld en vergast werden. Ze hadden er een redelijke vrijheid en mochten zelfs tot 25 kilometer bulten de grenzen van het kamp komen. Maar ze werden er wel geteisterd door de malaria omdat het kamp in een uiterst ongezonde «treek lag, en wie het kamp verliet, werd bedreigd door krokodillen en koppensnellen. Daarbij heboen verscheidene bannelingen het leven verloren. Ook werd de post gecensureerd, terwijl het feit dat de mannen telkens met zijn vijven aan elkaar geboeid (zodat ze samen naar da wc moesten) per schip naar Nieuw-Guinea werden gebracht veelzeggend Is. Het ergste, zegt Salim, was echter dat je gevangen zat zonder vonnis, zodat je nooit wist wanneer er een einde aan die verbanning kwam. --- Verzoenend SALIM ZELF heeft zich er tvet doorgeslagen. Hij behoorde niet tot de onterzoenlijken, dis elke coöperatie met de Nederlander» weigerden. Hij werd tewerkgesteld bij de malariabestrijding, en deed dat werk kennelijk met veel ijver. In J9JJ ging hij mee naar Australië, waar hij werkte bij de Australische en Nederlandse overheid. Toen in 19-45 voor hem de keus kwam terug te keren naar Indonesië of naar Nederland te gaan, koos hij — in ver- Itand met zijn gezondheid zegt hij — Nederland, waar hij bleef en een Ne- V derlandse vrouw trouwde. Het ia een beetje symbolisch voor de sfeer waarin het boek van Salim geschreven is: niet haatdragend maar verzoenend. Salim gaat daarbij zelfs zover dat terwijl hij enerzijds niet nalaat de wantoestanden duidelijk te noemen (en het feit dat Nederland een concentratiekamp had, waa daarvan natuurlijk het ergste), hij aan de andere kant toch probeert deze ook weer te vergoelijken. --- Belangrijk Maar los van deze niet zo krachtige houding van Sallm, los ook van het feit dat hij geen groot schrijver is, staat dat hij enorm veel historisch belangrijk materiaal geeft over een zwarte bladzijde ln de Nederlandse koloniale geschiedenis. Er hebben ln Boven-Digoel een tweeduizend Indonesiër» zonder enige veroordeling gevangen gezeten. Salim zat er vijftien jaar, anderen — een groep van 1350 man — werden eerder begenadigd. Weer anderen, die niet coöperatief wensten te worden, werden nog tot het einde van de oorlog ln Australië gevangen gehouden. En velen zijn in Boven-Digoel aan hun einde gekomen, soms op afschuwelijke wijze. Het boekstaven van dat alifes is Salims grote verdienste. --- C. H. SCHAAP I. F. M. Salim: Vijftien jaar Boven-Digoel. Concentratiekamp In Nieuw-Guinea. Bakermat van de Indonesische onafhankelijkheid. L'ltß. Contact, Amsterdam, tleb., 438 bis. en 16 fotopagina's, ƒ 42.50. Na 1 jan. ƒ 49.50. --- brieven van lezers CDA en Chili Het bestuur van de KVP kring Amsterdam; heeft met zorg kennis genomen van de ln de pers verschenen publikatie van enige bestuursleden van de CDA verband houdende met de ontwikkeling ln Chili. Alhoewel een rectificatie op dit bericht enige dagen later in de pers verscheen als mosterd na de maaltijd, meent het kringbes tuur te moeten verklaren: a. dat het met afschuw is vervuld over het militaire geweld in Chili en dit uiteraard veroordeelt; b. dat het een beroep op alle christen-democraten in Chili doet, om •amen met ander* democratische krachten zo spoedig mogelijk de normale democratische verhoudingen, zo diep verankerd ln de Chileense traditie, te herstellen; c. dat de broodnodige sociale hervor,< mlngen, dl* ln Chili ln garg zijn gezet, onverminderd voortgang moeten vinden. BESTUUR VAN DB KVP Kring Amsterdam --- Nieuwe Linie week bladen Volgens DE NIEUWE LINIE is er een nieuw conflict op komst rond de zwakzinnigeninrichting Dennendal. „De zwakzinnigeninrichting Dennendal ln Den Dolder staat aan de vooravond van een serie nieuwe conflicten, waarvan zij de eerste weeën op dit moment doorstaat. Wederom wordt gepoogd, de vernieuwingszin van de Inrichting de kop tn te drukken en haar te laten meemarcheren ln de pa» der formalisten, ditmaal aangevoerd door een nieuw bestuur, dat boogt op de dommekracht van louter bestuurlijke kennis. Dennendal ls de meest kritische poot van de Willem Arntszstichting, waar ook de Van der Hoevenkliniek (voor t.b.r. gestelden), de Willem Arntsz-hoeve en het Willem Arntszhuis (beide voor psychiatrische patiënten) toe behoren. De laatste beleidscrisis, die Dennendal doormaakte, ontstond onder druk van nooit aflatende Telegraaf-roddel en bestuurders die experimenten in de behandeling vreesden. De rel ligt in een nog betrekkelijk vers verleden. Juist op het moment dat de hordeloop op talrijke — het eigenlijke werk belemmerende — moeilijkheden scheen genomen, duiken twee nieuwe hindernissen op. Omdat Dennendal ook nu niet van zins ls, zich te laten ringeloren en ook de verantwoordelijke gezagsvoerders wel weer op hun strepen zullen gaan staan, kunnen beide partijen de borst alvast weer nat maken. Een conflict valt niet meer uit de weg te gaan. Het onvermijdelijke zal zich binnen veertien dagen, naar wordt verwacht, tot op zijn hoogtepunt voltrekkén. De' nieuwe moeilijkheden liggen deels op het vlak van de oude vraag, hoe progressief een therapie mag worden, zonder dat de bestuurder» gevaar duchten. Voor een ander deel be' slaan zij een ordinair conflict volgens beproefd model: trammelant rond de •benoeming van een nieuw bestuur." • --- De Groene In DE GROENE beschrijft' Fleur Bourgonje (inmiddels met echtgenoot Jan t'. d. Putten teruggekeerd naar Nederland) haar angst, woede en verdriet na de staatsgreep in Chili. „Na drie dagen en drie nachten op de vloer van slaapkamer, gang en WC geleefd te hebben, met matrassen tegen de ramen, met mltrailleurvuur twee verdiepingen hoger, met beschietingen vanuit een helikopter, met,bombardementen op minder dan een kilometer afstand, met geroffel van soldatenlaarzen "op de stalen trappen op jacht naar verstopte extremisten en hun vermeende wapenarsenalen, met vijf uit de klei getrokken machtswellustelingen In je huls die Je met opgeheven armen tegen de muur zetten en met hun geweerkolven door boeken en vaatwerk slaan — dan is plotseling alles anders. En als geliefde gezichten en vriendenhanden plotseling koud en bleek tussen puin en scherven liggen omdat ze hun vaderland en hun rechten verdedigden, dan doet het leven pijn omdat er zoveel dood ln zit. Dan is de zon geen zon meer, dan is een huis een hok en liefhebben een zich vastklampen. (...) En langzamerhand neemt de angst bezit van het gebouw. Wat de eerste dagen angst was voor persoonlijke veiligheid, angst voor de aanvallen vanaf de grond en vanuit de luoht wordt nu angst voor repressie op alle gebied. Voor de huiszoekingen, de arrestaties, de verklikkers, de verdwaalde of goedgemikte kogels. Verschillende keren woidt de wijk hermetisch afgesloten door honderden zwaar bewapende soldaten, terwijl hun wapenbroeders op ruwe wijze huis na huis doorzoeken op verdachte personen, wapens en linkse literatuur. Voortdurend horen we boeken door de vuilnisbui» naar beneden glijden en we stellen uit en stellen uit... We bladeren de boeken door, onze boeken, met strepen en krabbels en gedachteloze tekeningetjes. Maar als we voor de zoveelste keer gewaarschuwd zijn door de buren dat er soldaten beneden zijn gaan de boeken met de appelschillen en de lege flessen de buis door, naar de boekverbranding van de huisbewaarder en zijn kornuiten." , --- „Straks breekt dijk door” Studie naar geheel nieuwe opzet van gezondheidszorg Hoogleraren in beraad Van onze verslaggever DEN HAAG, 27 SEPT. — Een groepje deskundigen van verschillende wetenschappelijke herkomst is op initiatief van het adviescentrum voor beleidsontwikkeling Cebelon in Den Haag — een particulier bureau dat bedrijven, organisaties en overheid* adviseert — bezig zich te beraden over een totaal nieuwe opzet en organisatie van de gezondheidszorg. Verscheidene hoogleraren nemen aan dit beraad deel. „Het wordt geen rapport dat met een mooi lintje eromheen het ministerie zal worden aangeboden", zegt een van de deelnemers, prof. dr. J. Hattinga Versckure, hoogleraar in de ziekenhuiswetenschappen. „We komen niet met een nieuw rapport, maar met een nieuwe gezondheidszorg. We willen processen op gang brengen en begeleiden". Men tracht een analysemethode te ontwikkelen om vanuit een ,jchone lei" te komen tot de meest gewenste structuur in de gezondheidszorg. „We zullen ons de meest fundamentele vragen opnieuw moeten stellen", zegt prof. Versclutre. Cebelon heeft de deskundigen — naaat prof. Verschure ook prof. ir. J. Ia 't Veld (Industriële organisatie); dr. M. van Nieuwenhuizen, (lector ln de sociale geneeskunde): prof. dr. L. Koopmans. (openbare financiën) en prof. dr. J. C3iristiaan.se (belastingrecht, Md van de eerste kamer) — uitgenodigd onder haar secretariaat te komen tot een gedachten vorming over de gezondheidszorg, niet zozeer uit filantropische overwegingen, zoals de directeur mevrouw S. Ch. Wede! desgevraagd verklaart, maar In de verwachting,' eteringe, die Allende hen heeft kunnen geven. Maar ln de eerste plaats gaat het nu om participatie van boeren, arbeiders en middenstanders. Voor het hele volk. Maar alleen in de schuilkelders van hotel Carrera — het duurste hotel van Santiago — vlogen op de avond van de Xle september de kurken van de champagneflessen. En alleen in de Barrio Alto — de duurste wijk van de stad — wapperen de Chileense vlaggen. Ten teken van blijdschap over de bevrijding van Chili." --- OPINIE Autobiografie van ex-gevangene Belangrijk historisch werk over Boven-Digoel HET BOEK van I. F. M. Salim „Vijftien ja&r Boven-Digoel", dat vandaag is uitgekomen, heeft verschillende aspecten, zoals reeds blijkt uit de twee ondertitels: „Concentratiekamp in Nieuw-Guinea" en „Bakermat van de Indonesische onafhankelijkheid." Het is de autobiografie van Salim en het is tegelijk een brok Nederlandse koloniale geschiedenis en geschiedenis van de Indonesische onafhankelijkheidsstrijd. Vit er aard hebben die dingen voor Salim — een broer van de beroemde Hadji Agoes Salim — veel met elkaar te maken gehad. Als nationalist en communist heeft hij van 19t8 tot 1943 gevangen gezeten m het concentratiekamp dat Nederland in Tanah lierah aan de Digoel-rivier in het hart van Zuid-Nieuw-Guinea had ingericht voor die mensen tegen wie geen strafrechtelijke vervolging mogelijk was, maar die men wel wilde uitschakelen. Het ls geen fraai feit uit onze koloniale geschiedenis en er ls dan ook nog niet veel over gepubliceerd. Een Nederlandse arts die in Boven-Digoel heeft gewerkt, L. J. A. Schoonheyt, heeft ln 1936 een boek het licht doen zien. waarin hij stelde dat de bannelingen het nog zo slecht niet hadden. Het is een standpunt, waarop hfl nad e oorlog is teruggekomen. Overigens heeft hij Salim toestemming gegeven zijn boek naar behoefte te „plunderen", wat diens feitenmateriaal vergroot. En behalve dat boek van Schoonheyt ls er niet veel. Prof. dr. Schermerhom, die een inleiding hield bij de presentatie van het boek --- Elseviers/Magazine De hulp van de rijke aan de arme landen moet worden opgevoerd, zegt Robert HcNamara, president van de Wereldbank, in een interview met ELZEVIERS MAGAZINE. Hij vreest dat het gat tussen de rijke en de'arme landen door de maatregelen ran de Wereldbank, niet kleiner tal u-orden. „De Industriële macht, van de rijke landen ls zo groot en hun technologisch vermogen zo vergevorderd dat de kloof zich zowel wezenlijk als relatief nog zal verwijden. Op dit ogenblik overschrijdt in de industrielanden het gemiddelde jaarinkomen per hoofd der bevolking de 3700 dollar: in de ontwikkelingslanden is dit niet meer dan 290 dollar'per jaar. Verwacht wordt dat In de rijke landen tegen het jatr 2000 dit inkomen per hoofd der bevolking tot boven 12.000 dollar zal zijn gestegen, waartegenover het gemiddelde inkomen in de ontwikkelingslanden amper meer dan 700 dollar zal bedragen. Wij kunnen niets doen om deze afgrond te dichten, we kunnen zelfs niets doen om hem te verkleinen. Dit is in feite ook niet onze opzet". — Wol Adii de Wereldbank doen om de armoede in de wereld met meer spoed te verlichten f McNamara: „De bank kan haar bereidwilligheid om leningen-te verstrekken, vergroten. Wij hebben dit de laatste vijf jaar al getracht te doen. Wij hebben, vergeleken met de voorgaande vijf jaar, het niveau van de nieuwe financiële verbintenissen verdubbeld tot iets meer dan 13 miljard. Maar misschien zelfs gewichtiger dan onze geldelijke is de technische hulp die w(J op een zo breed mogelijk gebied verschaft hebben, van hulp bij het plannen van de geboortenregeling tot hulp bij het opvoeren van Inkomsten die het toerisme oplevert. Vele regeringen beschouwen onze technische hulp zelfs van groter waarde dan onze financiële bijstand". --- Geen smaakmakers Prof. Verschure beseft echter hiermee bl] concrete puntjes te zijn aangeland waar men nog; lang niet aan toe is. Hi] zegt ook: „Het gaat er niet om de bevolking en de werkers lets te willen opdringen waar ze zelf geen behoefte aan hebben of waarvan ze de noodzaak zelf niet inzien. Wi] willen zeker niet de smaakmakers zijn, die een saus bereiden die we de mensen tegen heug en meug zullen opdringen. Dr. Van Nieuwenhulzen zegt, dat steeds duidelijker blijkt dat de gezondheidszorg de ontwikkelingen van de maatschappij niet heeft kunnen bijhouden. Zo ontbreken bij voorbeeld veelal de kanalen die de inspraak in deze sector mogelijk moeten maken. Het ls dus zaak bij een nieuwe opzet deze mogelijkheden te scheppen". De groep gaat er van uit dat het geen zin heeft veranderingen aan te brengen door aan de huidige opzet te sleutelen. Dit wordt gezien als lapwerk en incidenteel geknutsel, waarmee niets wezenlijks wordt opgelost. Er zal een geheel nieuwe opzet en uitwerking moeten komen, waarbij bezien kan worden wat er van het oude kan worden gebruikt. Prof. Verschure gelooft, dat de medewerking van alle betrokkenen er zeker zal komen, ongeacht de verschillen van inzicht die er zijn. Hij voorziet dat de onvrede met de huidige situatie zo groot zal worden, dat er steeds minder weerstand zal zijn tegen vernieuwing. Bovendien constateert hij een toenemende onzekerheid In de medische stand, die ook deze rijp maakt voor verandering. „Op het ogenblik dat de dijk doorbreekt — en daar zijn we niet ver vanaf — willen wij de zandzakken in de vorm van nieuwe plannen klaar hebben liggen. Er zal In die situatie maar al te graag gebruik van worden gemaakt," gelooft hij. --- Onrustbarend De bezwaren tegen de huidige gezondheidszorg zijn bekend. Het zijn met name de kosten die zo onrustbarend snel stijgen, dat het noodzakelijk wordt daar iets'tegen te ondernemen oj> straffe van toekomstige onbetaalbaarheid. Prof. Hatttnga Verschure: „Het gaat ons niet ln de eerste plaats om die kosten. Maar als de gezondheidszorg in het algemeen beheersbaar wordt, dan komt er vanzelf ook een greep op de kosten. Op dit ogenblk ls er geen enkel regelmechanisme om de vraag te breidelen en de kosten ln de hand te houden. Het is als een ingewikkeld apparaat waarvan de kranen niet kunnen worden dichtgedraaid. Er is geen enkele rem: de patiënt betaalt niet uit eigen zak. de arts denkt aan zijn Inkomen en de ziekenhuiseconoom aan zijn gemiddelde bedbezetting". Prof. Verschure gelooft, dat wij het zicht zijn kwijtgeraakt op de meest fundamentele aspecten. „Wij hebben het altijd over ziekte. Maar wat doen we om gezond te blijven? Een aantal van ons gaat trimmen. Maar dat lost natuurlijk maar weinig op. We zullen dieper naar de oorzaken moeten spitten. Daarbij zullen we zeker ook in maatschappelijke verhoudingen terechtkomen. Maar het model dat ons voor ogen staat zal voldoende flexibel zijn om al die aspecten te omvatten". --- Accent De Surinamer' George Orie f woonachtig in Amsterdam) Mna een studie van het kibboetssysteem in verschillende landen tot de conclusie gekomen dat dit di oplossing zou zijn voor Surinames landbouwproblemen. Hij vertelt erover in ACCENT. „In een kibboets leren de mensen leven mèt elkaar. De Surinaamse bevolking bestaat, zoals bekend, uit Indianen. Creolen, Hindoestanen, Javanen, Chinezen. Joden, noem maar op. Er is een enorm onderling racisme. In de kibboets moet dat overwonnen worden. Bovendien schept de kibboets werkgelegenheid op het gebied van landbouw, juist in een land dat zoveel landbouwmogelijkheden heeft die niet worden uitgebuit. Als het niet zo treurig was, zou Ik erom kunnen lachen, maar bezemstelen worden ln Suriname geïmporteerd. TerwQl je zó een stok uit de grond kunt trekken, de bomen staan voor je deur". Vertelt verhaal van bosnegers, die door de. migratie in verband met de bouw van het stuwmeer door de regering op plantages rijn gezet waar ze watermeloenen konden vertxwiwen, hetgeen geschiedde. .Maar met de prachtige oogst kon niets worden gedaan, want de regering liet ze verder los en bood mogelijkheden noch adviezen om het produkt te verhandelen." --- Vrij Nederland Het vijfjarig bestaan van Man — Vrouw — JMaatschappij was voor VRIJ NEDERLAND aanleiding in samenwerking met het feministisch maandblad OPZIJ een bijlage te wijden aan de emancipatie van de vrouw. En het kan niet op: ook in het gewone" nummer van deze week staan verscheidene artikelen over het telfde onderwerp. In deze rubriek toch maar een citaat uit een interview viet een man (Seth Gaaikema) door een man (Joop van Tijn). „Hij legt uit dat het verkeerd en onzinnig U op een hoek van de straat te gaan roepen dat de mensen het goede moeten willen, want dat je dan wordt overreden." Dat vind ik ook het verkeerde van idealisten", zegt hij, „zoals de Kennedy's en Martin Luther King. Dat waren drie mensen die voor on» het goede wilden. Het kan best zijn dat ze het als mens niet'konden invullen, maar als ze daar zo stonden, dan waren ze dat. Die moorden hadden naar mijn gevoel niet hoeven gebeuren. Als Robert Kennedy voorzichtiger was geweest, en niet zo intuïtief en een beetje praktischer. De Kennedy's rijn Gaaikema's helden geweest: Thuis heeft hij alle geschriften die h(J van en over hen te pakken heeft kunnen krijgen, en nu nog, Jaren na hun dood, ia hij voortdurend met hen bezig. „Die lachende koppen van die twee", zegt hij, „straalden zo'n vitaliteit uit, die stralende, Jongensachtige koppen". En bitter: „Nlxon straalt helemaal niets uit, niets meer dan de opsomming van zijn daden". H(j heeft de Kennedy's goed bestudeerd: „Jack was de performer, maar Robert was de man die het allemaal bedacht, de creatieve. Het typische van Robert was dat hij overal in zijn huis, ln zijn auto, in zijn tuin, microfoons had. Als hij de idee had, zei hij dat gauw ln de dichtstbijzijnde microfoon. En het gekke is: Ik heb precies hetzelfde. Ook zo'n recordertje ln de auto, waar ik een melodietje of een paar zinnetjes op kan vastleggen". En na een kleine nadere uitleg van zijn bewondering voor de Kennedy's: „Ik hoop toch dat er gauwweer lemand komt, waar we allemaal weer achteraan kunnen lopen. Op het ogenblik worden we geregeerd door accountants." Seth Gaaikema ---