DIT ALLES DOET DE COMPUTER
De stoel van de toekomst ontwerpen, door duizenden 'zitgegevens' in de computer op te slaan en te vragen om het meest efficiente model. In Japan worden alle gegevens over het weer in de computer gebracht o.a. voor het opsporen van wervelstormen. Amerikaanse rekenkundigen brachten alle modegegevens van de laatste 25 jaar bijeen in een computer en de machine concludeerde, dat de modelijn van 1987 het midden zal houden tussen de Empirelijn en de mode in het Griekenland van de oudheid. In Parijs gebruikt de Griekse componist Xenakis een computer bij het componeren van muziek. Medische .diagnoses kunnen per computer worden gesteld met een grote graad van waarschijnlijkheid: de arts neemt de uiteindelijke beslissing. Computers reconstrueerden vergane gedeelten van de befaamde Dode- Zeerollen, manuscripten van ruim 2000 jaar oud. In Amerika en Duitsland worden computers gebruikt bij de bestrijding van de misdaad, o.a. door in het geheugen van de machine alle karakteristieke werkwijzen van bekende misdadigers vast te leggen. In Nederland hoopt men de beschikking te krijgen over een computer voor het oplossen van woningnood: de computer zoekt in zijn geheugen welke flat voor welk woningzoekend gezin het meest geschikt zou zijn. Een computer vergeleek de Ilias en de Odyssee en kwam tot de conclusie, dat beide werken door één man zijn geschreven. Advocaten in New York hebben een computer die alle jurisprudentie over een bepaalde zaak kent. De machine kan 120.000 rechtszaken per minuut voor een klant 'bekijken'. In Tsjechoslowakije werkte een computer, die de ideale man of vrouw voor iemand moest zoeken. Het werd geen succes.
---

DE DAG WAAROP DE COMPUTERS ZWEGEN
Tekst: Joop van den Broek En toen kwam de dag, waarop de rond 250 computers van Nederland zwegen. Hun zachte zoemen was niet meer hoorbaar in de airconditioned, vocht-gereguleerde zalen met hun dubbele ramen. De programmeurs — zéér ruw geschat 3.000 leden van deze nieuwe kaste computer-werkers - kregen geen antwoord meer op hun geponste of met magnetische band of hoe ook gestelde vragen. Eerst scheen er weinig te veranderen. Alle lichten bleven branden, de trams bleven rijden, de boer 'ploegde voort', winkels bleven verkopen, de tuinman van de afdeling Beplantingen maakte de stadsparken gereed voor de zomer en de jonge moeder kocht de lang gewenste kinderwagen. Kortom, het leven bleef doorgaan als altijd, zonder dat iemand zich in Nederland realiseerde hoezeer dat leven, ook in dit land, al wordt beheerst door computers. Toen de antwoorden van de machines steeds langer uitbleven veranderde dat. De tuinman van de afdeling Beplantingen kreeg plotseling zijn weekloon niet meer, evenmin als alle andere ambtenaren, die via een computer-systeem hun salaris ontvangen. Verzekeringsmaatschappijen en banken betaalden niet meer uit of deden dat met grote vertragingen. Het hele Feyenoordstadion in Rotterdam kon de rekenkundigen niet meer bevatten, die nodig waren om de berekeningen uit te voeren, die het Rekencentrum in Rijswijk in uren maakte. Een kankerpatiënt kwam in levensgevaar, omdat men in Leiden niet langer de experimentele computer kon gebruiken, die de dosering van de straling kon meten. Bij de Hoogovens in IJmuiden ging men zich afvragen of het nog zin had de computer te installeren, die de scharen zou bedienen om op de staaf- en draadwalserij de produkten in de gewenste handelsformaten te knippen. Bij de K.L.M. bleven de vliegtuigen vliegen, maar men zou op den duur niet meer weten hoe alles te doen zonder de computer, die de vluchtschema's berekent, de onderhoudsschema's van de vliegtuigen stelt, de omloopschema's voor de bemanningen opstelt en de tarieven boekt. De 15 zwijgende computers bij Philips deden de administratie volledig in het honderd lopen.
Er verschenen berichten in de kranten namens het Gemeente Energiebedrijf van Amsterdam, waarin alle Amsterdammers werd verzocht het gas- en elektriciteitsgebruik zelf te schatten en een dienovereenkomstig bedrag over te maken, 'aangezien een merkwaardige storing de computer tot stilstand heeft gebracht, die dit werk anders verricht'. Grote en middelgrote bedrijven lieten advertenties plaatsen met excuses voor plotseling niet meer te verkrijgen artikelen, want de computers die de voorraden in het oog hielden . .. enfin ... De toch al krappe arbeidsmarkt kwam op barsten te staan en er moesten zelfs 'gasl-arbeiders' worden gezocht in Mozambique, om het werk van de computer over te nemen. Op dat moment realiseerde men zich in Nederland pas welk een zwarte dag het was, toen de computers zwegen. 'Dit is science-fiction', zegt de heer W. K. de Bruyn van het Studiecentrum voor Administratieve Automatisering. 'Het is eenvoudig onmogelijk, dat alle computers in Nederland tegelijkertijd zouden uitvallen. Natuurlijk, één computer kan raar gaan doen, maar bij een dergelijke storing reken je in minuten of desnoods uren; het uitvallen van een computer gedurende een heel etmaal is al iets bijzonders. Bovendien bestaat er een soort afspraak onder de computer-bezitters, dat zij bij een dergelijke storing werk bij elkaar kunnen onderbrengen. En neem dan eens een van de grootste redenen voor een chaos èls alle computers nou eens tegelijk uitvielen: het niet uitbetalen van lonen en salarissen van vrijwel alle ambtenaren en het personeel van grote en middelgrote bedrijven. Een dergelijk computerprogramma werkt niet van week op week of van dag op dag: er zit altijd een 'buffer-tijd' tussen en in een dergelijke periode is er heel wat op te vangen. Neen, in Nederland is het nog niet zo dat het dagelijks leven helemaal tot stilstand zou komen bij het zwijgen van de computers, al zou de chaos op dit moment al niet gering zijn.' Op dit moment zijn er dus in Nederland 250 computers en er zijn er nog eens ongeveer 250 in bestelling. De Amsterdamse beroepengids vermeldt 10 bedrijven die computers maken en/of verkopen, vrijwel allemaal onderafdelingen van buitenlandse bedrijven die, geheel privé, wel met bewondering of afgunst praten over het Nederlandse bedrijf Electrologica n.v. dat erin slaagde een niet geringe plaats te veroveren in de, door moordende concurrentie omgeven internationale markt. In diezelfde kleine wereld zijn veel geruchten in omloop over een door Philips uit te brengen computer, waarover heel geheimzinnig wordt gedaan. In Eindhoven zegt men: 'Wij hebben inderdaad een bedrijf in Apeldoorn, een vestiging van de hoofdindustriegroep computers. Maar gelooft u me, het kan nog jaren duren voor wij met een eigen produkt komen.' Misschien stelt dat de concurrentie gerust, want Nederland is een veelbelovende markt. Het Studiecentrum voor Administratieve Automatisering heeft berekend, dat er in 1970 ongeveer duizend computers in ons land zullen werken. De Hoogovens is een van de weinige bedrijven, waar, in een proefstadium, hoogoven 5 per computer wordt bestuurd. Het overgrote deel van de Nederlandse markt wordt nu nog - voor rond 70 procent - beheerst door 1.8.M., het gigantische Amerikaanse bedrijf, International Business Machines, dat - als een van de honderd buitenlandse vestigingen - sinds 1920 in Nederland werkt. En dat bepaald niet alleen op het gebied van computers, al was het dan ook een 1.8.M.-computer die in 1957 als eerste computer in Nederland - bij de Koninklijke Nederlandse Heidemaatschappij - werd geïnstalleerd. Overigens vinden vrijwel alle hier werkende maatschappijen het een typisch Nederlandse merkwaardigheid, dat de meeste computers hier niet worden gekocht, maar gehuurd. Een computertje kan worden geleverd voor 120.000 gulden, maar dat is dan ook wel de goedkoopste; bij het grotere werk - zeker als het geen serie-werk meer is maar een speciaal ontwerp, zoals bijvoorbeeld voor het hart van de Amerikaanse defensie, het Pentagon, of bij de computers in de ruimtevaart - denkt men in miljoenen. Dollars dan wel te verstaan. In Nederland wordt 10 procent gekocht, de rest wordt gehuurd, zelfs door b.v. een bedrijf als de K.L.M., dat op dit moment 3 computers heeft, die overigens het volgend jaar zullen worden vervangen door één computer, die dan zover ontwikkeld is dat hij méér kan dan het nu draaiende trio. Om volledig te zijn: de K.L.M. krijgt in het nieuwe vrachtgebouw op Schiphol nog een computer, speciaal voor de vrachtafhandeling. In huur. 'Het moet iets te maken hebben met de landaard', zo zegt men bij het Studiecentrum. 'Zelfs de Zwitsers, met wie wij wel eens worden vergeleken, staan stomverbaasd over die huurpolitiek'. Bij andere maatschappijen is men bereid iets verder te gaan. 'Ja, Nederland is nu eenmaal behoüdender', zeggen ze daar. 'Maar het heeft ook iets te maken met de concurrentiestrijd. Er bestaat nier maar één A.K.U. of één Philips. Men voelt niet zozeer de noodzaak om, ook door het aanschaffen van de meest moderne apparatuur, in de concurrentie tot het alleruiterste te gaan. Bovendien vereist het overgaan op computers nogal wat van de bedrijven zélf: omschakeling, opleiding van nieuw personeel... ga maar door.' Tot heden toe worden de computers in Nederland voor het grootste deel gebruikt voor administratief werk, zoals loon- en voorraadadministratie. Voor veel wetenschappelijke becijferingen wordt een beroep gedaan op het Rekencentrum te Rijswijk, dat weliswaar beschikt over een van de grootste informatie verwerkende systemen ter wereld, maar waarvan de huur dan ook 5.000 gulden per uur bedraagt. Computers kunnen alles: vliegtuigen besturen, kranten zetten, raffinaderijen doen werken, les geven, vertalen. In hun koele kasten zitten duizenden ferrietringetjes, waarin de gegevens of cijfers worden opgeslagen, het geheugen dat straks antwoord zal moeten geven op zorgvuldig opgestelde problemen. 'Een computer kan alles', herhalen de bedienaren in hun witte jassen. 'De enige begrenzing ligt bij ons, want de computer werkt alleen op de gegevens, die wij, mensen, hem verschaffen'. 'Een computer kan niét alles', zeggen de fabrikanten. 'Als we de menselijke hersenen voorstellen in de vorm van een sinaasappel, dan zou een computer, die alle functies van die hersens zou moeten overnemen, de afmeting moeten hebben van anderhalf keer het Amsterdamse Centraal Station. Maar dan nog is die computer geen super-mens. Het is waar: een computer onthoudt veel meer cijfers, mededelingen, formules veel langer dan bij de mens mogelijk zou zijn. Maar hij herkent bij voorbeeld geen gezichten, kan niet zonder meer vaststellen of een ander verdriet heeft of blij is. Een computer is een ingewikkeld stuk gereedschap, dat door de mens bestuurd blijft. Al heeft Norbert Wiener, de schepper van de cybernetica - de wetenschap waarop het wezen van de computer is gebaseerd - gelijk met zijn angst, dat mensen wel eens zó gemakzuchtig zouden kunnen worden, dat ze de computer niet alleen een uitvoerende taak gaan géven, maar een creatieve, die uitsluitend voor de mens bestemd moet blijven. Een computer kan in miljoenste delen van seconden berekeningen uitvoeren, kan in het zakenleven de routinebeslissingen nemen waarvoor vroeger een uitgebreid kader specialisten nodig was - juist dat middenkader loopt gevaar brodeloos te worden door de machine, al is men in Nederland nog lang niet op dat punt aangeland - maar het inzicht van één enkel mensje zal bij een belangrijke beslissing uiteindelijk de doorslag moeten geven. Het is een gevaarlijke mythe te geloven, dat ons aller leven eens door de machine zou worden overgenomen.' De mythe wordt in de hand gewerkt door het feit, dat alles rondom die computer zo ingewikkeld is. Het begon allemaal zo eenvoudig, zo'n 2.000 jaar voor Christus, toen de mens begon te zoeken naar hulpmiddelen bij het rekenen. Bij de Chinezen dook het telraam op, de 'abacus' waaraan ronde steentjes via een snoertje heen en weer geschoven konden worden. Het ging verder, via de in 1632 door Schickhard uit Tübingen bedachte rekenmachine, tot en met de onvervangbare ponskaarten van dr. Herman Hollerith in het begin van deze eeuw. De computers van nu hebben een nog niet zo verschrikkelijk lange geschiedenis. De eerste generatie kwam pas op na de Tweede Wereldoorlog: omvangrijke apparaten, uitgerust met elektronenbuizen die, als ze oververhit raakten, fouten gingen maken. Generatie twee maakte gebruik van transistoren en dioden van halfgeleiders en in de tot nu toe laatste, derde generatie, zijn het de microcircuits, waarin de nieuwe transistoren en dioden niet meer zijn dan vierkante schilfertjes met zijden van 0,7 mm, 'geheugendeeltjes' waarvan er 50.000 in een vingerhoed kunnen. De mensen die deze machines bedienen vormen een ras apart. Een 30-jarige is hier al oud. Men zoekt vooral naar jongelui die logisch kunnen denken en die van puzzelen houden. In die sfeer kan een U.L.0.- leerling al worden opgeleid tot programmeur, dat is de man die de problemen, die van hoger hand zijn uitgedacht, omzet in de computertaal van cijfers, letters of symbolen. Naar gelang het bedrijf waarin hij gaat werken kan hij hopen op een salaris van 500 tot 1.000 gulden en als hij werkelijk goed is wordt hij misschien systeem-analist: de man, die het probleem voor de computer uitdenkt, Jn die functie verdient hij dan 1.500 tot 2.000 gulden per maand. Deze kaste 'voedt' het-geheugen van de computer met gegevens en legt de machine uiteindelijk de problemen voor, waarvan het antwoord in vele vormen gegeven kan worden: in de vorm van een ponskaart, getypt op een soort schrijfmachine, op een magnetische band of desgewenst op een televisiescherm. Er wordt al gewerkt aan computers, die hun antwoord eenvoudig spréken. 'Maar ze kunnen geen behoorlijke partij schaak spelen', zegt Jan-Hein Donner geringschattend, Hij kan het weten, want hij maakte deel uit van een groepje, dat dit eens probeerde. 'Computers kunnen wel leren van voorgaande ervaringen', zei prof. Max Euwe, toen hij in Tilburg buitengewoon hoogleraar werd met de bedoeling de studenten van de Economische Hogeschool vertrouwd te maken met de methodes van automatische informatiewerking. 'Maar het totale menselijke denken overnemen . . . neen.' Een geruststellende gedachte voor hen die vrezen dat de wereldheerschappij eens door de computer zal worden overgenomen. ex
. . . werken met een computer . . .
---