HET VOLLEDIGE VERHAAL VAN DE MISLUKTE COUP Samenzweerders kwamen in actie na ineenstorting regiem-Soekarno Een Chinese student, verdacht van communistische sympathieën, wordt aangevallen door Indonesische jongeren. --- DJAKARTA'S NACHT VAN DE GRUWELEN (Van oen medewerker) Soms, als de schemering valt over Indonesië, gloeit aan de hemel een vreemd, bloedrood licht. By de mensen in de dorpen staat dat bekend als de „nachtwandeling van de geesten". Op de avond van 30 september 1965 was dat licht er ook. De dageraad die er op volgde was een van de7 bloedigste in de geschiedenis. Het volledige verhaal van wat er in die nacht is gebeurd is nog nooit verteld. De censuur in Djakarta is zeer streng en er zijn maar weinig journalisten. Het verhaal begint pii hoge Nationale Monument in Djakarta, met zijn enorme vlam van puur goud. In. een zaal in de nabijheid had zich die avond een groep ingenieurs en technici verzameld. Zij zaten zeer slordig in de .kleren (een katoenen overhemd kan in Indonesië een maandsalaris kosten), maar luisterden met grote belangstelling. Op het podium stond president Soekarno. de Grote Leider van de Revolutie, Eerste Minister, de Grote Herder van de Progressieve Vrouwen van Indonesië, Opperste Visser, Opperste Landbouwer. Hij was gekleed op zijn bekende manier; in uniform, donkere zonnebril en een zwarte songkok-hoed om zijn kaalheid te verbergen. Zijn retoriek was weer enorm. Zoals gewoonlijk sprak hij over de noodzaak om de „revolutie te verdedigen tegen de machinaties van de imperialistische landen". Plotseling, midden in een zin, wankelde de president. Zijn gezicht werd bleek, hij viel half en moest van het podium worden weggeleid. In een aangrenzende kamer werd hij onmiddellijk onderzocht door een groep Chinese artsen, die in opdracht van Mao Tsetoeng moeten proberen Soekarno te genezen van de nierkwaal, die hem reeds enkele malen tot aan de rand van de dood heeft gebracht. In de grote zaal was de opwinding algemeen en vol belangstelling en sympathie drong iedereen in de richting van het podium. Eén man echter begaf zich snel en rustig naar de uitgang. Een kleine man met een ruige, zwarte bos haar en felle, priemende ogen: Dipa Noesantara Ai dit, voorzitter van de Indonesische communistische partij (PKI). Aidit, 42 jaar oud, was een man die nu bijna het doel had bereikt waarvoor hij had gewerkt sinds hij, als jongen, lid was geworden van de communistische partij. Gevangenschap, hem opgelegd door de Britten en de Nederlanders, en het feit dat hij nauwelijks aan de dood was ontsnapt na de mislukte communistische coup in Indonesië van 1948, hadden zijn ambities alleen maar aangewakkerd. --- Uitdagend In de weken, die aan de 30ste september waren voorafgegaan, was het gedrag van Aidit — die toch al niet bekend stond om zijn tact en bescheidenheid — steeds duidelijker en uitdagender geworden. Niet alleen eiste hij grotere macht voor de PKI, hij lanceerde ook in het openbaar aanvallen op leden van het kabinet en, wonderlijk genoeg, op Soekarno zelf. Juist twee dagen tevoren had hij een bombastische redevoering gehouden, waarin hij eiste dat de Islamitische studentenorganisatie verboden zou worden. Hij viel enkele ministers aan en leverde kritiek op de polygamie en het geflirt met allerlei vrouwen van president Soekarno. In Djakarta gingen zelfs geruchten dat Aidit en Soekarno letterlijk met elkaar op de vuist waren gegaan en door Soekarno's persoonlijke lijfwacht uit elkaar waren gehaald. Maar toch, paradoxaal genoeg, had Aidit er groot belang bij dat Soekarno in leven zou blijven. Geen dokter en geen maltresse kon evenveel belangstelling hebben voor de gezondheid van de president als hij. Want Aidit wist dat, zolang Soekarno leefde, de PKI in staat zou zijn ongehinderd door te gaan met de infiltraties in het leger, de jeugdorganisaties en het bestuursapparaat van de staat. Met drie miljoen leden en de steun van wellicht twintig miljoen volgelingen in de vakbonden en de organisaties van boeren, jongeren en vrouwen, oefende de PKI een enorme macht uit Soekarno kon het niet riskeren de communisten tegen zich in te nemen. Soekarno moest behoedzaam manoeuvreren tussen de verschillende groeperingen in Indonesië, die hij vol hoop had samengebracht in zijn NASAKOM-kabinet. NASAKOM is een typisch Indonesische afkorting en betekent dat de macht gezamenlijk wordt gedragen door nationalistische (NA), religieuze (SA) en communistische (KOM) groeperingen. De president had geen andere keus dan de PKI haar gang te laten gaan. Aidit geloofde waarschijnlijk dat hij over enkele jaren de leider zou zijn van een communistisch Indonesië en op voet van gelijkheid zou kunnen spreken met Mao Tse-toeng, Ho Tsjl Minh en Kosygin. IIU zou dan een politicus zijn van wereldformaat. Het was een verleidelijke gedachte. Maar als Soekarno nu stierf.... Het zou meteen een zaak zijn van alles of niets: een dramatische gooi naar de macht vóórdat de merendeels anticommunistische legerleiders de PKI konden verpletteren, zoals zij in 1948 hadden gedaan in Madioen. Aidit verliet haastig de zaaL --- Oentoeng Elders in Djakarta wachtte een vreemde, eenzame fanaticus, luitenant-kolonel .Oentoeng, op zijn kans. Het recente Verleden heeft vele van dit soort marionetfigurpn.ppgeleverd. op allerlei plaatsen in de wereld. Zij werden snel beroemd door hun deelname aan een coup, maar vielen even snel terug in de vergetelheid of in de dood. Oentoeng was gedeeltelijk een bekwaam. maar gedeeltelijk ook een naïef man. Als jongeman had hij gecollaboreerd met de Japanners, maar in 1945 was hij van de ene dag op de andere een felle nationalist geworden. Hij maakte betrekkelijk snel promotie, maar had toch het gevoel dat de promoties, die hij had verdiend, altijd naar andere officieren waren gegaan. Thans echter meende Oentoeng, een zeer bijgelovig man, dat de sterren hem succes voorspelden. Reeds was hij, 39 jaar oud. benoemd tot commandant van het Tjakrabirarwa-regiment, de presidentiële lijfwacht. Hij was een vertrouweling van president Soekarno zelf. Grotere roem. daarvan was hij overtuigd, lag op hem te wachten. Maar, zo was hem verteld door de sterrenwichelaars. om die roem te bereiken moesten bloedige offers worden gebracht. Gelukkig was dat geen bezwaar. Niemand minder dan kameraad Aidit had hem dat verzekerd. Oentoeng bad dat spoedig de scherpe messen op zoek zouden kunnen gaan naar hun slachtoffers. Op die avond van de 30ste september kwam de boodschap. Aidit zelf of een boodschapper bracht hem het nieuws van Soekarno's dramatische instorting. Het moment om toe te slaan was aangebroken. Snel begon Oentoeng met de uitvoering van de plannen, die reeds enkele weken tevoren waren opgesteld. Kort na middernacht, op vrijdag 1 oktober, alarmeerden de troepen van kolonel Oentoeng enkele bendes van communistische jongeren, jongens zowel als meisjes. Deze, bendes hadden oen speciale training gekregen in geheime kampen van het leger en de luchtmacht, zogenaamd voor de „verplettering" van Maleisië, maar in werkelijkheid voor dit moment. Met honderden tegelijk klommen zij in vrachtwagens van hot leger en Russische voertuigen, die waren geleverd om te worden gebruikt voor de „vreedzame" ontwikkeling van Indonesië. Uit verborgen schuilplaatsen haalden zij wapens en munitie te voorschijn, die vanuit communistisch China het land waren binnengesmokkeld in kisten mot het etiket „bouwmaterialen". \ Toen de ochtend aanbrak haddon de troepen : van luitenant-kolonel Oentoeng het radiostation, het1 telefooncentrum;1 hot' hoofdpost-'' kantoor en het presidentiële palcis bezet. Zij beheersten de haven, de militaire installaties: en alle belangrijke wogen van • Om zeven uur ,in de ochtend riep radio- Djakarta, in naam van Oentoeng,,'een bericht . om, waarin stond dat de „Beweging "van de 30ste september" in actie was gekomen om een coup van het leger, geholpen door do Amerikaanse inlichtingendienst, te voorkomen. Later op de dag werden in hot buitenland radioberichten opgevangen, waaruit bleek dat het kabinet was ontslagen on dat eon Revolutionaire Raad was gevormd. De Raad werd geleid door Oentoeng. Andere leden ervan waren de minister van buitenlandse zaken, dr. Soebandrio, enkele communisten en verder oen aantal vooraanstaande én onbekende personen. --- Gruwelen Intussen, in de kleine uren van de nacht, waren Oentoengs meest meedogenloze ondergeschikten begonnen met de uitvoering van het allerbloedigste karwei: de afslachting van de hoogste leiders vart het leger. Boven aan de lijst van mensen, die vermoord moesten worden, stond de naam van generaal Ahrriad Jani, de opperbevelhebber van het leger en een vijand de communisten. Jani lag thuis in bod toen plot♦•scling het slot van zijn voordeur mot oen pi.«toolschot w«rd verbrijzeld. .... Nog gekleed in pyjama ronde Jani door zijn huis, .waar hij geüniformeerde officieren van de presidentiële lijfwacht ontmoette. Zij waren gestuurd, zeiden zei, door Soekarno. Hij, Jani, moost onmiddeilijK met hen meekomen naar de president. Generaal Jani wantrouwde zowel de order zelf als de manier waarop die bij hem werd thuisgebracht. Hij weigerde. Er ontstond een kort gevecht on voor de ogen van zijn vrouw on enkele van zijn acht kinderen werd Jani in zijn eigen huiskamer doodgeschoten. Zijn lichaam werd in een tapijt gerold en vanaf het balkon in een beneden wachtende vrachtwagen gegooid. Voor Jani, zoals later zou blijken, was hot oen zachte dood. Van de anderen, die met hun leven moesten betalen voor de ambities van luitenant-kolonel Oentoeng, had alleen generaal Harjono geluk. Hij stierf een soldatendood. De anderen — do generaals Soeprapto, Parman, Pandjaitan on Soetojo — werden gevangen genomen, geboeid, in vrachtwagens gegooid naast de lijken van Jani on Harjono en naar de luchtmachtbasis Halim gebracht, ongeveer tien kilometer buiten Djakarta. Daar hadden zich, sinds drie uur in do nacht, enkele groepen communistische jongeren verzameld. Men had hun verteld dat zij „zich gereed moesten houden voor iets opwindends". Onder die groepen waren honderd leden van do Indonesische Organisatie van Communistische Vrouwen, genaamd GERWANI. Gedurende enkele maanden haddon zij zich voorbereid op eon kans als deze. Hun „training" had sexuele orgieën omvat en ook obscene ceremonies, tijdens welke zij de met bloed bezegelde eed moesten afleggen, dat zij bereid waren hun vijanden te mürtelen desnoods tot de dood toe. Een van die vrouwen was oen zekere mej. Djamilah, niet ouder dan vijftien jaar, maar volledig bedorven. In eon interview met de Djakarta Mail, gepubliceerd op 5 november, vertelde zij later op welke beestachtige wijze de vier generaals om het leven werden gebracht Dat gebeurde met kleino messen on scheermessen. Honderd vrouwen van de GERWANI namen beurtelings aan de martelingen dool. Een politieman, die vanuit oen schuilplaats ooggetuige was, vertelde later: „Het was iets uit'hot diepste van de hel. Niemand scheen nog enige menselijkheid bewaard te hebben". Mej. Djamilah bevindt zich thans in de gevangenis. Toen het bloedbad voorbij was werden de lijken in oen diepe waterput gegooid on bedekt met afval. Zij waren zo vreselijk verminkt dat zij later, toen zij worden opgegraven. alleen maar geïdentificeerd konden worden aan de hand van stukken kleding, ringen en polshorloges. Vóór de coup hadden lerlen van de PKI op vele plaatsen in Indonesië alvast massagraven gegraven — voor hun tegenstanders, die na de coup zouden worden vermoord. In Bojojali (Java) kregen zij te slikken van hun eigen medicijn: bewaakt door het leger moesten zij 24 uur in die massagraven zitten, zonder drank en voedsel. Daarna werden zij in de gevangenis gegooid. Elders in Indonesië kwamen honderdduizenden communisten — of wat daarvoor doorging — er heel wat minder goed af; zij werden zonder vorm van proces vermoord, hetzij door het leger, hetzij door moslims. --- DEMONSTRATIE IN DJAKARTA Na de coup demonstreerden en vernielden anti-communistische studenten op vele plaatsen in Djakarta. Ilier vallen zij de Res Publica Universiteit aan, die onder sterke communistische invloed stond. Geen raam bleef heel en het meubilair werd totaal verwoest. --- Nasoetion De moordenaars (als dat woord sterk genoeg is) hadden echter één generaal, die op hun lijst stond, niet te pakken gekregen — de belangrijkste van allemaal Het was de minister van defensie, generaal Abdoel Haris Nasoetion, de bekendste van alle Indonesische militairen, auteur van een klassiek boek over de guerrilla-oorlogvoering, dat hetzelfde niveau heeft als de boeken van Mao Tse-toeng en Che Guevara Niettemin is Nasoetion een felle anti-communist. Het is nooit helemaal precies bekend geworden wat er in die verschrikkelijke nacht is gebeurd in het huis van generaal Nasoetion. Slechts de volgende feiten zijn bekend. Oentoengs soldaten, die ook in dit geval waren voorzien van valse orders waarin Nasoetion werd bevolen naar Soekarno's paleis te komen, werden bij Nasoetions huis tegengehouden door gewapende schildwachten. Een kort vuurgevecht ontbrandde, waarbij' een schildwacht en tenminste óén politieman werden gedood. Nasoetions adjudant, een jeugdige luitenant genaamd Pierre Tendean, werd wakker door het lawaai van de scheten.-Hij wekte Nasoetion en diens familie en waarschuwde hen dat zij wellicht in levensgevaar verkeerden. Luitenant Tendean, die ongeveer hetzelfde jx>stuur had als generaal Nasoetion, stelde vervolgens een opmerkelijke daad. Hij greep Nasoctions uniformjasje, trok het aan, zette ook Nasoetions baret met generaalssterren op en ging naar buiten. Toen hem werd gevraagd of hij generaal Nasoetion was, antwoordde hij: „Ja, dat ben ik." Hij werd in een vrachtwagen gegooid en onderging, als beloning voor zijn moed, hetzelfde lot als de gearresteerde generaals. Intussen probeerde mevrouw Nasoetion haar man over te halen te vluchten, nu daar nog tijd voor was. Nasoetion weigerde eerst, maar de mannen van Oentoeng kwamen spoedig terug. In de vrachtwagen hadden. zij. bij het licht van fakkels, ontdekt dat zij de verkeerde man gevangen hadden genomen. Nasoetion. die nog steeds wilde blijven om het met de mannen van Oentoeng uit te vechten, werd door zijn vrouw letterlijk door oen raam in de achtertuin geduwd. Hij klom over de tuinmuur, waarbij hij een wond opliep aan zijn been. Mevrouw Nasoetion sloot zichzelf op in de slaapkamer van haar vijfjarig dochtertje. Oentoengs mannon schoten de deur in elkaar en vuurden enkele malen op het kind. Toen zij waren weggegaan, rende mevrouw Nasoetion door de straten van Djakarta, op zoek naar iemand die haar naar een ziekenhuis kon brengen. Maar hoewel het meisje duidelijk ernstig was gewond (het overleed spoedig daarna) gunde haar moedor zich de tijd het Korps Mariniers on de politie te alarmeren. Zonder twijfel was het vastberadenheid in die nacht, die het gehele verloop van de opstand wijzigde. --- Reconstructie XV~7at is er precies gebeurd in Indo\\[ nesië in de nacht van 30 september op l oktober 1965? Een volledig antwoord op deze vraag kan nog steeds niet worden gegeven — velen die veel weten houden om begrijpelijke redenen hun mond — maar langzamerhand zijn toch wel veel feiten bekend geworden. Op deze pagina publiceren wij een volledige reconstructie van alle dramatische gebeurtenissen in die rampzalige nacht, geschreven door een in Djakarta wonende Indonesiër, die onbekend wenst te blijven. --- Tegenactie In dc chaotische uren die volgden werd het nieuws dat Nasoetion nog leefde een inspiratie en een strijdkreet voor de legerleiders, die niet waren vermoord. Een duidelijk bevel ging uit en werd gehoorzaamd: het leger moest trouw blijven aan generaal Nasoction en de nieuwe opperbevelhebber, generaal Soeharto. 7 Snel kwam de tegenactie. Binnen vierentwintig uur warert het presidentiële paleis en de meeste andere strategische punten in Djakarta door de troepen van generaal Soeharto heroverd. De verbijsterde manschappen van Oentoeng boden weinig tegenstand. Oentoeng zelf ontwaakte moeilijk uit zijn zoete dromen. Toen hij zich eindelijk realiseerde dat hij een willoos werktuig was geweest in de handen van Aidit en de PKI, sloeg hij op de vlucht. Hij slaagde er enkele dagen in op vrije voeten te blijven, maar werd gearresteerd toen hij reisde in een bus, die ironisch genoeg was versierd met de naam „Lucky". De communistische partij maakte daags na de coup een fatale fout. Het dagblad van de partij, Harian Rakjat, drukte een hoofdartikel af, waarin Oentoengs „vaderlandlievende en revolutionaire coup" werd geprezen en waarin het volk werd opgeroepen de coup te steunen. Voordat artikel hebben de communisten sindsdien een zware prijs betaald. Aidit zelf, die begreep dat alles verloren was, vluchtte in een vliegtuig naar Centraal- Java, waar hij zich een paar weken, aan arrestatie wist te onttrekken, totdat irn. door het leger Werd gegrepen •en doodgeschoten; De plaatselijke afdelingen van de jgeen verbinding met de centrale partijleiding meer hadden en ook geen instructies kregen,» bleven passief. Het leger begon de communistische partij nu systematisch op te rollen. De staf van de enorme Chinese ambassade in Djakarta sloeg een grote voorraad drank en voedsel in, om een langdurige belegering te kunnen doorstaan, en verschanste zich in het gebouw. Grote hoeveelheden foto's en affiches van Aidit, die speciaal voor de gelegenheid in China waren gedrukt, werden snel weggestopt in het souterrain en later het land uitgebracht. Nu volgden een paar verschrikkelijke!weken. Wraaknemingen en tegenacties tussen communisten en mohammedanen kregen bijna het karakter van een complete burgeroorlog, niet alleen in het dichtbevolkte Java, maar ook op de andere Indonesische eilanden. Volgens recente schattingen werden ruim 600.000 mensen om het leven gebracht. De meeste slachtoffers aan communistische kant waren alleen maar partijlid-zonder-meer, die door enthousiaste kaderleden waren gedwongen zich bij de partij aan te sluiten. Er zijn verhalen over rivieren, volgepakt met lijken, over raciale moordpartijen en over het uitroeien van hele gezinnen. --- Twee vragen In dit verhaal van bloedige gebeurtenissen blijven twee vragen onbeantwoord. De eerste vraag: welke rol werd achter de schermen gespeeld door dr. Soebandrio, Soekarno's minister van buitenlandse zaken? De tweede vraag: wat deed president Soekarno zélf in die dramatische uren? Soebandrio — bij wijze van alibi, zo fluistert men — bevond zich op -30 september 1965 niet in Djakarta. Hij bracht een bezoek aan Sumatra. Tijdens de eerste dag na de coup, dus op 1 oktober, kwam geen enkele boodschap van hem in de hoofdstad binnen. In de verwarring van die dag had hij duizenden levens kunnen redden als hij zich duidelijk had uitgesproken vóór de president en vóór het anti-communistische leger. Soebandrio bleef echter zwijgen; naar men zegt wachtte hij af welke van de twee partijen zou winnen om zich dan bij de overwinnaar te kunnen aansluiten. Met zijn hand op de Koran zwoer Soebandrio enige tijd na de coup ten aanhoren van alle radioluisteraars: „In Allah's naam zweer ik dat ik niet betrokken was bij de coup en dat ik er niets mee te maken had." (Inmiddels is het leger echter toch overgegaan tot zijn arrestatie. Er zijn vele beschuldigingen tegen hem uitgebracht .Hij zou geheime verdragen met China hebben gesloten, een particuliere spionage-organisatie over de gehele wereld hebben opgebouwd en enorme geldsbedragen aan de staatskas hebben onttrokken. Te zijner tijd zal hij terecht staan.) Wat president Soekarno betreft, slechts twee dingen zijn zeker. Na zijn lichamelijke instorting op de avond van 30 september ging hij naar zijn paleis. De volgende morgen vroeg verliet hij het paleis en ging hij naar de luchtmachtbasis Halim. Hij deed dat „uit eigen vrije wil en niet onder druk van het leger of wie dan ook". Dit zijn Soekarno's eigen woorden, overgenomen uit een' verslag van het Indonesische persbureau Antara. Het is een vreemde samenloop van omstandigheden dat president Soekarno naar Halim ging uitgerekend op dezelfde morgen dat de generaals daar' werden doodgemarteld. Hoe laat kwam hij daar aan? De gruwelen op de basis duurden tot minstens zeven uur, misschien later. Volgens Antara verliet de president zijn paleis om zes uur 's morgens. Halim ligt slechts tien kilometer buiten Djakarta. Soekarno heeft een privé-helicopter. Heeft Soekarno iets gezien van de moord op de generaals? Is het mogelijk dat hij erbij aanwezig was? Zo ja, hoe dacht hij daarover en wat deed hij? Dit zijn vragen die men in Djakarta niet openlijk durft te stellen. (Copyright Forum World Features) ---