is toegevoegd aan uw favorieten.

Tijd en taak; religieus-socialistisch weekblad, jrg 51, 1953, no 41, 17-10-1953

Onderstaande tekst is niet 100% betrouwbaar

Twee problemen en twee films

Oorzaak én gevolg van maatschappelijke conflicten en crises zijn altijd weer werkloosheid en massale vlucht. Deze verschijnselen verscherpen ook nu weer de verhoudingen in en tussen veel volkeren.

Goed beschouwd, houden zich nog te weinig boeken, toneelstukken, schilderijen en films met deze problemen bezig. Toch zijn er wel kunstwerken (zelfs op het gebied van de muziek ik denk aan Menotti), die trachten deze fatale facetten van een samenleving die een tegenleving is, vast te houden en uit te beelden. Kunstwerken, zei ik. Zij worden het pas, als de kunstenaars voor deze inhoud een vorm vinden die banaal noch buitensporig is, die de inhoud recht doet wedervaren.

In het Duitsland der twintiger jaren kwamen films als „Kuhle Wampe” tot stand, die een communistische happy ending opdisten.

Engeland gaf ons na de oorlog enkele der meest trieste en waarachtige films over de ellende van werkloosheid en werklozen; en van de Italiaanse films noem ik „Tragische jacht”, „Twee stuivers hoop” en „Fietsendieven”. Hier staat de werkloosheid voor ons als bedreiger van leven en geluk.

In Italië, het land der grote tegenstellingen, is de werkloosheid niet bedwongen; en het krantenberichtje van het ongeluk, dat solliciterende stenotypistes in Rome is overkomen, toen zij naar die éne vrijgekomen betrekking dongen, toonde weer eens aan, in wélke nood veel Italianen verkeren. Dit berichtje was voor twee regisseurs aanleiding, een film te maken over deze gebeurtenis, over die trap die in elkaar stort en over die meer dan honderd meisjes, die één verlangen kennen: werk!

„Het verboden verhaal” heette de ene film, en hij was eigenlijk op z’n Hollywoods gemaakt, d.w.z. het verhaal verwijderde zich alras van het tragische gebeuren; er ontstonden drie meer of minder geslaagde verhaaltjes over het verleden van enkele meisjes, die in het ziekenhuis waren beland.

Dé film over de werkloosheid werd echter „Rome, 11 uur” (of „Het gebeurde in Rome”) onder regie van De Santis, dezelfde De Santis, die voor de vervalsende „Bittere rijst” verantwoordelijk is. Hoe zuiver en sober is daarentegen „Rome, 11 uur”! Hier b 1 ij f t de verschrikking der werkloosheid tastbaar. De montage, een der grondslagen

der filmkunst, draagt in sterke mate tot verheviging—niet tot vervalsing—van het gebeuren bij. In felle flitsen komen de beelden van de wachtende meisjes, van stilte en explosie, van solidariteit en naijver, op ons af; en het zijn altijd beelden „uit het leven”, die ons zo gewoon mogelijk toeschijnen, die echter van een andere, door de regisseur bepaalde, orde zijn, van een hogere orde en die ons daarom niet loslaten, zelfs dagen nadat wij deze film hebben gezien.

Met het vluchtelingenvraagstuk worden wij in de Zwitserse film „Een nieuwe morgen” („Het Pestalozzi-dorp”) geconfronteerd. Herinnert u zich andere Zwitserse films van na de oorlog, „De laatste kans” en „Achter de wolken”, filmwerken over vluchtelingen, en opgejaagde kinderen? In „Een nieuwe morgen” heeft regisseur Leopold Lindtberg met veel inzicht en aanvoelingsvermogen gebruik gemaakt van het in 1946 gestichte „Pestalozzidorf”, dat ongeveer 300 oorlogswezen uit geheel Europa herbergt. In dit kleine wereldje doen zich

spanningen voor, waarvoor de wereld der volwassenen de schuld draagt. Doch kinderen kunnen soms „wonderen” doen; zij kunnen de meest ingewikkelde situaties op de meest kinderlijk-ongecompliceerde wijze de baas worden; de haat is geen lang leven beschoren, en „vriendschap” is geen leeg woord. Men weet van geen compromissen... en komt natuurlijk in conflict met de wereld der volwassenen, bijv. met die van een dictatoriaal geregeerd land, dat beveelt, dat de opvoedster en de kinderen, die uit dat land (Polen) afkomstig zijn, terug moeten. Zij ginds hebben het voor ’t zeggen, zij beschikken over machtsmiddelen, en zij verstoren de vrede.

De kinderen leven in hun spel en zij spelen hun leven. Het liefdesverhaal, meer aangeduid dan aangedikt, blijft bescheiden op de achtergrond. Gelukkig is „Een nieuwe morgen” geen zoetsappig en verdoezelend filmpje geworden met als motto „alles is vergeven en vergeten”. Ook, ja juist kinderen kunnen oorlogsleed en wreedheid der bezetters niet zo maar vergeten en vergeven. Die gruwelijke gebeurtenissen blijven ook in dat kinderwereld je rondspoken.

In „Rome, 11 uur” noch in „Een nieuwe morgen”, vallen de beroepsacteurs uit het geheel; samen met werkloze meisjes, samen met weeskinderen, vormen zij een aanvaardbare en overtuigende groep, die, geplaatst in onze tijd en zijn problematiek, een functie vervult in twee filmwerken, die realistisch zijn in de beste betekenis van het woord. H. WIELEK

Het spel

Voor het kind is het leven een spel, soms een heilig spel, waarbij de overgave volkomen is. Het leven kan in deze zin een spel zijn, omdat het kwaad in zijn ware vorm nog niet gekend wordt, de misdaad in zijn ware gedaante nog niet gezien. Er zijn nog niet die schrik en angst, die ouderen vaak ondanks zichzelf voor de misdadiger hebben. Het kind laat zich spelend in met de misdadiger, wanneer het zo iemand eens op zijn weg mocht ontmoeten. Het praat met hem, het lacht en vertelt honderduit over de kleine dingen van zijn leven. Dit is de heilige eenvoud, waaraan Jezus op zo duidelijke wijze herinnert, wanneer hij over de kinderen spreekt.

De middeleeuwse schilders hebben dit op hun wijze in beeld gebracht. Daarbij denken wij bovenal aan Memling, wiens grote liefde uitgaat naar de Madonna met het kind. De Madonna heeft een appel in de hand, waarnaar het kind speels grijpt. Deze appel doet denken aan de vrucht, waarnaar de mens reeds eerder in zijn spel gegrepen heeft, maar toen was het een misgreep. Nu is het geen misgreep, het spel is verstild, de aandacht is gespannen, het kwaad is overwonnen. Dit is het heilige spel, dat gespeeld wordt voor het aangezicht van God.

Het spel neemt een grote plaats in in het leven van de mens. Mensen als Huizinga en Van der Leeuw hebben in dit opzicht ontdekkend gewerkt en het is aan ons om op deze weg voort te gaan. Het kan nuttig en nodig zijn om het leven vanuit deze hoek

te bezien. Er is het spel van de kleine jongens, die- met grote overgave hun spel spelen en voor wie het spel onvoorwaardelijk de inhoud van hun gedachten is. Er zijn ook grote jongens, die met niet minder overgave hun spel spelen en met dodelijke ernst hun gedachten hierover uitwisselen. Het is alsof voor hen het gehele leven bijzaak wordt, wanneer zij eenmaal over hun geliefde spel komen te spreken. Ik heb eens iemand van kaartspelers horen zeggen, dat zij de troeven op tafel smeten, alsof zij een stuk uit de hemel scheurden.

Dit spel is nog ongevaarlijk. Maar het kan ook gevaarlijk worden. Het gevaar begint daar, waar de hartstocht zich in het spel Nu is er echter geen spel denkbaar zonder hartstocht. Wat is een spel, wanneer het niet met overgave gespeeld wordt? Het zij zo. Maar van de hartstocht naar de sluwheid is slechts één enkele schrede. Ook nu kan men echter tegenwerpen, dat de list een onontbeerlijk element in het spel is. Men moet alle wapens van de list gebruiken om het spel te winnen. Eén stap verder echter bevindt zich de afgunst en deze kan in een ommezien het spel vergiftigen.

Ook de jacht is een spel en sommigen spelen dit spel met een volkomen overgave. Machiavelli heeft echter van de jacht gezegd, dat deze een beeld is van de oorlog. Als dit waar is, wordt het ons duidelijk, dat in het spel ook de wreedheid heel spoedig de overhand kan nemen. Dan weten wij met wat voor een verschrikkelijke wereld wij te maken krijgen. Dan staan virij in een spelende wereld, die een woest einde tegemoet gaat. Dan komen wij tot imitaties, die ronduit een overwinning van de duivel zijn.

Eens moesten Amerikaanse soldaten op vrij korte afstand de ontploffing van een atoombom bij wonen. Op zes mijl afstand moesten zij geknield en met gesloten ogen deze ontzettende uitbarsting volgen. Met gesloten ogen en geknield. Is dit niet de houding, die de mens aanneemt, wanneer

Twee kinderen in het Pestalozzi-dorp